Mali

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Maliko Errepublika
République du Mali
Maliko bandera
Bandera

Maliko armarria
Armarria

Goiburua: Un peuple, un but, une foi
( Herri bat, helburu bat, fede bat )
Nazio ereserkia:
Pour l'Afrique et pour toi, Mali
( Afrikarentzat eta zuretzat, Mali )
Mali: kokalekua
Hiriburua
(eta hiri handiena)
Bamako
12°39′N 8°0′W
Hizkuntza ofiziala(k) Frantsesa
Gobernua
Presidentea
Lehen Ministroa
Demokrazia parlamentarioa
Dioncounda Traoré (jardunekoa)
Cheick Modibo Diarra (jardunekoa)
Independentzia
- Aldarrikatua
Frantziatik
1960 irailaren 22
Eremua
• Guztira
• Ura

1.240.192 km² (24.)
% 1,6%
Biztanleria
• Zenbatespena (2009ko apirila)
• Dentsitatea

Herritarra

14517176[1] (67.)
11,7 biztanle/km² (215.)

maliar
Dirua CFA libera (XOF)
Ordu eremua
 • Udan (DST)

Bai (UTC +1)
Interneteko domeinua .ml
Telefono aurrezenbakia +223

Mali, izen ofiziala Maliko Errepublika, (frantsesez: République du Mali; bambareraz: Mali ka Fasojamana) Mendebaldeko Afrikako estatu itsasgabea da. Mugakide ditu Aljeria iparraldean, Niger ekialdean, Burkina Faso eta Boli Kosta hegoaldean, Ginea hego-mendebaldean eta Senegal eta Mauritania mendebaldean. 1.240.192 km²-ko azalera du, hots, Afrikako zazpigarren zabalena, eta 2009an 14.517.176 biztanle zituen[1]. Hiriburua Bamako da.

Mali Sahara basamortuaren hegoaldetik Niger eta Senegal ibaietaraino hedatzen da eta biztanle gehienak hegoaldean bizi dira. Ekonomia nekazaritza eta arrantzan oinarritzen da. Natura baliabide garrantzitsuak baditu ere, hala nola gatza, urrea eta uranioa, munduko herrialde pobreenetakoa da eta populazioaren erdia eguneko 1´25 dolar baino gutxiagorekin bizi da[2]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Djennéko meskita

Antzinatean gaurko Maliren lurraldean mendebaldeko Afrikako hiru inperio handiak kokatu ziren. Inperio hauek gatz (Taghazako meatzetik ateratzen zutena), urre eta beste lehengai baliotsu batzuen Saharan zeharko merkataritza kontrolatzen zuten. Saheleko erresuma hauen muga geopolitikoak eta nortasun etnikoak ez ziren garbi zehaztuak. Lehenbizikoa Ghanako Inperioa izan zen, Soninke herriak sortu zuena eta VIII. mendetik 1078 arte mendebaldeko Afrikan hedatu zena. Ondoren Maliko Inperioa (XIII. mendetik XVI. mendera) eta Songhai Inperioa (XV. eta XVI. mendeak) etorri ziren. Djenné eta Tonbuktu merkataritza, garraio eta islamiar ikaskuntzarako gune garrantzitsuak izan ziren inperio hauen garaian. Marokoarren inbasioaren ondoren (1591), Songhai inperioak gainbehera egin zuen. 1880tik aurrera Frantziak Mali inbaditu eta aginte koloniala ezarri zuen. 1905ean ia eskualde osoa Frantziaren menpean zegoen, Frantziar Sudanen barnean, geroago Sudango Errepublika izena hartuko zuena.

1959an Mali (orduan Sudango Errepublika izena zuena) eta Senegal batu ziren Maliko Federazioa osatzeko eta 1960ko ekainaren 20an Frantziarengandik independentzia lortu zuten. Handik hilabete gutxira, Senegal banandu egin zen federazio honetatik eta 1960ko irailaren 22 Maliko Errepublika aldarrikatu zen. Aurreneko presidentea Modibo Keïta izan zen. 1968an Moussa Traoré buru zuen ofizial talde batek Modibo Keïtaren aurkako estatu kolpea eman zuen, azken hau atxilotu eta espetxeratuz. Horrela 1991 arte iraun zuen diktadura ezarri zen Malin. Herrialdeak 1968tik 1974ra eta 1983tik 1985era gosete handiak pairatu zituen. 1985 eta 1986an Burkina Fasoren aurkako gerra izan zuen.

