Mutriku

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Mutriku

 Gipuzkoa
Mutrikuko portua.
Mutrikuko portua.
Izen ofiziala Mutriku
Estatua
Erkidegoa
Lurralde Historikoa
Eskualdea
Espainia
Euskal Autonomia Erkidegoa
Gipuzkoa
Debabarrena
Alkatea Joseba Palenzuela Arrieta (Bildu)
Herritarra mutrikuar
Koordenatuak 43°18′N 2°23′W / 43.300°N 2.383°W / 43.300; -2.383Koordenatuak: 43°18′N 2°23′W / 43.300°N 2.383°W / 43.300; -2.383

Gipuzkoa - Mutriku.svg

Eremua 27,69 km2
Garaiera 0-623 m
Distantzia 47 km Donostiara
Posta kodea 20830
Biztanleria 5.068 bizt. (2013)
Dentsitatea 183,03 bizt./km²
Sorrera 1209 irailaren 1
http://www.mutriku.net

Mutriku Gipuzkoako ipar-mendebaldeko erpinean, Bizkaiarekiko mugan dagoen kostaldeko udalerria da, Debabarrena eskualdean eta Gipuz­koako itsasertz malkartsuan doan 83 km‑ko asfalto‑bidearen mendebaldeko muturrean.

Herri koloretsu horretan itsas tradizioa, arrantza eta nekazaritza nagusi izan dira, baina gaur egun industria da haren oinarri. Mutrikuko herrigune liluragarria ausarki mailakatuta dago, Mutrikuko portura iritsi arte. Lur az­pia tuparri kretazeoz eta hareharriz osatua dago; hala ere, Saturraran hondartzan flysch beltza azaleratzen da, karbono ugari duena.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Herriaren erromanizazioaren teoria defendatzen duten zenbait historialarien aburuz, Mutriku izena bat dator I. mendeko Pomponio Mela erromatar geografoak De situ orbis bidaia‑liburuan aipatutako Tricio Tubolico herriarekin.

Deba ibaiaren ertzeko leku hori Astigarribiako San Andresko ibai‑mehegunea da. Herriko eliza, portua, larreak eta sagastiak aipatzen dira Alfontso VI.a Gaztelakoak 1081ean Errioxako San Millan de la Cogolla monasterioari egindako emaitzaren agirian.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ingurune naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hainbat hondartza daude udalerrian, hauek dira ekialdetik mendebaldera zerrendaturik:

Mutrikuren ikuspegi panoramikoa. 2014ko urriaren 18a.

Udalerri mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iparraldean Bizkaiko golkoa, hegoaldean Mendaro, ekialdean Deba eta mendebaldean Ondarroa, Berriatua eta Markina (Bizkaia) ditu mugakide.

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mutrikuko Urasain baserriko erliebea.

Mutrikun giza aztarna zaharrenak Jentiletxea II, Langatxo eta Iruroin kobazuloetan aurkitu dira, Goi Paleolito garaiekoak.

Ikerlari batzuek bertan kokatzen zela uste izan dute erromatar idazleek aipatutako Tritium Tuboricum barduliar herrixka, handik etorriko zelarik Mutriku izena. Beste batzuek berriz, erromatarrek herrixka hura itsas baztarrean ez baino ibai baten baztarrean zegoela esaten omen zutela eta, Astigarribia auzoan kokatzen dute aipatutako Tritium Tuboricum hori. Dena den, ez dago ezer ziurrik.

Mutriku lehenbiziko aldiz idatzizko dokumentu batean "Motrico" gisa agertzen da, 1200. urteko abenduak 31ko Latinezko textu batean, bertan Alfontso VIII.a Gaztelakoak "Mutrikuko gizonek" (homines de Motrico) urtero Erregeari eman behar zioten balea Santiagoko Ordenari ematea erabakitzen zuela ipintzen du.[1]

Hiribildu bezala Mutrikuren sorrera 1209. urtean izan zela uste izan da, aipatu errege gaztelauak Hiri-Gutuna ematean. Gaur egun desagertuak dauden zenbait dokumentu ikusteko aukera izan zituen Esteban Garibai historialariak berriz, Alfonso VIII.ak urte hartan herria eta bere harresiak berreraikitzeko agindua ere eman zuela gaineratu zuen 1571. urtean argitaratutako bere Compendio Historial-ean.[2]

Cosme Damian Txurrukaren irudia Mutrikuko bere jaioterriaren plaza nagusian. Egilea: Marcial Agirre.

