Michelangelo

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Campidoglio jauregiak eta plaza, Erroma
David eskultura
Kapera Sixtinoko freskoak

Michelangelo Buonarroti, batez ere Michelangelo izen soilaz ezaguna, (Caprese, Toskana, 1475eko martxoaren 6a - Erroma, 1564ko otsailaren 18a) pizkundeko eskultore, margolari, arkitekto eta olerkari italiarra zen. Nahiz eta arteez haraindi gutxitan igaro, landu zituen arloetan hain malgutasun handikoa izan zen, ezen Pizkundeko gizontzat hartzen den, garaikide eta etsai zen Leonardo da Vincirekin batera.

Michelangeloren ekoizpena bizitza luzean zehar sekulakoa izan zen eta dirauten eskutitz, marrazki eta zirriborroak kontuan hartuz, ondoen dokumentatutako XVI. mendeko artista da. Bere bi artelan ezagunenak, Pietà eta David, 30 urte bete baino lehen zizelkatu zituen. Nahiz eta margolaritzari buruz iritzi txar samarra izan, Michelangelok eragin handienetako bi artelan margotu zituen: Kapera Sixtinoko sabaiko Genesiaren pasarteak eta aldare hormako Azken Epai Eguna, biak freskoak. Geroago, San Petri basilikako kupula eraiki zuen Vatikanoan bertan eta arkitektura klasikoa irauli pilastren ordena erraldoia erabiliz.

Michelangeloren bikaintasunaren erakusgarri dira hari buruzko bi biografia, artean bizirik zela. Horietako batek, Giorgio Vasari arkitektoarenak, proposatzen zuen Michelangelo Pizkundeko arte guztien gaina eta bikaina zela, mendeetan zehar iraun zuen ikuspegia berau. Bizirik zela, Il Divino ezizena jaso zuen. Garaikideek goraipatzen zuten ezaugarrietako bat haren terribilità zen, handitasun txundigarri antzeko bat, ondoren etorri ziren artistek imitatzen saiatu zirena eta Mendebaldeko hurrengo arte mugimendu nagusia sortarazi zuena: Manierismoa.

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaztaroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskulturarako zeuzkan dohainak oso gaztetatik erakutsi zituen. 1488an, Ghirlandaioren lantegian sartu zen, hura aurka zuen arren. Han zortzi urte eman zituen ikasle. Gero, Bertoldo di Giovanniren babesean Medicien San Francisco lorategira joaten zen, han zeuden antzinako eskulturak ikertzera. Bere lehenengo obrek Lorentzo Mediciren mirespena lortu zuten, eta Medicitar hark bere jauregian hartu zuen. Han Polizitittiano eta Medicien inguruko beste artista errealistak ezagutu zituen, bai eta geroago bere obran hainbeste eragingo zioten Platonen teoria absolutistak ere.

1490etik eta 1502ra bitartean bere lehenengo marrazkiak egin zituen, Massacio eta Giorgioren fresko gotikoei buruzko ikerketak, eta bere lehenengo erliebeak, Florentzian, Buonarroti etxean dauden Ama Birjina apezpikutzatuta( «Eskailako Ama Birjina») eta Zentauroen gudua. Horietan, bere estiloa nabarmentzen hasi zen, eta arte klasikoarekiko lotura zehatzagoa ere sumatzen da.

Helduaroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lorenzo Bikainaren ondoren, 1494n, Michelangelo Florentziatik aldendu zen, Bolognan denboraldi bat igaro zuen, eta han zenbait obra zizelkatu zituen Jacobo della Querciaren lana eragintzat hartuta. 1496an Erromara jo zuen, eta artelanetan oso oparoa izan zen hamarkada bati ekin zion. 30 urterekin, artista ospetsua zen jadanik.

1501erako zizelkatuak zituen Vatikanoko Errukia eta Bargelloren Bakoa, eta hurrengo urtean Tondo Pitti egin zuen. Garai hartakoak badira, orobat, Cascinako Gudua eta David, zizelkadurako maisu-lana, Florentziako udaletxearen aurrean kokatua, Pizkundearen ideien adierazpen.

