Madril

Wikipedia(e)tik
(Madridtik berbideratua)
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Madril
 Madrilgo Erkidegoa
Madril
Zibeles iturria eta Alcalá kalea.
Madrilgo bandera

Madrilgo armarria
Izen ofiziala Madrid
Estatua
Erkidegoa
Probintzia
Eskualdea		  Espainia
 Madrilgo Erkidegoa
Madrilgo ErkidegoaMadrilgo Erkidegoa
Madrilgo Gune Metropolitarra
Alkatea Ana María Botella Serrano (PP)
Herritarra madrildar
Koordenatuak 40°24′55″N 3°42′26″W / 40.41528°N 3.70722°W / 40.41528; -3.70722Koordenatuak: 40°24′55″N 3°42′26″W / 40.41528°N 3.70722°W / 40.41528; -3.70722
Madril is located in Madrilgo Erkidegoa
Madril
Madril is located in Espainia
Madril
Eremua 607 km2
Distantzia 0 km Madrila
Postakodea 28001 - 28080
Biztanleria 3.232.463 bizt (2007)
Dentsitatea 5.325,31 bizt/km²
Sorrera IX. mendean
http://www.munimadrid.es

Madril Espainiako eta Madrilgo Erkidegoko hiriburua eta hiri nagusia da, Iberiar penintsularen erdialdean dagoena. 2007ko biztanle-erroldaren arabera 3.232.463 biztanle ditu (6.043.031 Madrilgo metropolitar gune osoan). Honenbestez, Europar Batasuneko hirugarren metropoli-barrutirik handiena osatzen du Madrilek.

Madril Espainiako Gobernuaren eta Gorteen egoitza da, baita Administrazio Zentralaren eta Estatuaren erakundeen bilgunea. Ekonomikoki, finantza eta industria gune garrantzitsua da Madril, enpresa nazional eta mundu mailako enpresa askoren egoitza baita. Estatu mailan, berebiziko garrantzia du kultur arloan, bertan baitaude Pradoko Museoa, Thyssen-Bornemisza eta Reina Sofía museoak.

Eduki-taula

[aldatu] Historia

Antzinako mapa

Madrilgo hiria musulmanek sortu zuten IX. mendean, eta geroago Alfontso VI.a Leon eta Gaztelakoak konkistatu zuen, 1083an. Filipe II.ak aukeratu zuen Gorteen egoitza izateko 1561ean. Orduz geroztik, bere horretan jarraitu du, 1601. eta 1606. urteen arteko epe laburrean izan ezik, Valladolida aldatu baitzuten orduan hiriburutza. Bestalde, Gerra Zibilean zehar, Espainiako gobernua Valentziara aldatu zen lehenengo, eta Bartzelonara ondoren. Hala ere, gerra bukatu zenean Madrilek hartu zuen berriz lekukoa, eta horrela mantendu da gaur egun arte.

[aldatu] Demografia

[aldatu] Biztanleria

1897 - 2005 Bilakaera
Urtea Udalerria Probintzia Portzentaia
1897 542.739 730.807 74,27
1900 575.675 773.011 74,47
1910 614.322 831.254 73,90
1920 823.711 1.048.908 78,53
1930 1.041.767 1.290.445 80,73
1940 1.322.835 1.574.134 84,04
1950 1.553.338 1.823.418 85,19
1960 2.177.123 2.510.217 86,73
1965 2.793.510 3.278.068 85,22
1970 3.120.941 3.761.348 82,97
1975 3.228.057 4.319.904 74,73
1981 3.158.818 4.686.895 67,40
1986 3.058.812 4.780.572 63,98
1991 3.010.492 4.647.555 64,78
1996 2.866.850 5.022.289 57,08
2001 2.938.723 5.423.384 54,19
2004 3.099.834 5.804.829 53,40
2005 3.155.359 5.964.143 52,90

Madrilgo biztanleriak gorakada nabarmena izan du hiriburu izendatu zutenetik. Hazkunde horrek izandako garairik aipagarriena 1940. eta 1970. urte bitartekoa izan zen, barne-immigrazioaren gorakadaren ondorioz. 1970eko hamarkadaren ondoren, ordea, hazkunde horrek behera egin zuen, biztanleria jaisten ere hasi zela, baina 1995. urteaz geroztik berriro ere hazten ari da, oraingo honetan kanpo-immigrazioaren ondorioz.

