Maia hizkuntzak

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Maia hizkuntzak
Non mintzatzen den: Mexiko, Guatemala, Belize eta Honduras 
Eskualdea: Mesoamerika
Hiztunak: ~6.038.000 (2009)[1]
Hizkuntza familia: Hizkuntza isolatua
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1: ez du
ISO 639-2: myn (B)   (T)
ISO 639-3:

 

Distribution-myn2.png
Hizkuntzen hedadura.
 

Maia hizkuntzak Mesoamerikan hitz egiten diren hizkuntza familia aberatsa da. Politikoki, jatorriz hiru estatuetan aurki daitezke: Guatemalan, Belizen eta Mexikoko hego-ekialdean; Hondurasen eta El Salvadorren ere komunitate txikiagoak badira ere bai. Migrazio fenomenoak direla eta, Ameriketako Estatu Batuetan eta Kanadan maia hiztunen komunitateak aurki daitezke. Dirudienez guztiek jatorri bera dute, orain 5.000 urte hitz egin zen protomaia. Aldi berean, hizkuntza hauen arteko milaka urteko harremanak izan behar ditugu kontutan. Kristobal Kolon aurreko Mesoamerikan hauetako hizkuntza batzuk idatzi egin ziren, horretarako hieroglifoak erabiliz. Zentzu horretan aipatutako herrialdetan ondare ikaragarria gordetzen da. Bereziki aberats Aro Klasiko izeneko garaia izan zen, Kristo ondorengo 250-900 urteak. Hauetako hizkuntza asko egoera larrian badaude ere, batzuek ofizialtasun status teorikoa lortu dute: 22 Guatemalan, 7 Mexikon. Azkeneko urtetan hizkuntza horietaz idatzitako liburuak gero eta gehiago argitaratzen ari dira. Guztira sei milioi hiztun inguru dituztela hizkuntza hauek kalkulatu zen 2009.urtean;[2] horietarik 3.200.0002 Guatemalan[3] eta 2.000.000 Mexikon.

Maia hizkuntzen familiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Maia hizkuntzen mapa.

Téenek edo huasteko hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Yucatango maia hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mendebaldeko maia hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Chol hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antza, hiztegi eta fonologia ikuspuntik oso ondo kontserbatu dira. Dena dela, dialekto asko galdu egin dira edo desagertzeko zorian daude. Aro klasikoaren inskripzioarekin oso lotura zuzena dute hizkuntza hauek.

Tzeltal hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Chol hizkuntzetatik oso hurbil daude. Chiapas aldean hitz egiten dira, eta oraingoz indartsu diraute, hiztun elebakar kopuru handiak baitituzte:[8]

Kanjobal hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekialdeko maia hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kiché-mam[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kiché-Mam taldeko hizkuntzak Guatemalako mendietan zabalduta daude. Bi adar bereizi daiteke:

  • Kekchía edo Q'eqchi: Guatemalako hegoaldeko hizkuntza, bereziki Petén eta Alta Veparaz. Belizen ere 9.000 hiztun ditu. Orokorrean 423.500 hiztu ditu hizkuntza honek. Migrazioaak direla eta, egun El Salvadorrera ere zabaldu da.[9]
  • Uspanteko: Guatemalako Uspantan (El Quiché Departamentuan) hitz eginda. 30.000 hiztun.

Mam hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kiché hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Poqom hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kiché hizkuntzekin oso lotuta daude hizkuntza hauek:

Maia hizkuntzen garapen kronologikoa.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Enlaces externos[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, baita ere[aldatu | aldatu iturburu kodea]