Mali

Maliko Errepublika République du Mali
Bandera Armarria
Goiburu nazionala: Un peuple, un but, une foi ( Herri bat, helburu bat, fede bat )
Hiriburua (eta hiri handiena)	Bamako 12°39′N 8°0′W
Hizkuntza ofiziala(k)	Frantsesa
Gobernua Presidentea Lehen Ministroa	Demokrazia parlamentarioa Amadou Toumani Touré Ousmane Issoufi Maïga
Independentzia - Aldarrikatua	Frantziatik 1960 irailaren 22
Eremua • Guztira • Ura	1.240.192 km² (24.) % 1,6%
Biztanleria • Zenbatespena (2009ko apirila) • Dentsitatea Herritarra	14517176 (67.) 11,7 biztanle/km² (215.) maliar
Dirua	CFA libera (XOF)
Ordu eremua  • Udan (DST)	Bai (UTC +1)
Interneteko domeinua	.ml
Telefono aurrezenbakia	+223

Mali, izen ofiziala Maliko Errepublika, (frantsesez: République du Mali; bambareraz: Mali ka Fasojamana) Mendebaldeko Afrikako estatu itsasgabea da. Mugakide ditu Aljeria iparraldean, Niger ekialdean, Burkina Faso eta Boli Kosta hegoaldean, Ginea hego-mendebaldean eta Senegal eta Mauritania mendebaldean. 1.240.192 km²-ko azalera du, hots, Afrikako zazpigarren zabalena, eta 2009an 14.517.176 biztanle zituen. Hiriburua Bamako da.

Mali Sahara basamortuaren hegoaldetik Niger eta Senegal ibaietaraino hedatzen da eta biztanle gehienak hegoaldean bizi dira. Ekonomia nekazaritza eta arrantzan oinarritzen da. Natura baliabide garrantzitsuak baditu ere, hala nola gatza, urrea eta uranioa, munduko herrialde pobreenetakoa da eta populazioaren erdia eguneko 1´25 dolar baino gutxiagorekin bizi da

Historia

Djennéko meskita

Antzinatean gaurko Maliren lurraldean mendebaldeko Afrikako hiru inperio handiak kokatu ziren. Inperio hauek gatz (Taghazako meatzetik ateratzen zutena), urre eta beste lehengai baliotsu batzuen Saharan zeharko merkataritza kontrolatzen zuten. Saheleko erresuma hauen muga geopolitikoak eta nortasun etnikoak ez ziren garbi zehaztuak. Lehenbizikoa Ghanako Inperioa izan zen, Soninke herriak sortu zuena eta VIII. mendetik 1078 arte mendebaldeko Afrikan hedatu zena. Ondoren Maliko Inperioa (XIII. mendetik XVI. mendera) eta Songhai Inperioa (XV. eta XVI. mendeak) etorri ziren. Djenné eta Timbuktu merkataritza, garraio eta islamiar ikaskuntzarako gune garrantzitsuak izan ziren inperio hauen garaian. Marokoarren inbasioaren ondoren (1591), Songhai inperioak gainbehera egin zuen. 1880tik aurrera Frantziak Mali inbaditu eta aginte koloniala ezarri zuen. 1905ean ia eskualde osoa Frantziaren menpean zegoen, Frantziar Sudanen barnean, geroago Sudango Errepublika izena hartuko zuena.

1959an Mali (orduan Sudango Errepublika izena zuena) eta Senegal batu ziren Maliko Federazioa osatzeko eta 1960ko ekainaren 20an Frantziarengandik independentzia lortu zuten. Handik hilabete gutxira, Senegal banandu egin zen federazio honetatik eta 1960ko irailaren 22 Maliko Errepublika aldarrikatu zen. Aurreneko presidentea Modibo Keïta izan zen. 1968an Moussa Traore buru zuen ofizial talde batek Modibo Keïta-ren aurkako estatu kolpea eman zuen, azken hau atxilotu eta espetxeratuz. Horrela 1991 arte iraun zuen diktadura ezarri zen Malin. Herrialdeak 1968tik 1974ra eta 1983tik 1985era gosete handiak pairatu zituen. 1985 eta 1986an Burkina Fasoren aurkako gerra izan zuen.

