Madril

Wikipedia(e)tik

Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Madril

Madrilgo Erkidegoa
Madrilgo bandera Madrilgo armarria
Izen ofiziala Madrid
Antolaketa
Estatua
Autonomia Erkidegoa
Probintzia
Eskualdea

Espainia
Madrilgo Erkidegoa
Madrilgo probintzia
Madrilgo Gune Metropolitarra
Posta-kodea 28001 - 28080
Koordenatuak 40°26′N 3°41′W / 40.433, -3.683 (Madril)
Garaiera 667 m
Eremua 607 km2
Biztanleria 3.128.600 (2006)
Dentsitatea 5.154,2 bizt/km2
Distantzia 0 km Madrila
Sorrera IX. mendean
Herritarra madrildar
Alkatea Alberto Ruiz Gallardón (PP)
www.munimadrid.es

Madril Espainiako eta Madrilgo Erkidegoko hiriburua eta hiri nagusia da, Iberiar penintsularen erdialdean kokatuta dagoena. 2006ko biztanle-erroldaren arabera 3.128.600 biztanle ditu, eta 3.205.334 urte bereko udal-erroldaren arabera (5.843.031 Madrilgo Gune Metropolitar osoan). Honenbestez, Europar Batasuneko hirugarren metropoli-barrutirik handiena osatzen du Madrilek.

Madril Espainiako Gobernuaren eta Gorteen egoitza da, baita Administrazio Zentrala eta Estatuaren erakundeen bilgunea. Ekonomikoki, finantza eta industria gune garrantzitsua da Madril, enpresa nazional eta mundu mailako enpresa askoren egoitza baita. Estatu mailan, berebiziko garrantzia du kultur arloan, bertan baitaude Pradoko Museoa, Thyssen-Bornemisza eta Reina Sofía museoak.

Eduki-taula

[aldatu] Historia

Antzinako mapa
Antzinako mapa

Madrilgo hiria musulmanek sortu zuten IX. mendean, eta beranduago Alfontso VI.a Leon eta Gaztelakoak konkistatu zuen, 1083an. Felipe II.ak aukeratu zuen Gorteen egoitza izateko 1561an. Orduz geroztik, bere horretan jarraitu du, 1601 eta 1606 urteen arteko epe laburra izan ezik, Valladolidera mugitu baitzuten orduan hiriburutza. Bestalde, Gerra Zibilean zehar, Espainiako gobernua Valentziara mugitu zen lehenengo, eta Bartzelonara ondoren. Hala ere, gerra bukatu zenean Madrilek hartu zuen berriz lekukoa, eta horrela mantendu da gaur egun arte.

[aldatu] Demografia

[aldatu] Biztanleria

1897 - 2005 Bilakaera
Urtea Udalerria Probintzia Portzentaia
1897 542.739 730.807 74,27
1900 575.675 773.011 74,47
1910 614.322 831.254 73,90
1920 823.711 1.048.908 78,53
1930 1.041.767 1.290.445 80,73
1940 1.322.835 1.574.134 84,04
1950 1.553.338 1.823.418 85,19
1960 2.177.123 2.510.217 86,73
1965 2.793.510 3.278.068 85,22
1970 3.120.941 3.761.348 82,97
1975 3.228.057 4.319.904 74,73
1981 3.158.818 4.686.895 67,40
1986 3.058.812 4.780.572 63,98
1991 3.010.492 4.647.555 64,78
1996 2.866.850 5.022.289 57,08
2001 2.938.723 5.423.384 54,19
2004 3.099.834 5.804.829 53,40
2005 3.155.359 5.964.143 52,90

Madrilgo biztanleriak gorakada nabarmena izan du hiriburu izendatu zutenetik. Hazkunde honek izandako garairik aipagarriena 1940 eta 1970 urte bitartean eman zen, barneko immigrazioaren gorakadaren ondorioz. 1970eko hamarkadaren ondoren, ordea, hazkunde honek behera egin zuen, biztanleria jaisten ere hasi zelarik, baina 1995. urteaz geroztik berriro ere hazten ari da, oraingo honetan kanpoko immigrazioaren ondorioz.

Datu publikoen arabera, 3.155.359 biztanle zituen hiriak 2005eko uztailaren 1ean, 2001ean 2.938.723 zituelarik.