Datu publikoen arabera, 3.155.359 biztanle zituen hiriak 2005eko uztailaren 1ean eta 2001ean, berriz, 2.938.723 zituen.

[aldatu] Biztanleria aldaketak

Madrilen bilakaera demografikoa (1900-2005)

[aldatu] Jaiotzak

2004. urtean 32.851 jaiotza izan ziren hirian, aurreko urtean baino gehiago. Azken urteotan jaiotza kopuruak joera gorakor etengabea izan du, jaiotza tasa 10,38ra iritsi da.

[aldatu] Heriotzak

2004. urtean 26.527 heriotza izan ziren hirian, 2003an baino gehixeago, baina 2000, 2001 eta 2002an baino gutxiago. Heriotza tasa 8,38koa da, azken urteetan baino baxuagoa.

[aldatu] Immigrazioa

1986 eta 2007 bitartean Madril hirian atzerriko biztanleriak izandako bilakaera.

2006ko datuen arabera, 2.697.193 biztanletatik 508.141 dira atzerritarrak, hau da, %13,57. Etorkin gehien dituzten barrutiak honakoak dira: Centro (%27,22), Tetuan (%19,58), Carabanchel (%17,34) eta Usera (%16,29). Immigrazio gutxien dutenak, ordea, honako hauek dira: Moratalaz (%7,63), Fuencarral-El Pardo (%8,43), Retiro (%8,75) eta Hortaleza (%8,84).

[aldatu] Antolaketa politiko-administratiboa

Madrilgo Udalak zuzentzen du hiria. Udaleko arduradunak lau urtean behin aukeratzen dira, 18 urtetik gorako biztanle guztien botoekin. 2003tik hona, Alberto Ruiz-Gallardón izan da hiriburuko alkate.

Hiria 21 barrutitan dago zatituta, eta horiek auzotan antolatuta daude. Barruti bakoitza "Barrutiko Udal Batzordea" deituriko organoak administratzen du, hiritarren parte-hartzea bideratzea helburu duena. Madrilen azken zatiketa administratiboa 1988koa da, eta honako barruti eta auzo hauetan banatzen du hiria:

Madrilgo mapa barrutitan banatuta
  1. Centro: Palacio, Embajadores, Cortes, Justicia, Universidad, Sol.
  2. Arganzuela: Imperial, Acacias, Chopera, Legazpi, Delicias, Palos de Moguer, Atocha.
  3. Retiro: Pacífico, Adelfas, Estrella, Ibiza, Jerónimos, Niño Jesús.
  4. Salamanca: Recoletos, Goya, Fuente del Berro, Guindalera, Lista, Castellana.
  5. Chamartín: El Viso, Prosperidad, Ciudad Jardín, Hispanoamérica, Nueva España, Castilla.
  6. Tetuán: Bellas Vistas, Cuatro Caminos, Castillejos, Almenara, Valdeacederas, Berruguete.
  7. Chamberí: Gaztambide, Arapiles, Trafalgar, Almagro, Vallehermoso, Ríos Rosas.
  8. Fuencarral-El Pardo: El Pardo, Fuentelarreina, Peñagrande, Barrio del Pilar, La Paz, Valverde, Mirasierra, El Goloso.
  9. Moncloa-Aravaca: Casa de Campo, Argüelles, Ciudad Universitaria, Valdezarza, Valdemarín, El Plantío, Aravaca.
  10. Latina: Los Cármenes, Puerta del Ángel, Lucero, Aluche, Las Águilas, Campamento, Cuatro Vientos.
  11. Carabanchel: Comillas, Opañel, San Isidro, Vista Alegre, Puerta Bonita, Buenavista, Abrantes.
  12. Usera: Orcasitas, Orcasur, San Fermín, Almendrales, Moscardó, Zofío, Pradolongo.
  13. Puente de Vallecas: Entrevías, San Diego, Palomeras Bajas, Palomeras Sureste, Portazgo, Numancia.
  14. Moratalaz: Pavones, Horcajo, Marroquina, Media Legua, Fontarrón, Vinateros.
  15. Ciudad Lineal: Ventas, Pueblo Nuevo, Quintana, La Concepción, San Pascual, San Juan Bautista, Colina, Atalaya, Costillares.
  16. Hortaleza: Palomas, Valdefuentes, Canillas, Pinar del Rey, Apóstol Santiago, Piovera.
  17. Villaverde: San Andrés, San Cristóbal, Butarque, Los Rosales, Los Ángeles.
  18. Villa de Vallecas: Casco Histórico de Vallecas, Santa Eugenia.
  19. Vicálvaro: Casco Histórico de Vicálvaro, Ambroz.
  20. San Blas: Simancas, Hellín, Amposta, Arcos, Rosas, Rejas, Canillejas, Salvador.
  21. Barajas: Alameda de Osuna, Aeropuerto, Casco Histórico de Barajas, Timón, Corralejos.

