Miguel Unamuno

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Miguel Unamuno
Miguel Unamuno
Miguel Unamuno, 1925ean.
Datu pertsonalak
Izen osoa Miguel Unamuno Jugo
Jaio 1864ko irailaren 29a
Euskal Herria Bilbo, Bizkaia (Euskal Herria)
Hil 1936ko abenduaren 31
(72 urte)
Espainia Salamanca (Espainia)

Miguel Unamuno[1] edo, berak euskaraz sinatu ohi zuenez, Migel Unamunokoa[2] (Bilbo, Bizkaia, 1864ko irailaren 29a - Salamanca, 1936ko abenduaren 31), idazle eta filosofoa izan zen, Euskal Herriko eta Espainiako Aro Garaikidean izan diren handienetakoa.

Salamancako Unibertsitateko errektore izendatu zuten 1901ean. Bilbo jaioterriko Zazpikaleetan bere omenezko Miguel Unamuno plaza dago.

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Haurtzaroa eta gaztaroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bilboko Zazpikaleetako Erronda kalean jaio zen, bost senideetatik hirugarrena. Bere aita Félix de Unamuno Larraza bere iloba Salomé Jugo Unamuno-rekin ezkondu zen. Hamar urte zituela, Hirugarren Karlistaldian hiriak izandako setioaren lekuko izan zen. Esperientzia hori islatuko zuen Paz en la guerra bere lehen nobelan.

Madrilen egin zituen Filosofia eta Letra ikasketak, eta hemeretzi urterekin titulua lortu, 1883an. Hurrengo urtean eskuratu zuen doktoregoa, Euskal Herria, euskara eta euskaldunen historia gaitzat zituen tesia aurkeztuta: Crítica del problema sobre el origen y prehistoria de la raza vasca (euskotar arrazaren etorkiari eta historiaurreari buruzko auziaren kritika), 1958 arte argitaratu ez zena.[3]

1884an, ikastetxe batean hasi zen lanean, latineko eta psikologiako eskolak ematen. Urte berean, «Del elemento alienígena en el idioma vasco» artikulua eta «Guernica» testu ohiturazalea argitaratu zituen. 1886an, El Noticiero de Bilbao agerkarian gehiago argitaratzen hasi zen. Sabin Aranarekin polemika biziak izan zituen.

1888an, Bilbon sortu berria zen euskal katedrarako lehiaketa deialdia egin zuen Bizkaiko Foru Aldundiak, eta katedra eskuratzeko asmoarekin aurkeztu zirenetako bat zen Unamuno, nahiz eta bere euskara maila aski apala izan. Sabin Arana eta Resurreccion Maria Azkue ziren beste bi hautagaiak. Hondarrean, Azkuek lortu zuen katedra.

1889an, beste oposizio batzuetarako prestatu eta Suitza, Italia eta Frantzian zehar bidaiatu zuen. Eiffel Dorrea inauguratu zeneko Erakustaldi Unibertsalean izan zen, Parisen.

Ezkontza eta katedra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1891ko urtarrilaren 31n Concha Lizarragarekin ezkondu zen, umetandik maite zuen emakumearekin. Bederatzi seme-alaba izango zituzten. Urte berean, Salamancako Unibertsitateko Grezierako katedrarako oposizioetara aurkeztu zen, eta postua bereganatu zuen. 1901ean, unibertsitate bereko errektore izendatu zuten.

1894ko urriaren 11n, PSOEren Bilboko sekzioan (Agrupación Socialista de Bilbao) izena eman eta La lucha de clases Bilboko egunkari sozialistan hasi zen idazten. 1897an utzi zuen alderdia, depresioak jota.