1505eko martxoan, Julio II.ak bere hil-monumentua egiteko ardura eman zion; Michelangelok egundoko arkitektura eta zizelkadura esparru baten plana egin zuen. Michelangelok gogo bizia jarri zuen lan hartan, eta Carraran zortzi hilabete eman zituen, haitzurdina berak aukeratu eta erauzarazten. Erromara itzuli zenean, ordea, aita santuak, Bramanteren San Petri basilikarako planoek erakarrita, mausoleoaren planoak artxibaturik utzita zeuzkan. 1506an Michelangelok, haserre, Erroma utzi zuen, eta Florentziara joan zen, baina azkenean eta eskumikatzearekin mehatxupean aita santuarekin batzartu zen Bolognan. 1508an Kapera Sixtinoaren gangaren apaintzeko lanei ekin zien; freskoak lau urte eraman zizkion. Margotutako egitura erraldoi bat egin zuen, pertsonaia gihartsuekin. Gangaren gai biblikoan, Michelangelok, Pizkundearen artearen ikurra bilakatuko zen Genesiaren interpretazioa ezarri zuen.

Julio II.aren heriotzaren ondoren, 1513ko maiatzean, aita santuaren mausoleoa aurrera eramateko bigarren saiakera egin zuen. Horretarako, terrebilità michelangelesca erakusten duten bi esklaboen eta Moisesen eskulturak zizelkatu zituen, baina bigarren saiakera hark ere ez zuen aurrera egin.

1520tik 1530eraino, Michelangelok, Florentzian, San Lorenzoren sakristia berria eta Laurenziar Liburutegia eraikuntzen jardun zuen.

1534an Florentzia utzi zuen, eta Erroman finkatu zen. Han, Sistotar Kaperaren aldarerako Klemente VIII.aren mandatua hartu zuen, eta han Azken Epai Eguna egin zuen 1536tik 1541era bitartean.

Azken urteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bere bizitzaren azken 20 urtean Michelangelo arkitektura lanei lotu zitzaien gehienbat, Laurenziar Liburutegiaren, Kapitolioko enparantzaren berregituratzearen, Sforza kaperaren eta Farnese Jauregiaren lanak bideratzen; eta, beste zeregin guztien gainetik, San Petri Vatikanokoa bukatzen. Haren azken eskulturak ere (Palestrinako Errukia edota Rondanini Errukia) garai hartakoxeak dira.

Olerkari lanetan, Michelangelok hirurehun inguru konposizio utzi zituen, XVI. mendeko lirikan oso garrantzitsuak.

Lan garrantzitsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Vatikanoko Pietà, Vatikano Hiria
  • Familia Santua eta San Joan Bataiatzailea haurra, Florentzia
  • Eskailerako Ama Birjina (Madonna della scala), 1490-1491, Casa Buonarroti, Florentzia.
  • Zentauroen gudua (Battaglia dei centauri), 1491-1492, Casa Buonarroti, Florentzia.
  • Kristo gurutziltzatua (Crocifisso ligneo), 1492-93, Casa Buonarroti, Florentzia.
  • Aingerua argimutila eusten, 1495. San Domenico basilika, Bologna.
  • Bako mozkor, 1496-97, Bargello Museoa, Florentzia.
  • Vatikanoko Pietà, 1498-1500, San Petri Vatikanokoa, Erroma. Eskultura piramide itxurakoa da, Ama Birjina ardatz bertikalean eta Kristo hila ardatz horizontalean.
  • Ama Birjina Haurrarekin (Madonna col Bambino)edo Brujasko Ama Birjina, 1498-1501, Brujas,
  • Lau estatua Sienako katedraleko aldarean: San Petri, San Paulo, San Pio eta San Gregorio (1501).
  • David, 1501-1504, Galleria della Accademia, Florentzia. 1501eko abuztuan, Artilearen Antzeko kontsulek David bat egiteko eskaera egin zioten. Garai hartan berritzailea izan zen oso, ohiko ikonografiatik aldentzen zena, gizon gaztea eta biluzik irudikatzen baitzuen, lasai baina tenkatua, ekiteko prest.
  • Tondo Taddei, 1502 inguru, Royal Academy, Londres.
  • Tondo Pitti, 1503 inguru, Bargello Museoa, Florentzia.
  • San Mateo, 1506 inguru, Galleria della Accademia, Florentzia.
  • Julio II.aren estatua para Bolonia, 1508, brontzezkoa, 1511an suntsitua.
  • Garaipena, 1527-1530 inguru, Palazzo Vecchio, Florentzia.
  • Bruto, 1540 inguru, Bargello Museoa, Florentzia.
  • Medicitarren hilobiak.
  • Julio II.aren hilobia, Vincoli, Erroma. Amaitu gabea dago, baina bertan dago Moises eskultura eta bertako ziren Louvren daude Esklaboak.
  • Florentziako katedraleko Pietà (Pietà dell'Opera del Duomo), 1550-1553, Museo dell'Opera del Duomo Florentzia.
  • Pietà Rondanini, 1552-1564, Museo del castello Sforcesco, Milan. 1552. urtean egindako amaitu gabeko lana da eta 1561. urtean Antonio del Francese eman zion.