[aldatu] Biztanleria aldaketak

Madrilen bilakaera demografikoa (1900-2005)
Madrilen bilakaera demografikoa (1900-2005)

[aldatu] Jaiotzak

2004. urtean 32.851 jaiotza izan ziren hirian, aurreko urtean baino gehiago. Azken urteotan jaiotza kopuruak joera gorakor etengabea erakutsi du, jaiotza tasa 10,38era iritsi delarik.

[aldatu] Heriotzak

2004. urtean 26.527 heriotza izan ziren hirian, 2003an baino gehixeago, baina 2000, 2001 eta 2002an baino gutxiago. Heriotza tasa 8,38koa da, azken urteetan baino baxuagoa.

[aldatu] Immigrazioa

1986 eta 2007 bitartean Madrilgo hirian biztanleria atzerritarrak izandako bilakaera.
1986 eta 2007 bitartean Madrilgo hirian biztanleria atzerritarrak izandako bilakaera.

2006ko datuen arabera, 2.697.193 biztanletatik 508.141 dira atzerritarrak, hau da, %13,57a. Immigrante gehien dituzten barrutiak honakoak dira: Centro (%27,22), Tetuan (%19,58), Carabanchel (%17,34) eta Usera (%16,29). Immigrazio gutxien dutenak, ordea, honako hauek dira: Moratalaz (%7,63), Fuencarral-El Pardo (%8,43), Retiro (%8,75) eta Hortaleza (%8,84).

[aldatu] Antolaketa politiko-administratiboa

Madrilgo Udalak zuzentzen du hiria. Udaleko arduradunak lau urtero aukeratzen dira, 18 urtetik gorako biztanle guztien botoekin. 2003tik hona, Alberto Ruiz-Gallardon izan da hiriburuko alkate.

Hiria 21 barrutitan dago zatituta, era berean auzotan antolatuta daudenak. Barruti bakoitza "Barrutiko Udal Batzordea" deituriko organoak administratzen du, hiritarren partizipazioa bideratzea helburu duena, hain zuzen ere. Madrilen azken zatiketa administratiboa 1988koa da, eta hurrengoko barruti eta auzotan banatzen du hiria:

Madrilgo mapa barrutitan banatuta
Madrilgo mapa barrutitan banatuta
  1. Centro: Palacio, Embajadores, Cortes, Justicia, Universidad, Sol.
  2. Arganzuela: Imperial, Acacias, Chopera, Legazpi, Delicias, Palos de Moguer, Atocha.
  3. Retiro: Pacífico, Adelfas, Estrella, Ibiza, Jerónimos, Niño Jesús.
  4. Salamanca: Recoletos, Goya, Fuente del Berro, Guindalera, Lista, Castellana.
  5. Chamartín: El Viso, Prosperidad, Ciudad Jardín, Hispanoamérica, Nueva España, Castilla.
  6. Tetuán: Bellas Vistas, Cuatro Caminos, Castillejos, Almenara, Valdeacederas, Berruguete.
  7. Chamberí: Gaztambide, Arapiles, Trafalgar, Almagro, Vallehermoso, Ríos Rosas.
  8. Fuencarral-El Pardo: El Pardo, Fuentelarreina, Peñagrande, Barrio del Pilar, La Paz, Valverde, Mirasierra, El Goloso.
  9. Moncloa-Aravaca: Casa de Campo, Argüelles, Ciudad Universitaria, Valdezarza, Valdemarín, El Plantío, Aravaca.
  10. Latina: Los Cármenes, Puerta del Ángel, Lucero, Aluche, Las Águilas, Campamento, Cuatro Vientos.
  11. Carabanchel: Comillas, Opañel, San Isidro, Vista Alegre, Puerta Bonita, Buenavista, Abrantes.
  12. Usera: Orcasitas, Orcasur, San Fermín, Almendrales, Moscardó, Zofío, Pradolongo.
  13. Puente de Vallecas: Entrevías, San Diego, Palomeras Bajas, Palomeras Sureste, Portazgo, Numancia.
  14. Moratalaz: Pavones, Horcajo, Marroquina, Media Legua, Fontarrón, Vinateros.
  15. Ciudad Lineal: Ventas, Pueblo Nuevo, Quintana, La Concepción, San Pascual, San Juan Bautista, Colina, Atalaya, Costillares.
  16. Hortaleza: Palomas, Valdefuentes, Canillas, Pinar del Rey, Apóstol Santiago, Piovera.
  17. Villaverde: San Andrés, San Cristóbal, Butarque, Los Rosales, Los Ángeles.
  18. Villa de Vallecas: Casco Histórico de Vallecas, Santa Eugenia.
  19. Vicálvaro: Casco Histórico de Vicálvaro, Ambroz.
  20. San Blas: Simancas, Hellín, Amposta, Arcos, Rosas, Rejas, Canillejas, Salvador.
  21. Barajas: Alameda de Osuna, Aeropuerto, Casco Histórico de Barajas, Timón, Corralejos.