[aldatu] Kultura

[aldatu] Ondasun nabarmenak

[aldatu] Museoak

Madrilek museo garrantzitsuak ditu, hiriko gune-turistiko nagusienak direnak. Ezagunenak artearen hirukia osatzen duten hiru museoak dira:

Pradoko Museoa
  • Pradoko Museoa: Espainiako margolan museo garrantzitsuena da eta Europako nagusienetarikoa. XX. mende aurreko pinturan espezializatua da, batez ere margolan italiar, espainiar eta flamenkoan. Bertan dauden bilduma inportanteenak Velázquez, Goya, El Greco edo Van der Weyden margolarienak dira. Margoen artean, nabarmenenak Las Meninas, La Fragua de Vulcano, El Descendimiento... edota Bosco-ren El jardín de las delicias aipa daitezke.

[aldatu] Monumentuak

[aldatu] Parkeak

Madril biztanle bakoitzeko gune berde gehien duen Europako hirietako bat da (70 metro koadro). Horien artean ezagunenak hauexek dira:

[aldatu] Etxeorratzak

Hauek dira Madrilgo hirian dauden etxe orratz garaienak:

Sailkapena Eraikina garaiera Solairu kopurua Inaugurazio urtea
1 Torre Caja Madrid 250 m 45 2008
2 Torre de Cristal 249 m 45 2008
3 Torre Sacyr Vallehermoso 236 m 52 2008
4 Torrespaña 231 m 4 eta zutoina 1982
5 Torre Espacio 223 m 53 2008
6 Torre Picasso 157 m 43 1988
7 Torre de Madrid 142 m 34 1957
8 Torre Europa 121 m 35 1985
9 Edificio España 117 m 25 1953
10 Puerta de Europa I eta II 114 m 26 1996

[aldatu] Musika

[aldatu] Klasikoa

Espainiako Orkestra Nazionalak hiri honetan dauka egoitza nagusia. Bestela, aipatzekoak dira Madrilgo Errege Antzokia eta Madrilgo Auditorio Nazionala aretoak.

[aldatu] Pop-rock

Sakontzeko, irakurri: La movida madrileña

1980ko hamarkadan mugimendu "kontra-kulturala" sortu zen Espainiako hiriburuan, irratsaio batzuk bultzatuta eta telebistan "La bola de cristal" saioa ikur nagusitzat zeukana. Nacha Pop, Alaska y los Pegamoides, Radio Futura, Los Secretos, Gabinete Caligari, Tequila eta Ramoncín nabarmendu ziren musika arloan, baina mugimenduak zinema, literatura, komikiak eta fanzineak ere barne hartu zituen. Enrique Tierno Galván alkatearen sasoiarekin bat egin zuen, eta honek nolabait mugimendua sostengatu egin zuen.

[aldatu] Garraioak

[aldatu] Autobideak

Madrilgo autobide nagusiek ibilbide erradiala dute. Garrantzitsuenak honako hauek dira:

Madrilgo hiriak, gainera, inguratzen dituen errepideak ere baditu. Hauek hiriko eta gune metropolitarreko leku ezberdinen artean garraiatzea ahalbidetzen dute, hiri barrutik pasatu beharrik gabe. Honako hauek dira:

  • M-30: hiriaren erdigunea inguratzen du.
  • M-40: hiriaren egoitzaldea inguratzen du.
  • M-45: udalerri osoa inguratzen du.
  • M-50: gune metropolitarra inguratzen du.