Arkitektura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Petri Vatikanokoa Michelangelok bururatu bezala
  • San Lorenzo basilikaren fatxada (eraiki gabe), 1515-1519, Florentzia. 1515. urtean Leon X aita santuak Florentzia bisitatu zuen eta, etorrera ospatzeko, San Lorenzo elizaren aurrealde amaitu gabea fatxada iragankor batez estali zen, Jacopo Sansovino eta Andrea del Sartok burutua. Orduan, aita santuak lehiaketa bat egitea erabaki zuen, Medicitarren babespean, fatxada eta familiaren hilobia eraikitzeko. Micheangelok irabazi zuen, kontraerreformako erretaula itxura zuen fatxada proposatuz, Italia osoko arkitektura eta eskultura irudikatuko zuena. Kontratua 1520an desegin zen, eraikuntza lanen zaitasuna eta kostu handiak zirela-eta.
  • Sakristia Berria (Sagrestia Nuova), Medicitarren Kaperak (Capelle Medicee', 1519-1529, Florentzia. Bertan daude hilobi-monumentu ezagunak. 1519. urtean Medici familiak bigarren hilobi-kapera eraikitzeko eskatu zioten, San Lorenzo elizan, Sagrestia Nuova izenekoa. Bertan hilobiratu nahi zituzten Giuliano kapitaina (Nemoursko dukea) eta Lorenzo kapitaina (Urbinokoa) hilberriak, baita Lorenzo eta Giuliano Medici Bikainak ere. Hasieran, monumentua aretoaren erdian bakandua bururatu zuen, baina komisio-emaileekin hitz egin ondoren aldatu egin zuen. Horrela, kapitainen hilobiak alboko hormen erdian ezarri zituen eta Bikainenak aldare aurreko horman. Eraikitze lanak 1525ean hasi ziren.
  • Laurenziar Liburutegia, San Lorenzo eliza, Florentzia. Harrerako eskailera Ammanatik eta Vasarik eraiki zuten, Michelangelok 1559an Erromatik bidalitako planoen arabera.
  • Farnese Jauregia (Palazzo Farnese), Erroma. 1547 eta 1550 artean Michelangelok fatxada eta patioa eraiki zituen.
  • Kapitolioko plaza (Piazza del Campidoglio), Erroma. Inperioaren eta aita santuen Erromako jarraitasuna indartu nahian, Paulo III.ak Marko Aurelio erromatar enperadorean zaldi gaineko estatua plazan ezarri zuen. Gainera, Kapitolioko plazaren berregituraketa aztertzeko eskatu zion Michelangelori, Erromako politikaren erdigunea baitzen. Horrela, trapezio itxurako plaza eratu zuen, Senatarien jauregia muturrean eta bi jauregi alboetan: Palazzo dei Conservatori eta el llamado Palazzo Nuovo, biak Kapitolioko eskaileretarantz begira. Eraikinek ordena erraldoia dute aurrealdean, pilastra korintiardunak. Plazako zoladura elipsean inskribatutako sare lerromakurra da, erdian Marko Aurelioren eskultura duela.
  • San Petri Vatikanokoaren basilika. 1546an, Michelangelo lanen arduradun bihurtu zen. Batez ere kupula eraiki zuen, Bramanteren proiektua aldatuz, zutabe eraztuna ezabatuz eta soslaia goratuz. Fatxadako dorreak ezabatzen, kupula elementu nagusi bilakatu zen. Absidea ere eraiki zuen.
  • Porta Pia, h. 1561. Erroma sarrerako ate monumental honek, arku poligonalekoa da, obeliskoz eta bolaz apaindua. Fatxada nagusia barrualdea da, hiri fatxada eratzeko. Frontoi lerromakur etena du, frontoi hiruki baten barnean kokatua.
  • Santa Maria degli Angeli, 1561. Dioklezianoren Termen barnealdea eraldatu zuen eliza berezi eta monumentala eraikitzeko.

Pintura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hainbat marrazki geratzen dira, batez ere klarion gorriz eginak:

  • Estudioa: Santa Ana, 1505 inguru, Louvre museoan, Paris.
  • Pizkundea, 1520-25 inguru, Louvre, Paris.
  • Buru ideala, 1533 inguru, Ashmolean museoa, Oxford.
  • Bi gizon borrokan biluzik, 1545-50 inguru, Louvre, Paris.
  • Guzutziltzaketa, 1550-55 inguru, Louvre, Paris.
  • Gurutzetik eraistea, 1555 inguru, Ashmolean, Oxford.
  • Gizon biluz baten estudioa, Louvre, Paris.

Zinema[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Commons-logo.svg
Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Michelangelo