Euskarari eginiko kritikak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1901ean, Bilbon egindako Lore Jokoen ospakizuneko presidente zela, Unamunok hautsak harrotu zituen hitzaldi ezaguna eman zuen, non euskarari hileta duina egitearen alde agertu baitzen:

« El vascuence no puede acomodarse a la vida moderna [...]. Bilbao hablando vascuence es un contrasentido. [...] El vascuence se extingue [...]. Enterrémosle santamente.  »
Miguel Unamuno

Euskaldunei honela mintzatu omen zitzaien:

« Zuk egiten duzun hizkuntza hori, jende euskalduna, euskara hori zurekin batera galtzen ari da: ez du ardura, zure antzera, hark ere galdu beharra duelako; beraz, hil ezazu bera lehenbailehen eta ehortz ezazu ohorez; mintza zaitez espainieraz!  »
Miguel Unamuno[4]

Xabier Kintanaren ustez, euskararenganako maitasunagatik eta duintasun zentzuagatik esan zuen hori, «hots, euskara hilik ikusi nahiago zuelako, guztien irrigarri izan baino», bere bizialdian euskara ziztu bizian gainbehera ikusi baitzuen Unamunok. Gainera, Kintanaren iritzira, euskaldunei zirika ari zitzaien Unamuno, euskara goi mailako jakintzetara eraman zezaten: «ez baitirudi oso zuzena, Unamuno, 1901eko Lore-Jokoetan, besterik gabe probokatzaile agertu zela pentsatzeak. [...] Zentzuzkoagoa litzateke kritika horien bidez Unamunok, sibilak bezain maltzurki, bere herritarrei erronka egiten ziela pentsatzea, euskararen aurkako erasoekin min emanez, hala, haserrez eta kontrakarrean, haiek, eginekin, euskara zientziaren zehaztasuna eta filosofi mintzabidearen xehetasunak oro adierazteko egiazki gai zela frogatzen ahalegin zitezen, bera oker zegoela erakutsi arte».[4]

Agintariekiko desadostasunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Unamuno (MNAC).

1914an, Hezkuntza Publikoko ministroak errektore postua kendu zion Unamunori, arrazoi politikoak zirela kausa. 1920an Filosofia eta Letra Fakultateko dekano izendatu zuten bere lankideek. Hamasei urteko espetxe zigorra ezarri zioten errege iraintzeagatik, baina sententzia ez zen betearazi. 1921ean errektoreorde egin zuten. Erregeren aurkako bere etengabeko erasoengatik, Miguel Primo de Riverak Fuerteventurara erbesteratzeko agindua eman zuen 1924ko otsailean. Uztailaren 9an indultua etorri zen, baina Unamuno bere borondatez joan zen erbestera, lehenik Parisera eta handik gutxira Hendaiara. 1930ean Primo de Riveraren diktadura erortzearekin batera, Salamancako Unibertsitatera itzuli zelarik, bertakoek harrera beroa egin zioten.

1931ko apirilaren 12an Salamancako udal hauteskundeetan zinegotzi hautatu zuten, sozialistek eta errepublikarrek osatutako zerrenda bateratuaren barnean. Apirilaren 12an Salamancan Unamunok aldarrikatu zuen Espainiako Bigarren Errepublika, udaletxeko balkoitik. Mintzaldian, hau esan zuen: «Comienza una nueva era y termina una dinastía que nos ha empobrecido, envilecido y entontecido» (aro berri bat hasten da, eta pobretu, gaiztotu eta ergeldu gaituen dinastia bukatzen da). Errepublikako gobernuak errektore postua itzuli zion. Gorteetarako hautagai aurkeztu zen Salamancako zerrenda errepublikazale-sozialistaren barnean, independente gisa. Hala ere, laister desengainua etorriko zitzaion errepublikarekiko, eta berriro ez aurkeztea erabaki zuen 1933an. Hurrengo urtean, unibertsitateko errektoretzatik erretiroa hartu eta ohorezko errektore izendatu zuten, horrekin batera bere izena zuen katedra sortuta. Nahiz eta 1935ean errepublikako ohorezko herritar izendatua izan, Unamunok gogor kritikatu zuen erregimen berria.