[aldatu] Metroa

Sakontzeko, irakurri: Madrilgo metroa
Madrilgo metroaren sarea

Une honetan, Madrilgo metro-sarea Europako handienetarikoa da, Londreskoaren eta Pariskoaren atzetik, betiere.

Metro-sarea 226.729 km luze da, eta 13 lineak osatzen dute (12 linea + adar bat). Horietatik bederatzi, Madrilgo udalerrian bertan daude osorik; hiru, udalerritik kanpo ibiltzen dira zati batean; eta beste linea bat osorik dabil Madrilgo hiritik kanpo. 238 geltoki ditu metroak, eta horien artean 151 dira bakunak, 26 bikoitzak, 10 hirukoitzak, eta bat laukoitza (Avenida de América). Horrez gain, hiru tranbia linea ditu, Metro Ligero (metro arina) izenekoak, bai eta Renfe Aldirikoak zerbitzuarekin lotunea duten 19 geraleku ere.

2000ko ekainean, Metro Sur izeneko linea jarri zen abian. Linea horren helburua da Madril hiria eta erkidegoko hegoaldeko hiriak lotzea. Ibilbide zirkularra du, Móstoles, Leganés, Fuenlabrada edota Getafe udalerriak haien artean eta hiriburuarekin batera lotzeko. Milioi bat biztanleri eskaintzen die zerbitzu eraginkor, arin eta ekologikoa Metro Surrek.

Datozen urteotan, Madrilgo metroa izugarri handitzeko asmoa dago, hiriburuko biztanle guztiek etxetik hurbil metro-geltokia izan dezaten.

[aldatu] Trenak

AVE Talgo 350

Renfe Operadora eta Adif dira Madrildik igarotzen diren tren guztiez arduratzen diren enpresak. Geltokirik garrantzitsuenak Madrid-Atocha geltokia eta Madrid-Chamartín geltokia dira, Merkantzien garraiorako, ordea, Vicalvaroko geltokia da ezagunena.

[aldatu] Autobusak

Hiri barruko autobusen kudeaketaz CTM eta EMT arduratzen dira, guztira 2.000 auto eta 194 linea dituelarik. Ibilbide luzeko autobusentzako geltokirik garrantzitsuenak Avenida de America eta Mendez Alvarokoa dira.

[aldatu] Hegazkinak

Madrilgo aireportu nagusia Madril-Barajas aireportua da (IATA: MAD, OACI: LEMD), hiriaren ipar-ekialdean dagoena, erdialdetik 12 kilometrora. 1928an hasi zen zerbitzua eskaintzen, ofizialki 1931n inauguratu zen arren.

Bigarren mailako aireportu bat ere badu Madrilek, Cuatro Vientoskoa, nagusiki erabilera militarra duena.

[aldatu] Hedabideak

Egunkari orokor nagusien artean "ABC", "El Mundo", "El País" eta "La Razón" nagusitzen dira, eta kirol egunkarien artean "As" eta "Marca".

[aldatu] Kirolak

[aldatu] Senidetutako hiriak

[aldatu] Madrildar ezagunak

Sakontzeko, irakurri: Madrildar ezagunen zerrenda

Espainiako hiriburuan jaiotako pertsona ezagunen artean Gregorio Marañón medikua, Lope de Vega, Calderón de la Barca eta José Echegaray idazleak, Plácido Domingo tenorea, Joaquín Sabina abeslaria ditugu, besteak beste.