[aldatu] Ikustekoak

[aldatu] Museoak

Madrilek museo garrantzitsuak ditu, hiriko gune-turistiko nagusienak direnak, hain zuzen ere. Ezagunenak artearen hirukia osatzen duten hiru museoak dira:

Pradoko Museoa
Pradoko Museoa
  • Pradoko Museoa: Espainiako margolan museo garrantzitsuena da eta Europako nagusienetariko bat ere. XX. mende aurreko pinturan bereizten da, batez ere margolan italiar, espainiar eta flamenkoan. Bertan gordetako bilduma inportanteenak Velázquez, Goya, El Greco edo Van der Weyden margolarienak dira. Margoen artean, nabarmenenak Las Meninas, La Fragua de Vulcano, El Descendimiento... edota Bosco-ren El jardín de las delicias aruki daitezke.

[aldatu] Parkeak

Madril biztanle bakoitzeko gune berde gehien duen Europako hirietako bat da (70 metro koadro). Horien artean ezagunenak hauexek dira:

[aldatu] Etxeorratzak

Hauek dira Madrilgo hirian dauden etxeorratz garaienak:

Sailkapena Eraikina garaiera Solairu kopurua Inaugurazio urtea
1 Torre Caja Madrid 250 m 45 2007
2 Torre de Cristal 249 m 45 2007
3 Torre Sacyr Vallehermoso 236 m 52 2007
4 Torrespaña 231 m 4 eta zutoina 1982
5 Torre Espacio 223 m 53 2007
6 Torre Picasso 157 m 43 1988
7 Torre de Madrid 142 m 34 1957
8 Torre Europa 121 m 35 1985
9 Edificio España 117 m 25 1953
10 Puerta de Europa I eta II 114 m 26 1996

[aldatu] Musika

[aldatu] Garraioak

[aldatu] Metroa

Sakontzeko

 Sakontzeko, irakurri: Madrilgo metroa

Une honetan, Madrileko metro-sarea Europako handienetarikoa da, Londres eta Parisen atzetik, beti ere.

Metro-sareak 226.729 km luze da eta 13 lineek osatzen dute(12 linea + adar bat). Horietatik bederatzi Madrileko udalerrian bertan daude bere osotasunean, hiru partzialki ibiltzen dira udalerritik kanpo, eta beste linea bat bere osotasunean dabil Madrileko hiritik kanpo. 238 geltoki ditu metroak eta horien artean, 151 sinpleak dira, 26 geltoki-bikoitz, 10 hirukoitz eta geltoki laukoitz bat (Avenida de América). Horrez gain, hiru tranbia linea gehitu beharko lirateke eta Renfe Aldirikoak zerbitzuarekin lotunea duten 19 geraleku ere.

2000ko ekainean, "Metro Sur" deituriko linea jarri zen abian. Linea honen helburua Madril hiria eta Erkidegoko hegoaldeko hiriak lotzea da. Ibilbide zirkularra du, Móstoles, Leganés, Fuenlabrada edota Getafe udalerriak haien artean eta hiriburuarekin batera lotuz. Milioi bateko biztanleriari eskaintzen dio zerbitzu eraginkor, arin eta ekologikoa "Metro Sur"-ek.

Datozen urteotan, Madrileko metroa izugarri handitzeko asmoa dago, hiriburuko biztanle guztiek metro-geltoki bat euren etxeetatik hurbil edukitzeko aukera izateko.

[aldatu] Geltokiak

[aldatu] Hedabideak

Egunkari orokor nagusien artean "ABC", "El Mundo", "El Pais" eta "La Razon" nagusitzen dira, eta kirol egunkarien artean "As" eta "Marca".

[aldatu] Kirolak

[aldatu] Senidetutako hiriak

[aldatu] Madrildar ezagunak

[aldatu] Ikus, gainera

[aldatu] Kanpo loturak

Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Madril


Tresna pertsonalak