Machu Picchu

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Machu Picchuko santutegi historikoa1
UNESCOren gizateriaren ondarea
80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg

Hegoaldetik iparralderako ikuspegia.

Mota Mistoa
Irizpideak i, iii, vii, ix
Erreferentzia 274
Kokalekua PeruPeru
Eskualdea2 Latinoamerika eta Karibea
Izen ematea 1983 (VII. bilkura)
1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua)
2 UNESCOren sailkapena

Machu Picchu[1] (ketxuaz Machu Pikchu, «tontor zahar»),[2] jatorrizko izenaz segur aski Patallaqta («eskailera hiria», ketxuaz),[3] kolonaurreko gune arkeologiko inka da, 2.430 metrora kokatua[4]. XV. mendean harriz eraikitako llaqta bat da, Andeetako herrixka inka zahar bat. Llaqta hau Machu Picchu eta Huayna Picchu mendiak lotzen dituen harrizko muinoan kokatzen da, Erdi Andeetako mendebalde aldean isurialdean, Peru hegoaldean.

Kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hurbilen dagoen hiri garrantzitsuena Cusco da, oraingo eskualdearen hiriburua eta Inken hiriburu zaharra, handik 130 kilometrora kokatuta dagoena. Santutegi historikoa galzorian dauden espezie biologikoak babesten ditu eta inka kokaleku ugari, haien artean, Machu Picchu nagusi delarik.

Aurkikuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Machu Picchu, ofizialki, Hiram Bingham esploratzaile estatubatuarrak aurkitu zuen 1911n. Ez-ofizialki, Agustin Lizarraga, euskal jatorriko lurjabe peruarra 1902ko uztailaren 14an iritsi zen hiri zaharrera, eta hala idatzi zuen ikatzez Hiru Leihoen hormako harri batean. Lizarragaren asmoa ez zen monumentu harrigarriak aurkitzea, laborantzarako lur berriak topatzea baizik.

Handik ia hamarkada batera, 1911ko uztailaren 24an, Binghamek Lizarragaren idazkuna topatu zuen eta ezabatzeko agindua eman zuen, kontserbazio arrazoiak argudiatuz. Argazki bat egin zion lehenago eta bidaia-egunkarian ere aipatu zuen inskripzioa. Baina publikoki ez zuen sekula horren berri eman eta, hala, aurkikuntzaren loria beretzat hartu zuen. Agustin Lizarraga Urubamba ibaiaren uraldietan itota hil zen, Machu Picchura itzultzeko ahaleginean[5].

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Machu Picchuren kokapena.

XVI. mende erdiko dokumentuen arabera, Machu Picchu Pachacutec delakoaren (lehenengo enperadore inka, 1438-1470) atsedenerako egoitza bat izan zen. Dena den, bertako beste eraikin batzuek eta atari nagusiak ageriko elizkizunetarako daukan formak, santutegi gisa erabiliko zutela erakutsiko lukete. Bi erabilerak, jauregi eta santutegiarena, ez ziren bateragarriak izango. Aditu batzuek baztertu omen dute, ordea, erabilera militarra, eta ondorioz, “gotorleku” edo “zitadela” hitzak baztertuak izan litezke.

Machu Picchu, era berean, arkitektura eta ingeniaritza maisulantzat jotzen da. Beren ezaugarri bere paisaia eta arkitektura ezaugarriek, eta haren inguruan argitaratutako literatura lan gehienek sortu duten misterio itzala planetaren turismo-jomuga ezagunetariko bat bihurtu dute. Arkeologia gunera ailegatzea, hartara heltzen diren Inka Bideetatik zein Hiram Bingham errepidea erabilita (Machu Picchuren mendixkara igotzen dena Puente Ruinas geltokitik, arroilaren hondoan kokatuta) da posible soil-soilik.

Hiri honen eraikitzea Pachacútec enperadore handiari eta estratega bikainari dagokio, bere agintaldian k.o. 1438tik k.o. 1471-rarte leku honen diseinua planifikatu zuen hazkuntza demografikoaren eta lurren esplotazioaren arazoa konpontzeko. Arazo honek Pachacútec behartu zuen hainbat esplorazio talde bidaltzera hurrengoen lekua baieztatzeko. Zibilizazioa Chankoaren kontrako guda irabazi ondoren, Pachacútec -en inperioa handitzen hasi zen eta bere goren unean Cuzco hiri handia sortu zuten.

