Markina-Xemein

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu


Markina-Xemein

 Bizkaia
Markinako Solartekua jauregia.
Markinako Solartekua jauregia.

Markina-Xemeingo armarria

Izen ofiziala Markina-Xemein
Estatua
Erkidegoa
Herrialdea
Eskualdea
Espainia
Euskal Autonomia Erkidegoa
Bizkaia
Lea-Artibai
Alkatea Juanjo Txurruka (Bildu)
Herritarra markinar, xemeindar
Koordenatuak 43°16′13″N 2°29′48″W / 43.27028°N 2.49667°W / 43.27028; -2.49667Koordenatuak: 43°16′13″N 2°29′48″W / 43.27028°N 2.49667°W / 43.27028; -2.49667

Bizkaia municipalities Markina.jpg

Eremua 44,79 km2
Distantzia 50 km Bilbora
Posta kodea 48.270
Biztanleria 4.906 bizt. (2013)
Dentsitatea 109,53 bizt./km²
Sorrera hiribildua 1355
bateratzea 1952
http://www.markina-xemein.com/

Markina-Xemein Bizkaiko ekialdeko udalerri bat da, Lea-Artibai eskualdekoa. Markina-Xemein 1952an sortu zen, Markina uriak eta Xemein elizateak bat egin zutenean. 1969an Ziortza-Bolibar batu zitzaien, baina azken hori 2005ean banandu egin zen.

Inguru naturala eta kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Markina 1857an, Francisco Coelloren planoan.

Bizkaiko ipar-ekialdean dago, Artibai ibaiak Urko ibaiarekin bat egiten duen lekuan. Gipuzkoarekin muga egiten du, gainera. Ingurune menditsua da, herrigunea bera nahiko behean egon arren (70 metro inguru itsaso gainetik), mendiz inguraturik dago alde guztietatik (gehienak 400-800 metro ingurukoak, Oiz kenduta, hego-mendebaldean, 1026 metrokoa).

Amoroto eta Berriatua ditu iparraldean, Aulesti eta Ziortza-Bolibar mendebaldean, Etxebarria, Eibar eta Mendaro ekialdean eta Mallabia eta Berriz hegoaldean.

Garraiobideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lea-Artibai eskualde gehienean bezala, garraiobideak nahiko eskasak dira, bigarren mailako errepideen bidegurutzea baita. BI-633 errepidea (eskualde mailakoa) da garrantzitsuena, Durangotik Ondarroara doana. Horrez gain, BI-3405 herri-errepidea Lekeitiora, BI-3443 Aulestira, BI-2636 Etxebarria eta Elgoibarrera eta BI-4404 Barinaga, Aginaga eta Eibarrera dira bide garrantzitsuenak.

Industriak garapen urria izan zuen ingurunean dagoenez, ez dauka ez trenbiderik, ezta autobiderik ere. Garraio publiko bakarra autobusa da, Bizkaibus enpresako autobusak, hain zuzen ere; horiek Lekeitio, Ondarroa, Durango eta Bilborako zerbitzua eskaintzen dute.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehen sektoreak biztanleria aktiboaren %10 inguru hartzen du, nahiz eta bere eragina txikiagoa den. Izan ere, baserrietan ekoizten diren gai gehienak etxerako dira, eta oso gutxi dira hortik bizitzeko lain ateratzen duten familiak. Harrobien ustiaketak, berriz, eragin garrantzitsua du sail honetan.

Bigarren sektoreak, bestalde, garrantzia izan du Markina-Xemeinen historian zehar, baina gorabehera handiak izan ditu. 70-80ko hamarkadetan herriko ardatz industriala izan zen La Esperanza arma lantegia krisialdi gogor baten ondorioz itxi behar izan zuten. Horren ondorioz, industria txikiko lan-elkarte batzuk baino ez ziren geratu. Gaur egun, berriz, markinar askok inguruko herrietako industriguneetan lan egiten dute.

Hirugarren sektoreak, azkenik, garrantzi handia dauka gaur egun, langileen %40 biltzen baitu. Hala ere, ostalaritzan eta denda txikietan oinarritzen da, ez baitago merkataritza sare handirik.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleria auzoka (2001)
Auzoa Barinaga Ilurtzar Iturreta Larruskain-Amalloa Markina-Xemein Meabe Ubilla-Urberuaga
Biztanleria 153 79 70 111 3.747 63 118

4.804 biztanle zituen 2008an.