Gerra Zibila piztean, Unamunok hasieran babesa eman zien altxatuei. Uztailaren 19an agintari berriek Salamancako ia udalbatza osoa kanporatu zutelarik, alkate berria zen Del Valle komandanteak eskainitako zinegotzi kargua onartu zuen Unamunok. 1936ko udan, Europako intelektualei deia egin zien altxatuen alde jar zitezen, horiek mendebaldeko zibilizazioa eta tradizio kristauak defendatzen zituztela aldarrikatuz. Salamancan errepresioak hartu zuen norabidearen ondoren, ordea, Unamunok iritzia aldatu zuen. Adiskide eta ezezagunen gutunak jasotzen zituen, haien senitarteko atxilotuentzat laguntza eskatzeko. Fusilatu egin zituzten adiskide zituen Prieto Carrasco Salamancako errepublikar alkatea, Jose Andres y Manso diputatu sozialista eta Salvador Vila Hernández bere ikasle ohi eta Granadako Unibertsitateko errektorea. Adiskide kartzelatuen artean ziren Filiberto Villalobos doktorea eta Jose Sanchez Gomez kazetaria. Atilano Coco masoi eta apaiz anglikanoak heriotza mehatxuak izan zituen, eta azkenik mehatxua bete eta 1936ko abenduan fusilatu zuten. Unamuno Francisco Francorekin elkartu zen apezpiku-jauregian, bere adiskideentzat errukia erregutzeko.

Bere damua jendaurrean lehen aldiz 1936ko urriaren 12an agertu zuen, unibertsitateko ikasturtea hasteko ekitaldian, urte hartan Arrazaren Egunarekin batera egin baitzen. Jose Millan-Astray generalarekin eztabaida sutsuan ari zela, egun hartan esan zuen bere «venceréis, pero no convenceréis» (garaituko duzue, baina ez duzue konbentzituko) ospetsua.

Hitz haiek egundoko zalaparta eragin zuten faxistez betetako aretoan, Francisco Francoren emazte Carmen Polo eta Enrique Deniel y Pla apezpikua buru zituen ekitaldi hartan. Azken bi horiek babestuta atera zen Unamuno bere unibertsitatetik, faxisten oihuen eta mehatxuen artean, eta behin betiko etxeratu zen. Egun batzuk geroago, urriaren 28an, Burgosko Egunkari Ofizialean argitaratu zuten Unamunori errektore ardura kentzeko erabakia.[5]

Bere hiletan, «heroi falangista» gisa goraipatu zuten. Antonio Machadok, ordea, Unamuno hil zenean hau idatzi zuen: «Señalemos hoy que Unamuno ha muerto repentinamente, como el que muere en la guerra. ¿Contra quién? Quizá contra sí mismo; acaso también, aunque muchos no lo crean, contra los hombres que han vendido a España y traicionado a su pueblo. ¿Contra el pueblo mismo? No lo he creído nunca ni lo creeré jamás».

Unamunok espainol gazteei[aldatu | aldatu iturburu kodea]

"(...) El Escorialeko eta Deustuko abadeen industria pedagogikoaren negozio doilorra eta profanoa ez da ezer gure negozio nagusiaren ondoan; hau da, adimena, [[egia, askatasuna, justizia eta erlijioa salbatzeko negozioaren ondoan. Politika egiten dugula? Nahitaezkoa da, gazte ikasleok. Gure politika justizia, moraltasuna eta egia egitea da. Bidegabekeria, ez-moraltasuna eta gezurra tiranoen politika da.

(...) Zuen irakasleei irakasten ari zarete, horiei irakasle eta herritar izaten irakasten. Mespretxatu zoriaren eta mailaren zerbitzari horiek (...). Morroi hutsak dira. Batzuk Giza Zientzietako irakasleak omen dira. Gizatasuneko irakaslea behar dute. Adimena eta askatasuna gorrotatzen duen eta lapurrez beteta dagoen (batez ere, lapurrak) botere batek gauzarik baliotsuena ostu nahi digu, herritar espainol eta aske modura duzuen etorkizuna (...)".