Denak adierazten du hiri honen sortzearen arrazoi nagusiak demografiaren handitzea eta enperadorean adimena izan zirela, Pachacútec buruzagi espiritual eta gidari bikaina izan baitzen. Hiriaren erabilpena Inka noblezia altuarentzat zorrozki pribatua zen, bere lokalizazio geografikoa ehuneko ehunean erabilia izan zen, estrategikoki diseinatua baitzegoen. Hemen, hiru belaunaldi aldi berean babestu zituen eta aldi berean debekatua zegoen sarrera nobleak ez ziren guztiei. Sarrera bakarra zeukan eta hau erabilia izan zen hiriaren babes neurriak hobetzeko.Leku eder hau haran sakonen antean kokaturik zegoen, oihan itxi batek inguratzen zuelarik, horregatik erraza zen defendatzenm erasorik izanez gero,baina, ere erabilia izan zen maila sozial baxuko pertsonen sartzea ekiditeko. Han, babes maila handia egoteak hiriaren isolatzea eta desagerpena eragin zuen hiri hau uzterakoan.

Tahuantinsuyoren inperioa da horrelako miragarri arkitektoniko handiak dituen bakarra, mundu osoan ezagutzen diren Machu Picchu eta Ollantaytambo barne. Pachacútec-ek leku zehatzak aukeratu zituen, nekazaritza ekoizpena eta mineralen ustiapena kontuan hartuz, zeren eta haran hauek bikainak dira ustiapen agronomorako eta lurrak aberastasun handia dauka landareak landatzeko zein mineralak ateratzeko. Lurraren emankortasun handia eta klima hoberena ez ziren izan Pachacútec-ek izan zituen arrazoi bakarrak bere inperioa ezagutu gabeko lur hauetara hedatzeko. Hiri honetako hondakinetan hainbat eraikin ikus daitezke eta denak batera hiriaren infraestruktura sortzen dute:harrobiak, nekazaritzarako zein abeltzaintzarako zelaiak, zentro urbanoak eta erlijiosoak eta komunikazio sare bat hainbat bidexkaz eta igarobidez osatua mendiak igaroz. Machu Picchuren lekua Inka Inperioko aristokrazia altua kokatzeko eraikia izan zen eta horregatik hiri honek Inperioaren arkitektura preziatuena batzen zuen. Kokapenaren beste arrazoietako bat Machu Picchuren leku geografikoa izan zen, oso garrantzitsua baitzen zibilizazioaren erlijiorako, zeren eta mendilerro sistema horrek esanahi espiritual handia zeukan bertan egiten baitziren sakratu bezala kontsideratzen ziren izarren konstelazioei eta eguzkiari buruzko ikasketak, astro horiek jainko-jainkosatzat hartzen ziren.

Hiria oso-osorik harriz eraikita dago eta altura handi batean kokatuta, zehazki 2400metrotara itsasotik hasita. Zalantzarik gabe erretiratze espiritualerako, atsedena hartzeko eta meditazioa praktikatzeko leku paregabea izan zen, baita ere maila handiko gizarte Inka bateko aisia-leku eta santutegi bat. Baina aldi berean, hiri baten infraestruktura harrigarri guztiak betetzen zituen, horregatik Vilcanota mendikateko hegalean hiriaren hornikuntzarako erdigunea bilakatu zen Machu Picchuko hiritar guztientzat, non oraindik aurki daitezkeen nekazaritzarako eta abeltzaintzarako erabili ziren hainbat eta hainbat meseta. Machu Picchu marka belikoko hiri gotorlekua izatearen ideia baztertu egin zen arren, kontuan hartu da, beste alde batetik, Machu Picchuk hainbat eraikin diseinatu eduki zituela, Inkek izandako liskar lurraldekoiei aurre egiteko eta defenditzeko gai izateko. Hobetuezineko diseinu arkitektoniko hau bere kokaleku ezinobeagatik eta hiriaren azken egonlekuagatik eraiki ahal izan zen, hau haran sakonek eta oihan trinkoak ematen zion kamuflaje paregabeaz baliatzen zen. Historiak esaten du Huayna Pichu izan zela Machu Picchuren zainketa puntu nagusia. Honek zelatari bezala jarduten zuen eraso lurraldekoien , ondoko zibilizazioen eta konkistatzaile espainolen mehatxuen berri jakiteko. Modu honetan, hiria prestatuta egon zitekeen etsai baten erasoa jasateko, etsai hau gai bazen hiriaren leku zehatza jakiteko, hala nola bertara joateko bidea aurkitzeko. Honi esker santutegi honek bere helburua lortu izan zuen denbora-pasa eta olgeta zentro bat bezala, zein Inka zibilizazioko nobleen etxe bezala.