Biztanleria auzoka banatzen badugu, honako emaitza hau aterako zaigu:

Biztanle gehienak herrigunean bizi dira, Markinako alde zaharra eta bere inguruan historian zehar eraiki diren auzoetan. Auzo apartatuetan baserriak dira nagusi, gaur egun familia bakarreko etxebizitza bihurtu dira horietako asko, eta beste asko hutsik daude eta jabeak asteburu edo oporretan erabiltzen dituzte soilik, edo bertan behera utzita daude.

Biztanleriaren bilakaera azken mendean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2006 2011
* * * * * * * 3.971 5.050 5.014 4.904 4.708 4.575 4.906

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011ko ekainaren 11n egindako osaketa batzarrean, Bilduko ordezkari Juanjo Txurrukak lortu zuen alkatetza, bere koalizioko zinegotzien botoaz gain, Aralarreko ordezkariaren aldeko botoa jasota. Hala, 1979ko udal hauteskundeetatik lehen aldiz EAJkoa ez zen alkatea aukeratu zuten.

Markina-Xemeingo udalbatza

Izena Zinegotziak Boto kopurua[1]
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
5
1.221 (%47,62)
Bildu
5
1.032 (%40,25)
Aralar
1
255 (%9,95)
Alderdi Popularra (PP)
-
29 (%1,13)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE-PSOE)
-
27 (%1,05)

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lea-Artibaiko herri gehienak bezala, Markina-Xemeinen euskaraz ulertu eta hitz egiten dakite hiritar gehienek, berezko hizkera mendebaleko euskara da. Azken datuen arabera, bertako biztanleen %87-88 inguru euskalduna da (euskaraz hitz egiteko gai). Kale erabilerari dagokionez, aldiz, portzentajea asko jaisten da; 2006an egindako neurketen arabera, Markina-Xemeingo kale erabilera %56-57koa da gutxi gorabehera.

Bestalde, herrian bertso-eskola bat badaukate. Horrez gain, Xemein Abesbatza eta Xemeingo gazte ahots abesbatza dira bertako kulturaren errepresentazio nagusienetarikoak. (2012an Xemein Abesbatzak Deia egunkariko DEIA SARIAK jaso zuen) Gainera,Benito Lertxundi -ri Argizaiola Saria emateaz arduratu ziren.

Eraikin eta monumentu adierazgarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andre Mariaren elizaren fatxada nagusia

Eraikin erlijiosoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Xemeingo Andra Mariaren Zeruratzea eliza nagusia. Gaur egun dagoen eliza XVI. mendean eraiki zen aurretik zegoen txikiago baten ordez. Areto-eliza da (alemanez, Hallen Kirche), hiru habearte eta oinarri laukiluzea ditu. Bizkaiko elizarik handiena da bolumenari dagokionez, batez ere garaiera handia duelako. Sakristia eta korua XVII. mendekoak dira, eta erretaula manierista dauka, Andra Mariaren irudia erdian duela. Eliza honetan dago hilobiratua Xabier Maria Munibe Peñafloridako kondea, Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen sortzailea. Eliza bera Euskadiko Monumentu Nazional izendatu zuten.
  • Xemeingo hilerria. Mariano Laskurainek marraztua eta 1851n eraikia. Ilustrazioko osasun eskaerak betetzeagatik, hilerriak elizetatik kanpo atera nahi izan ziren, eta Xemeingoa dugu Euskal Herrian eredu berritzaile horri jarraikiz eraikitako lehenengoa. XVI. mendeko Kristoren irudi bat dauka kapera nagusian. Oinarri laukizuzena du; ertzetako aterpeetan hilobi arruntak daude, eta erdiko gunean panteoiak. Hau ere Euskadiko Monumentu Nazional izendatuta dago.
  • Mesedeetako lekaimeen komentua. Komentua XVII. mendean eraiki zuten, Mesedeetako lekaimeak Xemeindik Markinara joan zirenean. Eliza XVIII. mendekoa da (barrokoa) baina aldare nagusia 1827an egin zuen Alejandro Valdiviesok.
  • Karmeldar fraideen eliza eta komentua. 1691n, Ziortzako kolegiatako abade Ignazio Munibe eta Axperen ekimenez eraiki zen komentua. Eliza 1724an inauguratu zuten, abuztuaren 15ean. 1809-1813 bitarteko Espainiako Independentzia Gerran fraideak kanporatu zituzten, baita 1839an Madrilgo gobernu "liberalek" komentuak ixteko agindu zutenean ere. 1868an karmeldarren errestaurazioa (Espainia mailan) komentu horretantxe hasi zen. Eliza barrokoa da. Kanpoaldean duen simetria eredua barnealdean aldareen bizitasunari kontrajartzen zaio.
  • San Jose eliza. Peñafloridako kondearen alargunak bere dorretxea eta baratzea karmeldar lekaimeen komentu bat eraikitzeko eskaini zituen. 1890ean ezarri ziren lekaimeak bertan, baina 2004an komentua utzi zuten. Gaur egun eliza itxita dago.
  • Arretxinagako Mikel deunaren baseliza. Markina-Xemeingo eraikinik bitxiena da zalantzarik gabe. XVII. mendean eraiki zen baseliza, jatorri ezezaguneko hiru harritzar handik osatzen zuten egitura estaltzeko. Harri horiek orekan daude bata bestearen ondoan, eta azpian zulo bat dago. Horren inguruan era guztietako sineskeriak zabaldu dira: zulo horretatik pasatzen denak senargaia/andregaia topatuko duela, hortzetako mina sendatuko zaiola, etab.
  • Eliza txiki. XVI. mendean herriko sarreran eraiki zen, penitenteak bidez zetozela herrira sartu orduko otoitz egin zezaten. Barroko erako burdinsare bat dauka eta barruan Gurutze handi bat gurtzen da.

