Lipido

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Triglizerido poli-asegabe bat.
Ezkerrean: glizerola, Eskuinean, goitik behera: azido palmatikoa, azido oleikoa, azido alfa-linolenikoa.
Formula: C55H98O6

Lipidoak karbono, hidrogeno eta oxigenoz osaturiko biomolekulak dira, nahiz eta batzuek nitrogenoa eta fosforoa ere izan dezaketen.

Lipidoek oso talde heterogeneoa osatzen dute, hala ere, badute ezaugarri komunik: disolbatzaile polarretan gutxi edo bat ere ez dira disolbatzen (uretan, adibidez). Bestalde, disolbatzaile apolarretan (kloroformo, eter, bentzeno..) oso ondo disolbatzen dira. Gainera, urak baino dentsitate txikiagoa dute.

Funtzioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Erregaiak. Lipidoak oso konposatu energetikoak dira eta degradatu egiten ditugu energia lortzeko. Erreserba energetikoa osatzen dute. Zenbait ehunetan, zelulek energia lipido eran pilatzeko ahalmen mugagabea dute, glukogenoa pilatzeko baino handiagoa. Gainera, glukosatik baino energia gehiago askatzen da lipidoen degradaziotik. Lipidoen artean erregai garrantzitsuenak gantz azidoak dira.
  • Funtzio egiturala. Lipidoak zeluletako mintz guztien osagaiak dira. Zelula mintzei forma ematen diete. Lipido garrantzitsuenak fosfolipidoak dira. Ilean eta larruazalean ere daude, gu erasoetatik babestuz.
  • Isolatzaile termikoak. Animalien larruazalaren azpian gantz ehuna dago eta honek isolatzaile moduan jokatzen du.
  • Modulatzaile fisiologikoak. Zenbait lipidok aktibitate fisiologikoen erregulatzaile bezala jokatzen dute. Hauen artean daude: bitamina liposolugarriak, koentzimak eta zenbait hormona.

Sailkapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gantz-azidoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «gantz-azido»

Lipido sinpleenak dira, beste lipido konpleaxuago batzuen osagaiak izaten dira eta aske gutxitan aurki daitezke. Gantz-azidoak hidrokarburo katea luze bat eta karboxilo talde bat (-COOH) izaten dute, R-COOH formula orokorra aurkeztuz. Arruntenek karbono-kopuru bikoitia izaten dute 16 edo 18 normalean (nahiz eta 4-36 C kopurudunak ere agertu).

Karbono hauen arteko loturak bakunak izanez gero, gantz-azidoa asea edo saturatua izango da (hidrogeno kopuru maximoa izango duelako); bestalde, lotura bikoitzen bat izanez gero, asegabea edo insaturatua (monoinsaturatua, lotura bikoitz bakarra izanez gero; eta poliinsaturatua, gehiago izanez gero). Gantz-azidoa asea denean giro tenperaturan solidoa izango da eta asegabea denean likidoa.

Gantz azidoen eta gantz azidoak dituzten lipidoen ezaugarriak katearen luzera eta asegabetasun mailaren araberakoak dira:

  • Gantz azidoak lipidoak izanik, ezin dira uretan disolbatu. Azido butirikoaren kasuan (4 karbonotako gantz azidoa), uretan disolbagarritasun maila bat du talde karboxilikoa polarra delako. Baina karbono katea luzatzen doan heinean, uretan disolbatzeko gaitasuna galduko du gantz azidoak, guztiz disolbaezina bihurtu arte.
  • Urtze tenperaturari dagokionez, zenbat eta luzeagoa izan karbono katea handiagoa izango da. Zenbat eta lotura bikoitz gehiago izan aldiz, txikiagoa da urtze tenperatura.
Mizela, bigeruza eta liposomak.

Lotura bakunen inguruan atomoek errotatzeko ahalmena dute, gantz azido aseak oso malguak dira eta kateak zig-zag itxura hartzen du. Lotura bikoitzak dituztenean, distortsio bat gertatzen da. Ordezkariek ez dute lotura bikoitzaren inguruan biratzeko ahalmenik, lotura zurruna. Beraz, gantz azido asegabeak ez dira hain mmalguak.

Adibideak:

·A. palmitikoa CH3(CH2)14COOH gantz azido asea (asea) da, solidoa.

·A. oleikoa CH3(CH2)7CH=CH(CH2)7COOH asegabea (asegabea), likidoa.

Gantz-azidoak heteropolarrak edo anfipatikoak dira, izan ere buru-polarra (karboxilo taldea) eta isats-apolarra (hidrokarburo katea) dute. Izaera anfipatiko hau dela eta, uretan jokaera heteropolarra dute. Horrela, agregatu mikroskopiko iraunkorrak eratzen dituzte: mizelak, bigeruzak eta liposomak. Hauek eratuz fosfolipidoak egoten dira.

Gantz azidoen eratorriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gantz-azidoak dituzten lipidoak dira, saponifikagarriak ere deituak:

  • Azilglizeridoak: koipe eta gantz neutroak dira. Lipido oso sinple eta ugariak. Animali eta landare zeluletan erreserba energetikoa osatzen dute. Animalien kasuan ehun adipotsuko zeluletan dago, hau da, adipozitoetan. Landareetan aldiz, fruitu eta hazietan.

Glizerina eta gantz-azidoa elkartuz eratutako esterrak (azidoa + alkohola // R-COOH + OH-R) dira. Hauek batzeko, esterifikazio prosezua ematen da, eta banantzeko hidrolisia.