Egia esan, zalantza asko daude Mutrikuren sorrerari buruz. Lehenik eta behin kontutan hartu behar da Gipuzkoa 1200. urte arte Nafarroako erreinuaren barruan egon zela eta badirudiela Gaztelak militarki konkistatu zuela,[3] hori dela eta, zenbait historialariren ustez, aipatu bale hori Alfonso VIII.ak Santiagoko Ordenari ematea Gipuzkoaren konkistan egindako zerbitzuak ordaintzeko modu bat izan zitekeen, Santiagoko Ordena militarra baitzen.[4] Bestalde, beste zenbait historialariren arabera ez du zentzurik hiri-gutuna eman aurretik mutrikuarrek Erregeari zerga hori ordaindu behar izatea.[5]

Azkenik, Esteban Garibaik Alfonso VIII.ak Mutrikurekin batera Getaria ere berreraikitzeko eta bertako harresiak konpontzeko agindu zuela eta ere badio. Jakinik Getaria Antso VI.a Nafarroakoak sortu zuela, baliteke Mutrikuren kasua ere berdina izatea eta errege berak sortua izatea 1200. urtea baino lehen. Beti ere hipotesien arlotik atera gabe, Getarian bezalaxe, berreraikuntzak berriz hiribildua armaz konkistatua - eta ondorioz suntsitua - izan zela esan nahiko omen luke.[6]

Edonola ere, lehendik bazen monasterio esanguratsu bat Astigarribia auzoan, gaur egun San Andres eliza dagoen lekuan. Berau aipatzen duen dokumenturik zaharrena 1080 urte ingurukoa da eta bertan Lope Íñiguez kondeak tenplu hau Donemiliaga-Kukulako monasterioari ematen dio. Dokumentuak honela dio: ..monasterio S. Andree apostoli et vocato Stigarrivia, inter Vizcaya et Ipuzcua sito, qui est ex parte regis.... Honek, bestalde, bitxikeria gisa erakusten digu garai hartan gerora Mutriku izango zen eremua Bizkaia barruan zegoela eta lurralde hau Deba ibairaino heltzen zela.

1553ko irailaren 18ko suteak egurrez­ko 700 etxebizitza kiskali zituen, eta Sulengua dorretxe gotikoak soilik iraun zuen, bertakoek eta kanpotarrek miretsia.

1983ko uztailean Mutrikuren eremu geografikoa txikiagotu egin zen; izan ere, Azpilgoeta‑Mendaro auzoa, Arno mendiaren beste magalekoa, banandu egin zen, udalerri berria sortzeko.

2014ko azaroaren 10ean jakin zenez, Mutrikun galdeketa egingo zuten zaborra biltzeko zein eredu erabili aukeratzeko[7]. Abenduaren 1ean, mutrikuarrek edukiontzi bidezko hondakin bilketa sistema aukeratu zuten bozketan[8].

Mutrikuko kirol-portua. 2014ko urriaren 18a.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Mutrikuko Alde Zaharra»

Herria kaiaren gainean dago, desnibelean, eta hiriguneak Erdi Aroan muinoetan egiten ziren herrien trazaketa berbera dauka. Ardatz nagusia Erdiko Kalea da. Kale hori Beheko Plazatik hasten da, iparraldean, eta herri osoa gurutzatzen du, Txurruka Plazaraino iritsi arte. Gainerako kaleak Erdiko Kalearen ekialde-mendebalde norabidean daude. Beste kale estu batzuk gurutzatzen dituzte kale horiek, malda biziak dira, arrapal eta eskaileradunak.

Mutrikuko Hirigune Historikoak lur zatiketa gotikoa gordetzen du hein batean, eta XVI., XVII. eta XVIII. mendeetako balio historiko-artistiko handiko jauregi eta etxeak daude bertan.

Hauek dira aipatzekoak diren eraikinak, hirigunekoak eta kanpokoak:

1995eko abenduaren 29an, Eusko Jaurlaritzak monumentu-multzo izendatu zuen hirigune historikoa, Sailkatutako Kultura Ondasuna[9].