Miguel de Unamunok Espainiako gazteei Frantziako erbestean idatzitako gutuna, 1929ko apirilean.

Pentsamendua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Unamunoren pentsamendua hobeto ulertzeko periodotan banatu ohi da. Inportanteena bizitzaren sentimentu tragikoaren Unamuno edo Unamuno existentzilista litzateke. Aurretik, ordea, beste fase batzuk era pasa zituen Unamunok.[6]

Gaztaroan periodo euskaltzalea edo dei genezakeena bizi izan zuen. Foruak ezabatu ondorengo sasoi hartan Antonio Trueba, Navarro Villoslada eta horien euskal kontakizunak irakurriak zituen.

1880an, Madrilera iristearekin batera, fase berri bat hasi zen Unamunoren pentsamenduan. Sasoi horretan ohikoa zen XIX. mendeko razionalismo eta filosofia positibistari heldu eta gaztaroko aro erromantiko zein euskaltzalea betirako baztertuko zuen. Periodo horretan Herbert Spencer zuen autore estimatuen artean.

Mendea amaitzear zela Unamunok erlijio krisi modukoren bat pairatu zuen. Hortik aurrera positibismoak jada ez zion balio eta Schopenhauer-en ildotik abiatu zen. Azkenean Kierkegaard-en eragina jasoko du. Unamunok XX. mende hasiera horretatik aurrera garatuko du bere berezkoa duen pentsamendua.

Bere pentsamenduan garrantzi berezia berak bizitzaren sentimentu tragikoa deitu zuenak du. Bizi nahi eta hil beharrak bultzatzen du sentimentu tragiko hori. Egoera horrek arrazoimenak konpondu ezin dituen auziak azaleratzen ditu, arrazoimena bizitzarekin etengabeko gatazkan lotuz. Hilgarritasunean etsi ezinda, betiko bizinahiaren poderioz, arrazoimenak absurdotzat baztertzen duena sentimentuak sinetsi nahi du. Sinesmenera lerratzen da Unamuno. Sinesmen horrek ez du badagoen zerbait aitortzen, baizik eta ez dagoen zerbait sortzen du: hilezkortasuna, Jainkoa.[7]

Harrera Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Unamunok euskara, Euskal Herria eta euskal kulturaren aurka bereak eta bi esan arren Unamuno zale ugari izan dira euskaltzale eta abertzaleen artean. Gerraosteko euskal pentsamendua Unamuno zalea izan da eta, nolabait esatearren, Unamunoren filosofia baliatu du Unamunoren aurka jotzeko.

Joxe Azurmendiren ustez Unamunok XIX. mendeko ikuspegiarekin aztertu eta baztertu zuen euskal arazoa. Era berean Unamunok berak gainditu zuen hoberen XIX. mendeko filosofia positibista hura baina, Euskal Herriarekikoak utziak zituenez, ez zion bere filosofia berria euskal arazoari aplikatu. Azurmendiren ustean gerraondoko euskal pentsamenduak aplikatu dio euskal arazoari Unamunoren filosofia.[8]

Azurmendik Unamunoren hiru berreskurapen modu azaltzen ditu.[9] Lehena katolizismo frankista ofizialaren aurkako Unamunoren berreskurapena litzateke, benetako katoliko gisa. Unamunoren fede angustiatu existentzialista goraipatu nahi da. Horretan saiatu zen, adibidez, Karlos Santamaria.

Bigarren berreskurapenak Unamuno euskaldun gisa ulertu nahi du. Euskalduntasuna ulertzeko modu berriaren ordezkari gisa hartu nahi da Unamuno hor. Unamuno tragikoa da eta, ordurateko euskaldun idealizatuaren aurka, eredu berria eraikitzeko baliagarria zen. Horretan aritu zen Salbatore Mitxelena bere Unamuno ta Abendats (1958) saiakeran adibidez.