Glizerinarekin gantz-azido bat, bi edo hiru esterifika daitezke eta horren arabea, monoazilglizeridoa, diazilglizeridoa edo triazilglizeridoak (ohikoena) aurki daitezke.
Azilglizeridoak gantz-azido asez osaturik daudenean solidoak (animalietan) izaten dira giro tenperaturan eta gantz izena hartzen dute. Bestalde, gantz-azido asegabez osaturikoak likidoak izaten dira eta koipe (landareetan) izena hartzen dute.
Azilglizerido edo gantz hauek funtzio energetiko betetzen dute. Animalien kasuan gantz-zeluletan metatzen dira, energia premiak daudenean gorputzak erabili ahal izateko. Gantz gramo bat degradatzetik 9 Kcal lortzen ditu gorputzak, glukosa gramo batetik 4 Kcal lortzen dituen bitartean. Hau, dirudienez, gantzek duten hidrogeno kopuru handiari zor zaio.
Bestalde, isolatzaile termiko bezala ere jarduten dute animaliek duten gantz-panikuluan.
Adibidea: Glizerina + azido palmitikoa ↔ esterifikazioa/hidrolisia ↔ Tripalmitina (triazilglizeridoa) + ura
  • Argizari edo ezkoak: gantz-azido batek eta katea luzeko alkohol monobalente batek eratutako esterrak dira. Argizari guztiak solidoak dira giro tenperaturan eta urtze-puntu handia dute. Beraien egitura berezia dela eta, ezkoek naturan funtzio bereziak betetzen dituzte, babes eta egituraketa funtzioa dute; landare eta animalietan substantzia iragazkaitz bezala jardunaz.
Adibidea: Azido palmitikoa + alkohol mirizilikoa ↔ esterifikazioa/hidrolisia ↔ Mirizilo palmitatoa (erle-ezkoa) + ura
  • Fosfolipidoak: bi motatako fosfolipidoak bereiz daitezke: glizerofosfolipidoak eta esfingolipidoak. Triglizeridoen antzeko egitura dute, baina kasu honetan glizerolari bi gantz azido lotzen zaizkio eta horietako bat asegabea izaten da beti. Fosfodiester lotura daramate molekulako zati polarra eta apolarra batzen eta hortik datorkie fosfolipido izena. Biak dute egituraketa funtzioa, zelula mintzaren oinarrizko egituraketa osatzen dutelarik.
  • Glikoesfingolipidoak (glikolipidoak): esfingosinaren deribatu bezala har daitezke, izan ere, talde aldakorrean monosakaridoa edo honen deribatua aurkezten dute. Glikolipidoa zerebrozidoa dela esaten da, esfingosina taldea monosakarido batekin lotzen bada; eta bestalde, gangliosidoa dela esaten da talde aldakorrean oligosakaridoa aurkezten badu. Egituraketa funtzioa betetzeaz gain, glikoproteinekin batera zelularen errekonozimendu funtzioa betetzen dute.

Lipido isoprenoideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kolesterola

Gantz-azidorik gabeko lipidoak dira, saponifikaezinak:

  • Esteroideak: esteranoaren deribatu bezala har daitezke, izan ere, lau eraztunek osatzen dute egituraren gunea. Lau eraztunez gain, metilo, alkohol zein bestelako taldeak aurkeztu dezakete esteroideek. Ezagunena kolesterola dela esan daiteke, baina testosterona edo progesterona bezalako sexu-hormona batzuk, D bitamina, zenbait behazun-azido edo giltzurrun gainean agertzen diren hormona batzuk ere esteroideak dira.
  • Terpenoak: isoprenoaren deribatuak dira (bost karbonodun hidrokarburoa). Katea luzea aurkezten dute eta funtzio ezberdinak betetzen dituzte organismoan:
Olio esentzialen lurrinak (adb. mentola, limoneloa, alkanforra) dira.
Fitola, klorofilaren osagaia, terpenoa da 5 isopreno unitaterekin.
A, E, K bitaminak terpenoak dira, 4 isopreno unitaterekin.
Karotenoideak terpenoak dira 8 isopreno unitaterekin.
  • Eikosanoideak: azido arakidonikoaren eratorkinak dira. Animali ornodunen zenbait ehunetan agertzen dira eta hormonen antzeko erregulatzaile zelularrak dira. Sintetizatutako ehun berdinean eragiten dute, hori dela eta hormona lokalak ere esaten zaie. Birsorkuntza, gorputzeko tenperatura eta sukarra, minaren sorkuntza, odol fluxuaren abiadura eta presioa, odolaren gatzapena, lo eta esnatu zikloak, hantura... erregulatzen dituzte. Lipido hauen barnean hiru talde bereizten dira:
Prostaglandinak. Ugarienak dira. 20 karbonotako azido arboxiliko asegabek dira, 8. eta 12. karbonoen artean pentano eraztun bat dutelarik. Gainera, 15. karbonoan hidroxilo (-OH) talde bat dute.
Tronboxanoak. Plaketetan sintetizatzen dira eta oxano eraztun bat da beren egitura.
Leukotrienoak. Eikosanoide aziklikoak dira. Leukozitoetan aurkitu ziren baina beste zelula askotan ere sintetizatzen dira. Linealak dira eta eikosanoide guztietan eraginkorrenak, kontzentrazio oso txikietan eragin handiak dituztelako.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Lipido Aldatu lotura Wikidatan