Herrigunea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kaleetan barrena Tranpa kale hautatuko dugu, Mutrikun zokomiran hasteko. Oso gertu dugu Berriatua dorretxea, Sulengua ere esaten diotena. Izan ere, 1553an hiribildua erabat erre zuen sutearen ostean etxe hori soilik geratu zen zutik. Forma gotikoak dituzten hainbat ate eta leihok eraikinaren antzinakotasuna adierazten dute. Gorago, kale berean, Ibero az­peitiarraren beste proiektu bat: Montalibet jauregia. Halaber, ikustekoa da Olazarra etxe dotorea, armarri bikaina eta aleroi landuak dituena.

Pilotalekua oso gertu daukagu. Berebizikoa da, zorua hain malkartsua dela aintzat hartuta. Mundu osoan goraipatutako zesta‑puntako pilotariek (Estanislao Maiztegi, Piston eta Egurbide) hemen eman zituzten lehen pilotakadak. Kantxatik gertu dauden etxeetako teilatuetan makina bat pilota geratuko zen!

Beko Plazatik joan gaitezen Atxukalera (atsoen kalera), eta eraikin bat zeharkatzen duen tunelean ere pasatuko gara. Hirigintza‑eredu orijinal horren erdian begiratoki aparta aurkituko dugu portua ikusteko.

Itzultzeko, Erdiko kale aldapatsua hartuko dugu, beheko eta goiko plaza lotzen baititu. Kale horretako etxe bakartu bakarra Zabiel jauregia da. Hareharriz­ko harlanduz egindako fatxada dotorea du, aleroi bikaina, eta Errenazimentu garaiko portada, zutabez, balkoi irtenez eta atariz apaindua. 1987ko ekainaren 26an Zabiel jauregian kultura‑etxea jarri zuten. Plaza nagusian Kosme Damian Txurrukaren estatua daukate, Mutrikuko itsasgizon adoretsua, Trafalgarko guduko heroia. Carrarako marmol zuriaz egin zuen Martzial Agirre bergararrak.

Galdona etxearen fatxada bikainak dotoretzen du udaletxearen eta Jasokunde Ama Birjinaren parrokia‑elizaren arteko esparru laukizuzena. Eliza XIX. mendearen hasierakoa da, ilustrazio garaiko Silvestre Perez arkitektoak proiektatua, monumentu heleniko baten antzera. Neoklasizismoaren adibide argiena eta osoena da Euskal Herriko erlijio‑arkitektura guztian. Zutabez egindako eliz atarira sartzeko igo behar den mailadi zabala tribuna bezala ere erabiltzen dute, plazan egiten dituzten herri‑ikuskizun guztietarako. Ibarburu kalonjeak, Mutrikun jaioak, Zurbaranen olio baliotsu bat oparitu zion parrokiari: Kristo Gurutzatuaren irudia; eta herrikideek eliza horretan gurtzen dute.

Goiko kalen ibiliko gara; haren izenak adierazi bezala, hiri malkartsuaren goialdean. Hiruz­palau aldiz Erdiko kalerekin elkartzen da, eta eskailerak daude bien arteko gorabehera gainditzeko. Antonio Gastañeta almirantearen (1656‑1728) jaiotetxea ikusiko dugu. Ontzizain trebea zen Gaztañeta, eta itsas arkitekturan goren mailakoa. Txurruka jauregiko atetzarrak harrituko gaitu: eraikin barrokoaren iz­kinak, ate eta leihoen inguruak, inpostak eta armarriak inguruko Arno mendiko harrobitik ateratako kareharri gris ilunez eginak dira. Kale horren goialdeko bista ederrez gozatzeko, kalean gora egingo dugu, Buenos Aires esaten dioten zatiraino (egoki jarritako izena). Gero Murumendira jarraituko dugu, itsasoak gogor erasotako tonbolora.

