Lima

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Peruko hiriburuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Lima (argipena)».

Lima

Lima
Lima hiriaren ikuspegia
Lima bandera

Lima armarria

Ofiziala Lima
Estatua PeruPeru
Probintzia
Departamendua
Lima
Lima
Alkatea Susana Villarán
Herritarra limatar[1]
Koordenatuak

12°2′6″S 77°1′7″W / 12.03500°S 77.01861°W / -12.03500; -77.01861Koordenatuak: 12°2′6″S 77°1′7″W / 12.03500°S 77.01861°W / -12.03500; -77.01861

Lima non dagoen adierazten duen Peru-ko/-go/-eko mapa
Lima
Eremua 2.672,3 km²
Garaiera 154 m
Telefono kodea 1
Biztanleria
Metropoli eremua
7.605.742 bizt.
8,187,398
Dentsitatea 2.846,14 bizt./km²
Sorrera 1535eko urtarrilaren 18a
www.munlima.gob.pe

Lima[1] Peruko hiriburua eta hiririk populatuena da. Herrialdearen erdialdean dago, Ozeano Barearen eta Rimac ibaiaren ertzean, Ande mendietatik hurbil. Hirialde bakarra osatzen du 13 kilometrora dagoen Callao portuarekin batera. 2672 km²ko azalera du eta 2007an 7.605.742 biztanle zituen[2]. Hego Amerikako laugarren hiririk handiena da.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1535eko urtarrilaren 18an sortu zuen Lima hiria Francisco Pizarro konkistatzaile espainiarrak, Ciudad de los Reyes («Erregeen hiria») izenaz, eta Peruko Erregeorderriaren hiriburua izan zen bi mendez. San Marcos unibertsitateak etorrarazi zituen zuzendari zibilek eta erlijiosoek, mea aberastasunak eta merkataritza oparoak Peruko hiri garrantzitsuena ezezik Hego Amerikako hiri nagusi bihurtu zuten Lima XVII. menderako. 1821ean José de San Martín jeneral argentinarrak hiria espainiarren mendekotasunetik askatu eta Peruren burujabetasuna eskatu zuen bertan.

Lima izena aimara hizkuntzatik (lima-limaq, «lore horia») edo ketxuatik (Rimac, «hiztuna»), Rimaq errekarengatik, dator.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tropikoan egon arren tenperatura apalak izaten dira Ande mendien hurbiltasuna eta Humboldt itsaslaster hotzaren eraginez (17 °C neguan eta 14 °C udan).

Datu klimatikoak (Lima)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 32 33 33 34 29 27 27 27 26 26 29 31 '
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 25.8 26.5 26.0 24.3 21.7 19.7 18.7 18.4 18.7 19.9 21.9 23.9 22.1
Batez besteko tenperatura (ºC) 22.5 23.0 22.6 21.0 18.9 17.5 16.9 16.5 16.7 17.6 19.2 20.8 19.4
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) 15 15 16 13 11 9 9 10 11 12 11 13 '
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 19.1 19.4 19.2 17.6 16.1 15.3 15.0 14.6 14.6 15.2 16.4 17.7 16.7
Pilatutako prezipitazioa (mm) 0.9 0.3 4.9 0.0 0.1 0.3 0.3 0.3 5.4 0.2 0.0 0.3 13.0
Eguzki orduak 186.0 197.8 217.0 210.0 124.0 30.0 31.0 31.0 30.0 93.0 120.0 155.0 1424.8
Hezetasuna (%) 81 79 78 80 86 88 86 86 85 83 82 82 83
Iturria (1): World Meteorological Organisation (UN)[3]
Iturria (2): BBC Weather (sunshine, humdity data, record high and record low).[4]

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiria kanpotik etorririkoek eraiki dituzten etxadi eta aldiri txiroez inguratua da, inguruko eskualdeetako biztanleak etengabe biltzen baitira Errepublikako hiriburura.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Peruko politika, administrazio, finantza, industria eta merkataritzagune nagusia da. Ehungintza, plastikoak, zurgintza, kimika industria, eraikuntza eta industria astuna (altzairugintza, automobilgintza) dira industria nagusiak. Industria horiek Vitarte auzotik Callaorako eremuan eta Pan-American autobidearen alboetan daude. Merkataritza aldiz hiriaren hegoaldean dago.

Ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Frantzisko Asiskoaren eliza
Arma plaza

Espainiarren konkistaren garaiko monumentu ugari gorde ditu Limako hiriak, baina horietako asko eta asko berritu edo berriro eraiki dira, lurrikarek erabat edo neurri handi batean hondatu baitituzte jatorrizko eraikuntzak. Aipagarri dira, besteak beste, 1540. urtean eraikitako katedrala (XVIII. mendean berritua), XVI. mendeko San Francisco eliza eta komentua, XVIII. mendean erabat berritu zen Santo Domingo komentua, XVII. mendeko San Agustin komentua (XVI. mendeko kanpandorrea, klaustroa, erretaula barrokoa), Santa Rosa de las Monjas eliza (1704-1708), Corazón de Jesús eliza (1758-1766), Nazarenas eliza (Peruko rokoko estiloko eredurik garbiena, 1766-1771) eta XVII.-XVIII. mendeetako hainbat etxe eta jauregi, barroko eta rokoko estiloan eginak. Ikusgarriak dira, halaber, arkeologia museoa eta urrearen museoa (Kolon aurreko artelanak). Liman dauden hiru unibertsitateetatik San Marcos da garrantzizkoena, 1551n sortua.

1988an UNESCOk Limako hirigune historikoa Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

Limatar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Lima Aldatu lotura Wikidatan