Leintz Gatzaga

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Leintz Gatzaga

 Gipuzkoa
Leintz-Gatzagako ikuspegia.
Leintz-Gatzagako ikuspegia.
Leintz Gatzagako bandera

Leintz Gatzagako armarria

Izen ofiziala Leintz Gatzaga
Estatua
Erkidegoa
Lurralde Historikoa
Eskualdea
Espainia
Euskal Autonomia Erkidegoa
Gipuzkoa
Debagoiena
Alkatea Eugenio Otsoa (indep.)
Herritarra gatzagar
Koordenatuak 42°59′13″N 2°34′7″W / 42.98694°N 2.56861°W / 42.98694; -2.56861Koordenatuak: 42°59′13″N 2°34′7″W / 42.98694°N 2.56861°W / 42.98694; -2.56861

Gipuzkoa - Leintz Gatzaga.svg

Eremua 14,7 km2
Garaiera 365-1002 m
Distantzia 81 km Donostiara
Posta kodea 20530
Biztanleria 264 bizt. (2013)
Dentsitatea 17,96 bizt./km²
Sorrera 1331
http://www.leintzgatzaga.com

Leintz Gatzaga Gipuzkoako hego-mendebaldean dagoen udalerri txikia da, Arabako mugan, Debagoiena eskualdean biztanle gutxien daukan udalerria dena.

14.7 km²-ko azalera du eta 2008an 263 biztanle zituen. Bi auzune nagusi ditu Goiherri eta Olaun izenekoak.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Leintz Gatzaga izenak herriaren inguruan dauden gatzaga garrantzitsu batzuetan du jatorria. Gatzaga horiek izan ziren herriaren sorreraren arrazoi. Gaur egun ez dira komertzialki esplotatzen eta museo baten egoitza osatzen dute.

Izenaren beste zatiak, Leintz, herria kokatuta dagoen haranean du jatorria. Haranaren izenaren jatorria ez dago argi, ordea. Filologo batzuek diotenez latinetiko jatorria izan lezake.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Leintz Gatzaga hiribildua Deba ibaiaren goi-ibarrean dago kokatua, ibaiaren iturburutik oso hurbil eta ibarra ixten duten mendien ekialdeko hegala leuntzen den leku batean. Arlaban mendatetik oso hurbil dago eta, horregatik, hauxe da Gipuzkoan Erdi Aroan fundatutako hiribilduetatik garaiena (600 m). Leku oso aproposa da, gainera, Deba ibarra Arabako lautadarekin eta Gaztelako goi-ordokiarekin komunikatzeko.

Iparraldean Eskoriatza, hegoaldean Arratzu-Ubarrundia (Araba), ekialdean Barrundia (Araba) eta mendebaldean Aramaio eta Legutio (Araba) mugakide ditu.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izena ematen dioten gatzagak Erdi Arotik gutxienez ustiatu ziren, eta eurak dira hiribilduaren sorreraren arrazoi nagusia, 1331an gertatu zena. Garai hori baino lehen, Aitzorrotzeko gazteluaren menpe zeuden baserriak eta herrixkak zeuden (Zuritza, Labidea, Gaztelueta eta Beginarro).

Gatzagen kontrolak garrantzi ekonomiko handia zuen, eta hainbat borroka piztu zuen. 1374an, Beltrán de Guevara Oñatiko konte boteretsuak bereganatu zituen, oinaztar eta ganboatarren arteko gerraren baitan. Horren ondorioz, 1334, 1371, 1492 eta 1498an suteak izan ziren. Jaun feudalen menpe egon zen herria 1493 arte, errege-erreginen eskuetara itzuli zenenean. Kontearen dorretxea bota eta bere ordez Elexalde jauregia eraiki zuten. Mugakidea izanik, Gipuzkoaren zati bihurtu zen 1496an, Arabako Ermandadearen barruan egon eta gero.

XVII. mendean Errege-erreginen Bidea eraiki zuten, Espainia eta Frantzia lotzen zituena. Honek aurrerabidea ekarri zion herriari, bertatik errege-erreginak eta handikiak igaro zirelarik. Ostatuak, bentak eta bestelako zerbitzuak eskaini ahal izan zituzten. Horren lekukoa da hein handi batean gaur egun herriak duen itxura.

Hala ere, egoera estrategiko honek guduak ekarri zizkion herriari XVIII. mendearen amaieratik XIX. mendean zehar, Konbentzio Gerran, Espainiako Independentziaren Gerran eta Karlistaldietan. Besteak beste, Santa Kruz apaizak frantziarren aurka egindakoa 1811an edo Arlabango Gudua 1836an.

Etxegarateko mendatearen errepidea 1851an zabaltzeak gainbehera ekarri zion herriari, 1864an zabaldutako Madril-Irun trenbideak areagotuta. Krisialdi ekonomiko latza suposatu zuen honek guztiak.

Arkitektura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiribilduaren planoa oso erregularra da, jendea bertara bizitzera joan aurretik planifikatu baitzen. Lauki itxura du eta kale batek elkarzutik mozten dituen beste kale paralelo batzuen inguruan egituratua dago. Hiru kale nagusi ditu, ipar-ekialde zentzuan orientaturik eta sestra-kurbekiko paralelo antolaturik: Arrosario kalea, Santiago kalea eta horren jarraipena den Pilar kalea eta oso aldatua dagoen Gurutze kalea. Garai batean Araba aldera joateko bide zaharrak, Errepidea izenekoak, kale horiek mozten ditu, hiribildu osoa ere ekialde-mendebalde norabidean mozten duela.