Portua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Mutrikuko portua»

Mutrikuk arrantza bere‑berea izan du. Udalerriaren armarrian ere arpoiz jotako balea ageri da, zauriturik portura eraman zutena gogoan hartuta agian. Gaur egun udalerriak kirol-portua du.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleriaren bilakaera
1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2009
3.687 3.835 3.694 3.927 5.286 4.141 4.380 5.107 5.246 4.578 4.775 4.979

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeetako emaitzak
Alderdiak 2011 2007
Botoak Zinegotziak Botoak Zinegotziak
Bildu 1.583 8 - -
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ) 822 4 897 7
Berdeak eta Independenteak 242 1 463 3
Eusko Alkartasuna (EA) (Bilduren barruan) 209 1

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mutrikuko festa nagusiak uztailaren 22an ospatzen dira, Santa Maria Magdalena: zezen boladunak, herri‑kirolak eta gau‑festak. Oso antzinakoa eta oso kartsua da Kalbario eguna, irailaren 14an. Herri guztia igotzen da Kalbarioko ermitan egiten diren eliz­kizunetara. Tradizioa da arrantza‑ontzi bakoitzeko eskifaiak meza bat eskaintzea, eskerrak emateko. Festa‑giroak herrian goizaldera arte jarraitzen du.

  • Berdel eguna, apirileko lehen larunbatean;
  • San Isidro, maiatzaren 15ean;
  • Madalenak, uztailaren 21-25ean;
  • Kalbario, irailaren 14-16an; Kalbaixoa baselizaren inguruan ospatu ohi da.
  • San Piñastegi eguna, arrantzaleen jaia, irailaren 16an.

Kirola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mutriku Futbol Taldeak San Migel futbol zelaian etxeko partiduak jokatu ohi ditu.

Bestalde, Mutrikuko kirol-portuan itsas kirolak burutu daitezke.

Mutrikuar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Martínez Díez, G.; González Díez, E.; Martínez Llorente, F.J.: Colección de documentos medievales de las villas guipuzcoanas (1200-1369). Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia, 1991. 17. orria. [Liburu hori pdf formatoan aurki liteke helbide honetan: http://www.gipuzkoa.net/batzarnagusiak/pdf/ISBN_84-7907-068-4.pdf]
  2. Garibay Zamalloa, Esteban: Compendio historial de las Chronicas y universal historia de todos los reynos de España...(1571), XII. liburua, 29. kapitulua, 728. orria. [Internet-en helbide honetan ikus daiteke: http://books.google.es/books?id=ThKWSlEvfg4C&pg=PA965&lpg=PA965&dq=Garibay+compendio+historial+motrico&source=bl&ots=yJJeTXkE02&sig=lMk_muEZ54Qww4kJf4iqmLuF9rw&hl=es&sa=X&ei=Wf6IUsG3O4eN0AXz_4DoAg&ved=0CEcQ6AEwBA#v=onepage&q=Garibay%20compendio%20historial%20motrico&f=false] Aipuaren jatorria: Arrieta, Idoia: "Donostiaren konkistaren agiri ezkutuaren aurkezpena: ikerketaren ibilbidea eta ekarpen historiko-kritikoa" (227-248 orriak). In: 1512. Euskal lurraldeak eta nafar estatua. Euskal Herriko historialarien II Biltzarreko aktak. Donostia: Txertoa, 2011. 234. orria.
  3. Idoia Arrieta Elizalde: «Ezkutatu digutena: Donostiaren konkista», BERRIA, 2011-04-08.
  4.   Urzainki Mina, Tomás; Olaizola Igiñiz, Juan Maria (1998), La Navarra marítima, Ensayo y testimonio (1. argitaraldia), Iruñea: Pamiela, 34. orrialdea, ISBN 9788476812938, http://tomasurzainqui.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=87%3Ala-navarra-maritima&catid=24%3Ahistoria&Itemid=205&lang=es .
  5. http://www.ingeba.org/klasikoa/geografi/mug304/10571061.htm (Serapio Mugica-ren Geografía de Guipúzcoa liburuaren argitalpen elektronikoa)
  6. Arrieta, Idoia: "Donostiaren konkistaren agiri ezkutuaren aurkezpena: Ikerketaren ibilbidea eta ekarpen historiko-kritikoa" (227-248 orriak). In: 1512. Euskal lurraldeak eta nafar Estatua. Euskal Herriko historialarien II. Biltzarreko aktak. Donostia: Txertoa, 2011. 235. orria
  7. «Mutrikun galdeketa egingo dute zaborra biltzeko zein sistema erabili aukeratzeko», Berria, 2014-11-11
  8. «Mutrikuarrek edukiontzi bidezko hondakin bilketa sistema aukeratu dute», Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza, 2014-12-01, CC lizentzia
  9. Monumentu-multzo izendapena EHAAn

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Mutriku Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Gipuzkoa