Lagran

Lagran
Araba
Erdiko kalearen eta errepidearen arteko bidegurutzea. Ezkerrean, iturria.
Izen ofiziala	Lagran
Estatua Erkidegoa Lurraldea Eskualdea	Espainia Euskal Autonomia Erkidegoa Araba Mendialdea
Alkatea	Jose Maria Martinez Fernandez (EAJ)
Herritarra	lagrandar
Koordenatuak	42°37′32″N 2°35′4″W
Eremua	45,6 km2
Garaiera	766 m
Distantzia	35 km Gasteiza
Posta kodea	01118
Biztanleria	191 bizt. (2006)
Dentsitatea	4,19 bizt./km²
Sorrera	XII. mendea

Lagran Arabako hegoaldean dagoen udalerria da, Mendialdeako eskualdearen hego-ekialdean eta Kantabria mendilerroaren behekaldean kokatutakoa. Gasteiztik 35 bat kilometrora dago.

200 biztanle inguru ditu.

Geografia

Inguru naturala

Ega eta Jugalez ibaiak udalerri honetan jaiotzen dira. Egak, ondoren, Nafarroarako bidea hartzen du; Jugalez, berriz, Pipaonetik Urizaharrerantz eta Zanbranarantz doa.

Lagran ohiko abiapuntua da Peña del Leon eta Cruz del Castillo mendietara igotzeko, Toloño/Kantabriako mendilerroaren oinetan egonda.

Udalerri mugakideak

• Iparraldean: Trebiñu eta Urizaharra, Lagran eta Lañuko Komunitatea.
• Hegoaldean: Guardia.
• Ekialdean: Bernedo.
• Mendebaldean: Urizaharra.

Historia

Erdi Aroan Araban sortutako 21 hiribilduetako bat da Lagran, baina ez da gorde hari Forua ematen dion agiririk. Hortaz, herriaren sorrera ez dago argia, lehen aipamena 1165. urtekoa bada ere. XV. mendearen bigarren erdialdearen inguruan Nafarroako Erresumatik igaro zen Gaztelako Erresumaren menpe egotera, eta 1515ean Uria izendatu zuten. Salinasko Kondea eta geroago Hijarreko Dukeak herriaren jabeak izan ziren garai hartan.

Demografia

Lagrango biztanleria

1897	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2006
558	558	561	590	637	588	529	408	267	238	188	197	191

Banaketa administratiboa

Lagran udalerria hiru herrik osatzen dute gaur egun:

• Lagran (udalerriko herriburua)
• Pipaon: 1977 arte bere udalerria izan zuen.
• Villaverde

Ondasun nabarmenak

Lagrango hirigune historikoaren oinplanoa.

Lagrango frontoia.

• Lagrango hirigune historikoa, Kultura Ondasun gisa Monumentu Multzo izendatua. Garai bateko harresiaren aztarnak daude gaur egun ikusgai, Portal de Cristo izeneko atean batez ere. Erdialdean, berriz, Andra Maria Jaiokundearen Parrokia eliza platereskoa (Iglesia Parroquial de Nuestra Señora de la Natividad) dugu, XVI. mendekoa. Hegoaldean Vianatarren jauregi barrokoa dago.

Lagran herriko etxeen lur-zatiketa gotikoko azken aldiko ohiturari jarraiki egina dago edo, hobeki esan, Pizkunde garaikoei jarraiki, izan ere, oraindik ere beren aurreko alde estua gordetzen duten etxeek bi fatxada dauzkate, bakoitza kale banatara emana. Bi kaleen artean dagoen sestra diferentzia dela eta, etxeek bi sarrera dauzkate, kale bakoitzean bat, eta etxebizitzarako sarrera nagusi edo zuzena maila goragoko kalean da. Baina hori ez da kasu guzti-guztietan gertatzen eta, gaur egun, badira etxe batzuk ondasunak zatitzearen ondorioz bi kaletara ematen ez dutenak.

Jatorriz txikiak ziren leihoak handituz joan dira etxe barruko argitasuna handitzeko helburuarekin.

Beheko solairuetan zeuden bao bakarrak, sarreretan izan ezik, zartadura bertikalak ziren, gezileiho izenekoak.

Aipatu beharreko ateen artean honako hauek daude: «Kristoren Atea» izeneko kaleko 22 zenbakikoa. Oso sarrera polita da, arku eskartzanoz egina, arkubarnera molduraduna duela. Gainean sarraila-ezkutu bat dauka elizaren inguruko irudiez apaindua, horrek erakusten du garai batean etxe hori apaizen batena izan zela edo, bestela, apaizetxe gisa erabilia izan zela. Atea bi aldiz babestua dago, teilatu hegalak babestua eta, era zabalagoan, sarrerak berak duen eta bi beso motzen gainean eusten den teilatutxoak babestua.

Beste bi ateak erdiko kalearen eskubi aldean daude, «De los cantones» kantoitik hurbil. Lehenengoa, 14 zenbakikoa, arku eskartzanoz egindako ate liraina da, arku barnera molduraduna duela, aurretik aipatutako horren antzekoa. Arkuaren erdiko dobelak sarraila-ezkutu bat dauka, bi giltza gurutzatuen irudia duena.

Bigarrena, 16 zenbakikoa, Pizkunde garaiko ate dintelduna da. Gotiko garaiko zantzuak ere badaude bertan, esate baterako, harri bloke gainean doan eta erliebe finean egina dagoen arku konopiala. Dintelaren gainean erlaitz bat dago, molduraduna, atearen edertasuna are gehiago indartzen duena.

• Pipaonen, Usatxi Museo Etnografikoa ikus daiteke, herriko XIX. mende bukaerako eta XX. mende hasierako ohiturak eta bizimoduak erakusten dituena. Plaza nagusian dago eta sarrera doakoa da.

Lagrandar ezagunak

• Juan Antonio Viana Saenz de Villaverde (Lagran, 1745 - Murtzia, 1800), fraide karmelita. Almeriako gotzain izendatu zuten, baina kargua hartu baino lehen zendu zen.

Erreferentziak

• Edukiaren zati bat monumentu hau sailkatutako kultura ondasun izendatzen duen lege testutik hartu da. Izan ere, testua jabari publikokoa da eta ez du jabetza intelektualik, Espainiako Jabetza Intelektualaren Legeko 13. artikuluan xedatu denez (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 97. zenbakia, 1996-04-22).

Ikus, gainera

• Arabako udalerrien zerrenda

Kanpo loturak

• (Euskaraz) Lagran Kanpezuko Kuadrillaren webgunean
• (Euskaraz) Lagran euskadi.net webgunean
• (Gaztelaniaz) Lagran Auñamendi entziklopedian