Koldo Mitxelena

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau euskararen ikertzailerik handienari buruzkoa da; Mitxelena izenaren beste erabilera batzuen berri izateko, ikus Mitxelena (argipena)
Koldo Mitxelena
Koldo Mitxelena
Datu pertsonalak
Izen osoa Koldo Mitxelena Elissalt
Jaio 1915eko abuztuaren 20a
Euskal Herria Errenteria, Gipuzkoa
(Euskal Herria)
Hil 1987ko urriaren 11
Euskal Herria Donostia, Gipuzkoa
(Euskal Herria)
Bikotekidea(k) Matilde Martinez de Ilarduia

Koldo Mitxelena Elissalt (Errenteria, Gipuzkoa, 1915eko abuztuaren 20a - Donostia, Gipuzkoa, 1987ko urriaren 11) euskal hizkuntzalari eta idazlea izan zen. Euskal Herriko Unibertsitateko Filologia fakultatean irakasle eta Euskaltzaindiko kide izan zen.

Euskara batuaren sortze prozesuan eragile nagusia izan zen, eta euskarak izan duen ikertzailerik handiena:

« Euskararen ikerkuntzari dagokionez, euskal linguistika eta filologiaren oraingo oinarriak berak ezarri zituen. Batere gehiegikeriarik gabe esan daiteke Mitxelena izan dela euskalari gorena. Euskararen iker-alor guztiak ukitzen zituen, gainera, hots, linguistika eta filologia, literatur kritika, etab.  »
Henrike Knörr, Jean Haritxelhar eta Mikel Ugalde[1]
« Euskarak eman duen jakintsurik handiena Mitxelena izan da. Horretan, nik txapela kentzen dut. Ez dago dudarik. Ehun urtetik behin ateratzen da horrelako bat.  »
Jose Luis Alvarez, Txillardegi[2]

1987an Errenteriako Udalak herriko seme kuttun izendatu zuen.

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Haurtzaroa eta gaztaroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artisau familia batean sortu zen. Artean gaztetxo zela, gaixotasun batek ohean egotera behartu zuen luzaro. Gertaera horri esker irakurzaletasuna piztu zitzaion, bai eta euskararako isuri bizia ere.

Familia abertzalekoa zen. Gazterik ELAn eta EAJn eman zuen izena. Aitzolek zuzentzen zuen Euskaltzaleak gazte-mugimendua ezagutu zuen. Fabrika batean hasi zen lanean, aldi berean ikasketekin jarraituz, eta zenbait mitinetara ere joaten hasi zen. Garai hartan sentitu zuen gerra aurreko euskal literaturarako interesa.

Gerra-garaia, heriotza-zigorra, kartzela[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Francisco Francoren altxamendu militarra izan zenean, Koldo Mitxelena boluntario joan zen abertzaleekin.[3] Preso sartu zuten Santoñan, eta hiltzera kondenatu 1937ko irailaren 7an. Zigor hura 30 urteko kartzelaz kommutatu zioten. Horrela, hainbat presondegi ezagutuko zituen: El Dueso, Larrinaga, Burgos.

Burgosko kartzelan hainbat intelektual eta unibertsitario ezagutu zituen. Hantxe konbentzitu zuen Francisco Jordák, (gero Arkeologiako katedraduna izango zenak) unibertsitate-ikasketak egiteko. Zailtasunak zailtasun, ikasketa horiei ekin zien handik urte batzuetara, 1948an. Bi liburuk eragin handia izan zuten Mitxelenarengan: Menéndez Pidalen Manual de Gramática Española eta Aguado Bleye-ren Historia de España.

1943ko urtarrilaren 13an libre utzi zuten, kartzelan 5 urte, 4 hilabete eta 5 egun eman eta gero.

Koldo Mitxelena kulturune eta liburutegia (Donostia) hizkuntzalariaren omenez izendatua.

Bigarren kartzelaldia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

27 urte zituelarik eta osasunez pattal samar, Koldo Mitxelena Errenteriara itzuli zen. Jose Uranga errenteriar enpresaburuak kontulari-postua eskaini zion Madrilen. Hara joan eta lan egiteaz batera, klandestinitatean ere murgildu zen. Garai hartan, diktaduraren kontrako oposizioan bazuten esperantza bat: Bigarren Mundu Gerran aliatuek irabaziko zutela eta, ondorioz, Francoren erregimena jausi egingo zela.

1946ko apirilaren 10ean atxilotu egin zuten, CNTren eta EAJren inguruko jarduerak zituelakoan. Mitxelenarekin batera, hiru galegozale handi erori ziren: Ramón Piñeiro eta Saco anaiak. Bi urteko espetxe zigorra ezarri zioten. 1948ko urtarrilaren 30ean atera zen, beste lau kartzelatatik igaro ondoren: Alcalá, Ocaña, Yeserías eta Talaverako kartzelatatik, alegia.