Hirugarren berreskurapena Unamuno kritikoa, egiatia, mito eta uste onen apurtzailea eta ezkertiarra litzateke. Ikuspegi hori hartu zutenen artean ezagunena Txillardegi da. Txillardegik berak aipatzen du, Unamuno eragille (1957) artikuluan, Unamuno eta bere existentzialismoak gazteen artean izan zuen eragina.

Obra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Unamunori eginiko omenaldia, haren omenezko estatuaren aurrean, Bilboko Zazpikaleetako Miguel Unamuno plazan.

Literaturaren arloan, 98ko Belaunaldia izeneko idazle taldearen barnean kokatzen da. Unamunoren obra oparoa izan zen, batez ere nobelagintzan, eta liburu guztien artean Niebla (lainoa) da nabarmenena, egile askoren ustez. Gaztelaniaz idatzi zituen ia lan guztiak. Gaztetan, euskaraz bi lan argitaratu zituen: «Agur, arbola bedeinkatube!» artikulua (1888) eta gabon kanta euskaltzale bat. Horiexek ditugu ezagutzen zaizkion euskarazko testu bakarrak.

Poesia, saiakera, nobelak eta teatroa landu zituen baita ere, lehen biak gai berdinei buruzkoak, bere larritasun espirituala, Jainkoaren isiltasuna eragiten duen mina, denbora eta heriotza.

Nobela[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Paz en la guerra (1895).
  • Amor y pedagogía (1902).
  • El espejo de la muerte (1913).
  • Abel Sánchez (1917). Euskaratua: Abel Sánchez. Aintzane Atela eta Miren Arratibel. Ibaizabal, 1992.
  • Tulio Montalbán (1920).
  • Tres novelas ejemplares y un prólogo (1920).
  • La tía Tula (1921).
  • Cómo se hace una novela (1927).
  • San Manuel Bueno, mártir (1930).
  • Don Sandalio, jugador de ajedrez (1930).

Poesia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Rosario de sonetos líricos (1911).
  • El Cristo de Velázquez (1920).
  • Andanzas y visiones españolas (1922).
  • Rimas de dentro (1923).
  • Teresa. Rimas de un poeta desconocido (1924).
  • De Fuerteventura a París (1925).
  • Romancero del destierro (1928).
  • Cancionero (1953).

Antzerkia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • La esfinge (1898).

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak.
  2. «[...] euskaraz artikulu eta poema batzuk idatzi zituen, Migel Unamunokoa gisa sinaturik argitaratuak».
    Xabier Kintana (2000): «Unamuno eta euskara», Jakin, 121. zenbakia, azaroa-abendua.
  3. Jose Antonio Ereño Altuna: «La tesis de Unamuno (1884)», Ediciones Beta argitaletxearen webgunea.
  4. a b Xabier Kintana (2000): «Unamuno eta euskara», Jakin, 121. zenbakia, azaroa-abendua.
  5. Josu Chueca: «Miguel Unamuno, guelfogibelino baten bigarren heriotza», 36ko gerra orain atala, Berria egunkariaren webgunea.
  6. Joxe Azurmendi 2012: "Unamunoren atarian" in Euskal Herriko pentsamenduaren gida, 29 or.
  7. Joxe Azurmendi 2012: "Unamunoren atarian" in Euskal Herriko pentsamenduaren gida, 41-42 or.
  8. Joxe Azurmendi 2012:Bakea gudan. Unamuno, historia eta karlismoa, 29 or.
  9. Joxe Azurmendi 2012:Bakea gudan. Unamuno, historia eta karlismoa, 138-139 or.

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Miguel Unamuno Aldatu lotura Wikidatan
Wikiesanetan artikulu bat dago honi buruz:
Miguel Unamuno