1991n, gobernuaren kontrako protesta eta istilu giroan, Toumani Touré jenerala buru zuen ofizial talde batek Traore agintetik kendu zuen eta trantsizio aldi baten ostean demokrazia eta konstituzio berria ezarri zituen. 1992an Alpha Oumar Konarék Maliko lehenbiziko hauteskunde presidentzial demokratikoak irabazi zituen eta 1997an berriz hautatu zuten. Tarte honetan Konare presidenteak politika eta ekonomia erreformak bultzatu zituen eta ustelkeriaren kontra borrokatu ere. 2002an Amadou Toumani Tourék, 1991ko altxaldiko liderrak, armada utzi egin zuen hauteskundeetara aurkeztu ahal izateko eta baita irabazi ere, Maliko presidente bihurtuz. 2007an berrautatua izan zen.

Mali sozialki zein politikoki Afrikako herrialde egonkorrenetakoa zen arren, 2012ko urtarrilean MLNA (Azawadeko Nazioa Askatzeko Mugimendua) Maliko gobernuaren aurka matxinatu zen eta martxoaren 22an militar talde batek estatu kolpea eman zuen[3]. Apirilaren hasieran MLNAko Tuareg matxinoek Maliko iparraldeko (Azawad) zati handiena kontrolpean zeukaten[4]. 2014ko abuztuaren 29an, MNLA Azawad Askatzeko Mugimendu Nazionalak, MAA Azawadeko Mugimendu Arabiarrak eta haien gainerako aliatuek elkarren arteko liskarrak amaitu eta fronte komun bat osatzea erabaki zuten, irailean Maliko Gobernuarekin Aljerian hastekoak zituzten bake negoziazioei begira. Burkina Fason egin zuten akordioa[5]. Urriaren 8an, Azawaden ekintza azkarreko indar militar bat hedatzeko eskatu zion NBEren Segurtasun Kontseiluari Maliko Atzerri ministro Abdulaye Diopek. 2013ko apiriletik 30 pertsona hil ziren Maliko iparraldean, NBEren kasko urdinen kontrako erasoetan[6].

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Maliko geografia»

Mali Mendebaldeko Afrikako estatu itsasgabea da, Aljeriaren hegoaldean dagoena. Ipar latitudeko 10° eta 25° artean, eta 13° W eta 5º E arteko longitudean hedatzen da. 1.240.192 km²-ko azalerarekin munduko 24. herrialderik zabalena da. Gehiena Saharako hegoaldean kokaturik dago eta, beraz, oso beroa da eta urtaro lehorrean hondar erauntsiak izaten dira. Lurralde gehiena laua da, baino han eta hemen muino harritsuak daude. Mendigune nagusienak Adrar des Ifoghas, ipar-ekialdean, Manding eta Bambouk mendiak hego-mendebaldean eta Hombori Tondo hego-ekialdean. Azken hau da Maliko gailurra da, 1.153 metrorekin.

Malin hiru eskualde natural daude: Saharako basamortua iparraldean, Sahel erdialdean eta Sudandar sabana hegoaldean.

Baliabide naturalak kontuak hartzekoak dira. Urrea, uranioa, fosfatoak, kaolina, gatza eta kareharria ustiatzen dira. Ingurune arazo larrienak desertizazioa, basogabetzea, lurren higadura eta uraren kutsadura dira.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mali Regions.png

Mali 8 eskualdetan (régions) eta barruti batean (district) banatua dago eta 49 zirkulutan (cercle) azpibanatua.

Eskualdeak eta barrutia hauek dira:

2012ko martxotik aurrera Maliko gobernuak ez du kontrolik izan Gao, Kidal, Tomboctou eta Moptiko iparraldeko hainbat eremutan. 2012ko apirilaren 6an MNLA taldeak lur hauen sezesioa aldarrikatu zuen, Azawad izenarekin. Ekintza hau ez du ez Malik ez nazioarteko komunitateak onartu.

Udalerri nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Maliko udalerri handienak

Bamako
Bamako
Mopti
Mopti
Kati
Kati

Udalerria Eskualdea Biztanleria Udalerria Eskualdea Biztanleria

Tombuctú
Tonbuktu
Kulikoró
Koulikoro
Djenné
Djenné

1 Bamako Bamako barrutia 1.809.106   11 San Ségou 68.067
2 Sikasso Sikasso 225.753   12 Koro Mopti 62.681
3 Kalabankoro Koulikoro 166.722   13 Bla Ségou 61.338
4 Koutiala Sikasso 137.919   14 Bougouni Sikasso 59.679
5 Ségou Ségou 130.690   15 Mandé Koulikoro 59.352
6 Kayes Kayes 127.368   16 Baguineda-Camp Koulikoro 58.661
7 Kati Koulikoro 114.983   17 Kolondiéba Sikasso 57.898
8 Mopti Mopti 114.296   18 Kolokani Koulikoro 57.307
9 Niono Ségou 91.554   19 Pelengana Ségou 56.259
10 Gao Gao 86.633   20 Tonbuktu Tonbuktu 54.453
2009ko errolda

[7] [8] [9] [10] [11] [12] [13] [14] [15]

Biografiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Mali Aldatu lotura Wikidatan