Urritasuna eta garapen intelektuala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1948an berriro Errenterian zen, baina Madrilgo Filosofia eta Letretako Fakultatean matrikulatu zen, Francisco Jordá kartzelako lagunak animatuta. 1950eko eta 1960eko hamarkadak garrantzitsuak izan ziren Mitxelenarentzat: garapen intelektual handia izan zuen, baina diruz justu zebilenez, aldi bereko lanbide bat baino gehiago behar izan zuen bizibidea ateratzeko. Zituen aurrekari penalak izanik, ez zen erraza lan finkoa aurkitzea. Beharrik, zenbait lagunek ongi ezagutzen zituzten haren balioak eta ahaleginak (Arrue, Tovar, Amorós, Agud, Vallejo…).

1949an, Matilde Martinez de Ilarduia andrearekin ezkondu zen. 1951ko greban parte hartu zuen.

Unibertsitatea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1954 Julio de Urquijo Euskal Filologiako Mintegiko (Seminario de Filologia Vasca Julio de Urquijo jatorrizko izenez) zuzendari izendatu zuten eta "Egan"aldizkariko erredakzioko partaide. Aldi berean, Salamancan eskolak ematen hasi zen, bere lagun Antonio Tovarrek deituta. 1958an Euskal hizkuntza eta Literaturako Larramendi katedra hartu zuen Salamancako Unibertsitatean (Espainiako unibertsitate batean euskarari eskeinitako lehenengoa). 1959an doktoregoa lortu zuen. 1968an indoeuropar linguistikako irakasle izan zen. Salamancako aldi hori bere bizitzako garai zoriontsuenetakoa izan zen beretzat eta bere familiarentzat.

Euskara batua eratzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Salamancan eskolak ematen hasi zen garai bertsuan, Euskaltzaindiak ardura handiko mandatua eman zion, euskara idatzia batzeko. Eztabaida handiko garaia izan zen hura, batez ere "H" letraren erabilerak piztu zituen tira-birak zirela medio. Euskara batua eraikitzerakoan, bere ikuspegia ez zen hizkuntzalari huts batena izan, soziolinguistikaren ekarpenak ere gogoan izan baitzituen. Argi ikusi zuen euskara batua erdialdeko euskalki erabilienen gainean eraiki behar zela. Era berean, etorkizuna nondik joan zitekeen ikusi zuen eta orduko gazte euskaltzaleek zuten sentsibilitatearekin bat egiten jakin zuen.

Parisen irakasle[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantziako 1968ko Maiatza famatuaren ondorioetariko bat unibertsitatearen dezentralizazioa eta zabalkundea izan zen. 1969 eta 1971 artean euskal hizkuntzalaritza konparatua irakatsi zuen Sorbonako Unibertsitatean, professeur associé gisan eta chargé de cours izan zen Ecole Practique des Hautes Etudes delakoan. Garai honetan André Martinet hizkuntzalari ospetsuarekin izan zuen adiskidetasuna aipatu behar da. Hasieran, Martineten etxean jarri zen bizitzen eta honek bere lagun eta zientzialarien giroetan sartu zuen (Jeanne Martinet, Giovana Madonia, Nicole Moutard, etab.), baita bere argitalpen-sarean ere.

Polifazetikoa eta behatzaile zorrotza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bokazio handiko hizkuntzalaria izan zen eta hainbat hizkuntzaren ezagutza zuen. Horrez gain, Koldo Mitxelena literatura-irakurle nekaezina zen, polizia-eleberriak barne. Zinea ere asko gustatzen zitzaion: euskaraz idatzi zituen zine-kritikak benetan interesgarriak dira. Epaimahai edota ekitaldi kultural askotara deitzen zuten, eta baita aholkua eskatu ere hezkuntza eta kultura arloko erabakiak hartu behar zirenean.

Berriz ere Euskal Herrian: Euskal Herriko Unibertsitatearen sorrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiako trantsizio politikoa eta lehen hauteskundeak izan zirenean, Koldo oraindik Salamancan zen. Hala ere, Euskal Herriarekin lotura estuak mantentzen zituen eta bertako hainbat gertaera nagusitan parte hartu zuen: esaterako, Euskal Herriko Unibertsitatearen sorreran edota normalizazio kulturalean. Azken urteetan, 1978tik aurrera, Euskal Herriko Unibertsitateko irakasle izan zen eta euskal filologoen lehen promozioak prestatzen jardun zuen. Urte luzeetan euskal hiztegia prestatzen jardun zuen Mitxelenak. Azkenean, 1987an, Orotariko Euskal Hiztegiaren lehen alea argitaratu zen, baina berak ezin izan zuen inprimaturik ikusi, pixka bat lehenago hil baitzen, urte horretan bertan. Gero, langintza horretan kide zuen Ibon Sarasolak jarraitu zuen hiztegiaren lanak zuzentzen, argitalpena 2005ean burutu zen arte.

Lanak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Henrike Knörr, Jean Haritxelhar eta Mikel Ugalde (1987): Koldo Mitxelena, Bidegileak bilduma, 1. zenbakia, 1994.
  2. Fermin MUNARRIZ: «Jose Luis Alvarez, Txillardegi: "Euskarak eraman ninduen abertzaletasunera"», Gara, 2010-11-14.
  3. Eugenio Ibarzabal: Koldo Mitxelena, Erein - ISBN 978-84-7568-266-2.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]