Inkak, Eguzkiaren seme-alabak, inperio handi bat sortzeko gauza izan ziren, ia Andeak bere osoan hartu zituena, Kolonbiatik Txileraino. Zaila da sinisten Francisco Pizarro konkistatzaile espainolak nola menperatu zituen 1532an 180 soldadurekin. Buruzagi inkak elkarren kontra borrokan zebiltzan, eta horri izugarrizko etekina atera zion Pizarrok. Huascar-en jarraitzaileak eta Atahualpa-renak borrokan ari ziren gerra zibila balitz bezala, eta une horretantxe iritsi zen Pizarro. Huayna Cápac-en semeak ziren Huascar eta Atahualpa, eta bi anaiak nor baino nor ari ziren borrokan aitak boterea uzten zuenerako. "Banandu, eta irabazi" erromatarren leloa ezarriz, garaile atera zen espainiarra. Oso epe laburrean lortu zuen inken inperio guztia.

Espainiarrek hiru mende egin zituzten Perun, goiak eta beheak arakatu zituzten, baina ez zuten eurek Machu Picchu aurkitu. Gertu ibili ziren, Urubamba ibaiaren haranean. Baina, haranetik ehunka metro batzuk gorago, hantxe, erpin ez oso altuan, inken zeremonia-gunerik garrantzizkoenetakoa zegoenik ez zuten sumatu ere egin.Denbora dezente segitu zuten inkek han bere erritu sakratuekin, nahiz eta espainiarren menpe bizi.

Gizateriaren Ondare[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Machu Picchu Unescoren Gizateriaren Ondare zerrendan dago 1983tik, "Machu Picchu Santutegi Historiko" izeneko gune ekologiko eta kulturalaren barnean. 2007ko uztailaren 7an Munduko Zazpi Mirari Berrietako bat izendatu zuten, Lisboan (Portugalen) antolatutako ekitaldi batean, mundu osoko ehun milioi hautesleen bitartez.

Machu Picchuren irudi panoramikoa, Huayna Picchu ingururantz begiratuz.  Hegoaldetik iparralderako ikuspegia. Ezkerraldean, hiriko Hanan eremua ikus daiteke (Intihuatana muinoaren piramide egiturarekin) eta eskuinaldean Sortaldeko eremua dago, plaza nagusiak banatzen duelarik. Atzealdean Huayna Picchu mendixka dago. Irudia multzo honen hegoaldean dagoen landa eremuaren gainaldetik hartua dago.
Machu Picchuren irudi panoramikoa, Huayna Picchu ingururantz begiratuz. Hegoaldetik iparralderako ikuspegia. Ezkerraldean, hiriko Hanan eremua ikus daiteke (Intihuatana muinoaren piramide egiturarekin) eta eskuinaldean Sortaldeko eremua dago, plaza nagusiak banatzen duelarik. Atzealdean Huayna Picchu mendixka dago. Irudia multzo honen hegoaldean dagoen landa eremuaren gainaldetik hartua dago.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Euskaltzaindia (2012-05-25), 170. araua: Amerikako toponimia, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0170.pdf .
  2. Teofilo Laime Acopa, Diccionario Bilingüe, Iskay simipi yuyay k'ancha, Quechua – Castellano, Castellano – Quechua: machu - adj. y s. m. Viejo. Hombre de mucha edad (Úsase también para animales). - machu - s. m. Anciano. Viejo. pikchu - s. Pirámide. Sólido puntiagudo de varias caras. || Cono. Ch'utu. machu pikchu - s. La gran ciudadela pétrea que fue quizá uno de los más grandes monumentos religiosos del incanato, entre el valle del Cusco y la selva virgen (JAL). || Monumento arqueológico situado en el departamento actual del Cusco, junto al río Urubamba, en una cumbre casi inaccesible (JL).
  3. «Machu Picchu se llamaba Patallaqta: Una historiadora basa en un documento del siglo XVI el descubrimiento del primer nombre de la ciudad inca», El País, 2012-03-19.
  4. UNESCO World Heritage Centre.
  5. Nagore Irazustabarrena, «Machu Picchuren benetako aurkitzailea: Agustin Lizarraga», Argia, 2014-09-14, CC-BY-SA lizentzia

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Machu Picchu Aldatu lotura Wikidatan