[aldatu] Ikus, gainera

[aldatu] Kanpo loturak

Commons-logo.svg
 Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak:
Madril
Madrilgo barruti eta auzo aurkibidea
Centro (1)
Palacio (11) • Embajadores (12) • Cortes (13) • Justicia (14) • Universidad (15) • Sol (16)
Arganzuela (2)
Imperial (21) • Acacias (22) • La Chopera (23) • Legazpi (24) • Delicias (25) • Palos de Moguer (26) • Atocha (27)
Retiro (3)
Pacífico (31) • Adelfas (32) • Estrella (33) • Ibiza (34) • Jerónimos (35) • Niño Jesús (36)
Salamanca (4)
Recoletos (41) • Goya (42) • Fuente del Berro (43) • Guindalera (44) • Lista (45) • Castellana (46)
Chamartín (5)
El Viso (51) • Prosperidad (52) • Ciudad Jardín (53) • Hispanoamérica (54) • Nueva España (55) • Castilla (56)
Tetuán (6)
Bellas Vistas (61) • Cuatro Caminos (62) • Castillejos (63) • Almenara (64) • Valdeacederas (65) • Berruguete (66)
Chamberí (7)
Gaztanbide (71) • Arapiles (72) • Trafalgar (73) • Almagro (74) • Vallehermoso (75) • Ríos Rosas (76)
Fuencarral-El Pardo (8)
El Pardo (81) • Fuentelarreina (82) • Peñagrande (83) • Barrio del Pilar (84) • La Paz (85) • Valverde (86) • Mirasierra (87) • El Goloso (88)
Moncloa-Aravaca (9)
Casa de Campo (91) • Argüelles (92) • Ciutat Universitària (93) • Valdezarza (94) • Valdemarín (95) • El Plantío (96) • Aravaca (97)
Latina (10)
Carabanchel (11)
Comillas (11.1.) • Opañel (11.2.) • San Isidro (11.3.) • Vista Alegre (11.4.) • Puerta Bonita (11.5.) • Buenavista (11.6.) • Abrantes (11.7.)
Usera (12)
Orcasitas (12.1.) • Orcasur (12.2.) • San Fermín (12.3.) • Almendrales (12.4.) • Moscardó (12.5.) • Zofío (12.6.) • Pradolongo (12.6.)
Puente de Vallecas (13)
Entrevías (13.1.) • San Diego (13.2.) • Palomeras Bajas (13.3.) • Palomeras Sureste (13.4.) • Portazgo (13.5.) • Numancia (13.6.)
Moratalaz (14)
Pavones (14.1.) • Horcajo (14.2.) • Marroquina (14.3.) • Media Legua (14.4.) • Fontarrón (15.5.) • Vinateros (15.6.)
Ciudad Lineal (15)
Ventas (15.1.) • Pueblo Nuevo (15.2.) • Quintana (15.3.) • Concepción (15.4.) • San Pascual (15.5.) • San Juan Bautista (15.6.) • Colina (15.7.) • Atalaya (15.8.) • Costillares (15.9.)
Hortaleza (16)
Palomas (16.1.) • Valdefuentes (16.2.) • Canillas (16.3.) • Pinar del Rey (16.4.) • Apóstol Santiago (16.5.) • Piovera (16.6.)
Villaverde (17)
Villaverde Alto (17.1.) • San Cristóbal (17.2.) • Butarque (17.3.) • Los Rosales (17.4.) • Los Ángeles (17.5.)
Villa de Vallecas (18)
Vicálvaro (19)
Vicálvaroko Alde Zaharra (19.1.) • Ambroz (19.2.)
San Blas (20)
Simancas (20.1.) • Hellín (20.2.) • Amposta (20.3.) • Arcos (20.4.) • Rosas (20.5.) • Rejas (20.6.) • Canillejas (20.7.) • Salvador (20.8.)