Herri eraikinak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Markinako ikuspegia
Barroeta dorrea
Antxia dorrea eta eta Ansotegi jauregia
  • Patrokua jauregia.
  • Solartekua jauregia.
  • Ugarte dorrea.
  • Barroeta dorrea.
  • Ansotegi jauregia.
  • Murga jauregia.
  • Antxia dorrea.
  • Mugartegi jauregia.
  • Gaytan de Ayalatarren jauregia.
  • Pilotaren Unibertsitatea pilotalekua.
  • Karmengo iturria. Ilustrazioaren garaian eraiki zen herriguneko biztanleek edateko ura eduki zezaten. Hasieran azpil baten irudia zeukan gainean, baina 1923an Pragako Jesus Umearen irudia ezarri zuten, haren kofradiak herrian zuen pisu handia zela eta. Iturriko zutabean Juan Antonio Mogelen hiru olerki daude:
Carlos Irugarrena
Bizcaico jaun dala
Marquinaco urijak
egin nau onela.
Ugarteco axpeetan
daukat jatorrija.
Ubide sakonetan
ekarri ugarija
Ur hau ederra zala
esanik aitubac
alan arindu dira
neque ta castubac.

Markinar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriko jai nagusiak uztailaren 16aren inguruan ospatzen dira, Karmengo Andre Mariaren omenez hain zuzen. Jai hauetako ekitaldi aipagarrienak hauek dira, besteak beste: jaien hasierako txupinazoa eta poteoa bizikletan, danborrada, Karmen eguneko meza nagusia, aurreskua, zesta puntako partiduak, herri bazkaria zelaian, kontzertu eta erromeriak...

Irailaren 29an Mikel goiaingeruaren jaia ospatzen da Arretxinagako baselizan. Egun hau jai egun izendatuta dago herri osoan. Jai honetako ekitaldi nabarmenenak egun horretako eguerdian egiten den Xemeingo ezpata-dantza eta gauerdian egiten den Mahai-Gainekoa dira.

Jai horiez gain, urriko bigarren larunbatean Lea Artibai eskualdeko nekazaritza eta abeltzaintza azoka nagusia egiten da. Beste alde batetik, Inauterietako igandea ere ospatzen da.

Herriko jai nagusi horietatik aparte, auzo bakoitzak bere jaiegunak ditu; gehienetan tokiko baseliza txikiko santuaren jaia ospatzen da. Hauek dira jai garrantzitsuenak:

Erdotzako Andre Mariaren baseliza

Bitxikeriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Markina-Xemein Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Wikipedian atari bat dago honi buruz:
Euskal Herriko Wikiatlasa