Kale bat 1915ean
Kale bera 2010ean

Eremu honen mugak hauek dira: iparraldean gaur egun Gasteizera doan errepidea. Mendebaldean Arrosario kaleko etxeen atzeko aldeak, Gebara jauregia barne, eta, hortik, San Inazio ateak eta aipatutako etxeen atzeko aldeek markatzen duten lerroa. Hegoaldean hirigunea eta baratzeak banatzen dituen bidearen bazterrean dagoen pareta. Eta ekialdean eskola publiko zaharrak eta udaletxeak eratzen duten etxadiaren atzeko aldeko muga.

Hiribilduaren barruko aldea mehelindun etxez osatua dago. Etxe horien neurriak erregularrak dira eta etxadi bikoitzak osatzen dituzte hirigunearen erdian (Arrosario kalea eta Santiago/Pilar kale arteko etxadia) eta bakunak, berriz, aldeetan. Etxe hauek, garai honetako guztiak bezala, fatxada estua dute eta sakonera handiko lurzatietan eraikiak daude. Beren atzeko aldeak karkabara ematen dute eta bertatik argia sartzen zaie.

Hiribilduaren beheko aldea ez dator bat eskema horrekin (Gurutze kalea). Bertan izandako hirigintza aldaketak handiagoak izan dira eta, ondorioz, jatorrizko planoa hondatu egin da eremu horretan: etxadi oso batzuk desagertu eta beste zenbait berri eratu dira. Era berean ipar-ekialdeko izkina ere asko aldatu da, orubearen egonkortasun eza dela eta. Bertan garai bateko harresiaren zati bat ere berreraiki da, baina Erdi Aroko hiribildu zaharraren planoa asko aldatu da. Elizaren kokapenak ere hausten du eskema ortogonala; erdi-erdian dago, ardatza IE-HM aldera desbideratua duela. Beharbada, hiribilduak bizi izan dituen berreraikuntza ugarietakoren baten hirigintza-plangintzari egokitzeko egingo zuten horrela.

Hiribilduetan oso espazio libre gutxi izaten dira, baina hor ia-ia hutsaren hurrengoak dira. Salbuespen bakarra Pilar kalea eta San Millan elizaren atzeko aldea elkartzen diren gunea da. Bertan plazatxo bat dago, kaleak eta elizak orientazio desberdina dutenez, angelu bat eratzen da eta.

Hiribilduaren planoan bi eraikin aipagarri baino ez daude: batetik, Soran etxea, gaur egun jauregi urbanoa, atzeko aldeko karkaba hausten duena kale txiki bat eratzeko eta; bestetik, Gebara jauregia, mugen barruan sartu dena, nahiz eta harresiz kanpo egon, hiribildua babesteko egituretako bat baita, gaur egun baserri eta kale giro artean dagoen jauregia izan arren.

1996ko martxoaren 12an, Eusko Jaurlaritzak monumentu-multzo izendatu zuen Ordiziako Hirigune Historikoa, Sailkatutako Kultura Ondasuna[1]. Monumentu zibilen artean aipatzekoak dira Kapitangoa jauregia (XVI), Baltasar García de Olaberen etxea (XVI), Torrekua edo Elexalde jauregia (XVII), Garroren jauregia (XVII, gaur egun Kultura Etxea), Barandapea atea (XVII), "Doce Caños" edo "As de Copas"-eko iturria (1715), San Inazio atea (1760, sarbide nagusia izandakoa), Ostatua jauregia (1766), Indianokua edo Soran jauregia, Errosario Ama Birjinaren atea eta udaletxea (XVIII).

Herrigunetik kanpo, azkenik, badaude bi leku interesgarri:

Biztanleria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendean gainbehera demografikoa jasan du herriak industrializaziotik kanpo gelditu baitzen. Hori dela-eta, eskualdeko inguruko udalerrietara joan ziren biztanle ugari lan bila. Azken urteotan Gatzagak biztanle igoera txiki bat eduki duen arren, oso jendarte zahartua dauka herriak gaur egun.

Biztanleriaren bilakaera
1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2000 2005
503 473 424 394 353 392 408 293 232 207 260 250

Gatzagar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Juan Ochoa de Elexalde Heredia (XVI. mendea): Mexikon aritutako militarra.
  • Martín de Zumárraga Murguia (XVI): merkataria.
  • Andrés de Elejalde (XVII. mendea): militarra.
  • Melchor de Santa Inés Oyanguren (1688-1747): frantziskotarra. "Arte de la Lengua Japona" idatzi zuen 1738an, gazteleraz idatzitako lehenengo japonieraren gramatika.
  • Francisco de Astaburuaga Echeverría (1737?-?): Txilen aritutako militar eta merkataria.
  • Juan Esteban de Izaga (1796-1837): musikaria eta politikaria, Madrilgo Gorteetan diputatu.
  • Ciriaco de Izaga (?-1866): herriko elizen aldeko ongilea.
  • Juan José Sagredo Zuloaga (1874-1923): apaiz, historialari, organojole eta musikagilea.
  • Pedro Lafuente (1891-?): Argentinan ibilitako tenorea.
  • Gregorio Altube Izaga (?-1969): kazetari eta politikaria.
  • Eduardo Aparicio Zamarreño (1916-2007): PCEren politikaria.

Administrazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerri Hauteskundeak Leintz-Gatzagan
Alderdi politikoa 2011 2007
Botuak% Zngtzk Botuak% Zngtzk
Agrupación de Electores de Leintz-Gatzaga (AEL-G) 93,8% 7 88,24% 7


Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Herriko Wikiatlasa


Commons-logo.svg
Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Leintz Gatzaga