Madrilgo Erkidegoa Madrilgo Erkidegoko udalerriak Madrilgo Erkidegoa

La Acebeda • Ajalvir • Alameda del Valle • El Álamo • Alcalá de Henares • Alcobendas • Alcorcón • Aldea del Fresno • Algete • Alpedrete • Ambite • Anchuelo • Aranjuez • Arganda del Rey • Arroyomolinos • El Atazar • Batres • Becerril de la Sierra • Belmonte de Tajo • El Berrueco • Berzosa del Lozoya • Boadilla del Monte • El Boalo • Braojos de la Sierra • Brea de Tajo • Brunete • Buitrago del Lozoya • Bustarviejo • Cabanillas de la Sierra • La Cabrera • Cadalso de los Vidrios • Camarma de Esteruelas • Campo Real • Canencia • Carabaña • Casarrubuelos • Cenicientos • Cercedilla • Cervera de Buitrago • Chapinería • Chinchón • Ciempozuelos • Cobeña • Collado Mediano • Collado Villalba • Colmenar de Oreja • Colmenar del Arroyo • Colmenar Viejo • Colmenarejo • Corpa • Coslada • Cubas de la Sagra • Daganzo de Arriba • El Escorial • Estremera • Fresnedillas de la Oliva • Fresno de Torote • Fuenlabrada • Fuente el Saz de Jarama • Fuentidueña de Tajo • Galapagar • Garganta de los Montes • Gargantilla del Lozoya y Pinilla de Buitrago • Gascones • Getafe • Griñón • Guadalix de la Sierra • Guadarrama • La Hiruela • Horcajo de la Sierra • Horcajuelo de la Sierra • Hoyo de Manzanares • Humanes de Madrid • Leganés • Loeches • Lozoya • Lozoyuela-Navas-Sieteiglesias • Madarcos • Madril • Majadahonda • Manzanares el Real • Meco • Mejorada del Campo • Miraflores de la Sierra • El Molar • Los Molinos • Montejo de la Sierra • Moraleja de Enmedio • Moralzarzal • Morata de Tajuña • Móstoles • Navacerrada • Navalafuente • Navalagamella • Navalcarnero • Navarredonda y San Mamés • Navas del Rey • Nuevo Baztán • Olmeda de las Fuentes • Orusco de Tajuña • Paracuellos del Jarama • Parla • Patones • Pedrezuela • Pelayos de la Presa • Perales de Tajuña • Pezuela de las Torres • Pinilla del Valle • Pinto • Piñuécar-Gandullas • Pozuelo de Alarcón • Pozuelo del Rey • Prádena del Rincón • Puebla de la Sierra • Puentes Viejas • Quijorna • Rascafría • Redueña • Ribatejada • Rivas-Vaciamadrid • Robledillo de la Jara • Robledo de Chavela • Robregordo • Las Rozas de Madrid • Rozas de Puerto Real • San Agustín del Guadalix • San Fernando de Henares • San Lorenzo de El Escorial • San Martín de la Vega • San Martín de Valdeiglesias • San Sebastián de los Reyes • Santa María de la Alameda • Santorcaz • Los Santos de la Humosa • La Serna del Monte • Serranillos del Valle • Sevilla la Nueva • Somosierra • Soto del Real • Talamanca de Jarama • Tielmes • Titulcia • Torrejón de Ardoz • Torrejón de la Calzada • Torrejón de Velasco • Torrelaguna • Torrelodones • Torremocha de Jarama • Torres de la Alameda • Tres Cantos • Valdaracete • Valdeavero • Valdelaguna • Valdemanco • Valdemaqueda • Valdemorillo • Valdemoro • Valdeolmos-Alalpardo • Valdepiélagos • Valdetorres de Jarama • Valdilecha • Valverde de Alcalá • Velilla de San Antonio • El Vellón • Venturada • Villa del Prado • Villaconejos • Villalbilla • Villamanrique de Tajo • Villamanta • Villamantilla • Villanueva de la Cañada • Villanueva de Perales • Villanueva del Pardillo • Villar del Olmo • Villarejo de Salvanés • Villaviciosa de Odón • Villavieja del Lozoya • Zarzalejo
Flag of Europe.svg Europako kultura-hiriburuak Flag of Europe.svg

1985 Atenas • 1986 Florentzia • 1987 Amsterdam • 1988 Mendebaldeko Berlin • 1989 Paris • 1990 Glasgow • 1991 Dublin • 1992 Madril • 1993 Anberes • 1994 Lisboa • 1995 Luxenburgo hiria • 1996 Kopenhage • 1997 Tesalonika • 1998 Stockholm • 1999 Weimar • 2000 Reykjavik • Bergen • Helsinki • Brusela • Praga • Krakovia • Santiago de Compostela • Avignon • Bolonia • 2001 Rotterdam • Porto • 2002 Brujas • Salamanca • 2003 Graz • 2004 Genova • Lille • 2005 Cork • 2006 Patras • 2007 Luxenburgo hiria eta Eskualde Handia • Sibiu • 2008 Liverpool • Stavanger • 2009 Linz • Vilnius • 2010 Essen • Istanbul • Pécs • 2011 Turku • Tallinn • 2012 Maribor • Guimarães • 2013 Košice • Marseilla • 2014 Umeå • Riga • 2015 Mons • Plzeň/Pilsen • 2016 Donostia • Wrocław

"http://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Madril&oldid=2847025"(e)tik eskuratuta
Tresna pertsonalak
Izen-tarteak

Aldaerak
Ekintzak
Nabigazioa
Inprimatu/esportatu
Tresnak
Beste hizkuntzak