1991n, gobernuaren kontrako protesta eta istilu giroan, Toumani Touré jenerala buru zuen ofizial talde batek Traore agintetik kendu zuen eta trantsizio aldi baten ostean demokrazia eta konstituzio berria ezarri zituen. 1992an Alpha Oumar Konarék Maliko lehenbiziko hauteskunde presidentzial demokratikoak irabazi zituen eta 1997an berriz hautatu zuten. Tarte honetan Konare presidenteak politika eta ekonomia erreformak bultzatu zituen eta ustelkeriaren kontra borrokatu ere. 2002an Amadou Toumani Touré-k, 1991ko altxaldiko liderrak, armada utzi egin zuen hauteskundeetara aurkeztu ahal izateko eta baita irabazi ere, Maliko presidente bihurtuz. 2007an berrautatua izan zen. Gaur egun Mali sozialki zein politikoki Afrikako herrialde egonkorrenetakoa da.

Geografia

Sakontzeko, irakurri: Maliko geografia

Mali Mendebaldeko Afrikako estatu itsasgabea da, Aljeriaren hegoaldean dagoena. Ipar latitudeko 10° eta 25° artean, eta 13° W eta 5º E arteko longitudean hedatzen da. 1.240.192 km²-ko azalerarekin munduko 24. herrialderik zabalena da. Gehiena Saharako hegoaldean kokaturik dago eta, beraz, oso beroa da eta urtaro lehorrean hondar erauntsiak izaten dira. Lurralde gehiena laua da, baino han eta hemen muino harritsuak daude. Mendigune nagusienak Adrar des Ifoghas, ipar-ekialdean, Manding eta Bambouk mendiak hego-mendebaldean eta Hombori Tondo hego-ekialdean. Azken hau da Maliko gailurra da, 1.153 metrorekin.

Malin hiru eskualde natural daude: Saharako basamortua iparraldean, Sahel erdialdean eta Sudandar sabana hegoaldean.

Baliabide naturalak kontuak hartzekoak dira. Urrea, uranioa, fosfatoak, kaolina, gatza eta kareharria ustiatzen dira. Ingurune arazo larrienak desertizazioa, basogabetzea, lurren higadura eta uraren kutsadura dira.

Banaketa administratiboa

Mali 8 eskualdetan (régions) eta barruti batean (district) banatua dago eta 49 zirkulutan (cercle) azpibanatua.

Eskualdeak eta barrutia hauek dira:

• Gao
• Kayes
• Kidal
• Koulikoro
• Mopti
• Ségou
• Sikasso
• Tombouctou (Timbuktu)
• Bamako (barrutia)

Hiri nagusiak

Maliko hiri nagusiak
Bamako Mopti Kati		Hiria	Eskualdea	Biztanleria			Hiria	Eskualdea	Biztanleria	Timbuktu Koulikoro Djenné
	1	Bamako	Bamako barrutia	1.793.730		11	Gao	Gao	47.383
	2	Sikasso	Sikasso	199.515		12	Bougouni	Sikasso	37.105
	3	Kayes	Kayes	138.017		13	Timbuktu	Tombouctou	35.561
	4	Ségou	Ségou	105.058		14	Banamba	Koulikoro	32.531
	5	Mopti	Mopti	104.255		15	Niono	Ségou	31.400
	6	Nioro	Kayes	92.030		16	San	Ségou	29.888
	7	Markala	Ségou	81.281		17	Nara	Koulikoro	29.468
	8	Koutiala	Sikasso	80.760		18	Koulikoro	Koulikoro	28.435
	9	Kati	Koulikoro	51.665		19	Bafoulabé	Kayes	26.353
	10	Kolokani	Koulikoro	49.771		20	Djenné	Mopti	23.980
	2010eko zenbatespena

Biografiak

• Ali Farka Toure (1939-2006), musikaria.
• Frédéric Kanouté (1977-), futbolaria.

Kanpo loturak

• Maliko webgune ofiziala
• Jalgi.com atlasa datuak, mapak eta irudiak
• (Ingelesez) CIA - World Factbook Geografia, biztanleria, politika eta ekonomia datuak.