Nagasaki

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Nagasaki

Nagasaki
Portuaren ikuspegia
Nagasakiko bandera
Izen ofiziala 長崎市 (Nagasaki-shi)
Estatua JaponiaJaponia
Uhartea
Eskualdea
Prefektura
Kyūshū
Kyūshū
Nagasaki
Herritarra nagasakitar
Koordenatuak

32°47′00″N 129°52′00″E / 32.78333°N 129.86667°E / 32.78333; 129.86667Koordenatuak: 32°47′00″N 129°52′00″E / 32.78333°N 129.86667°E / 32.78333; 129.86667

Nagasaki non dagoen adierazten duen Japonia-ko/-go/-eko mapa
Nagasaki
Eremua 406,35 km²
Biztanleria 434.199 bizt.
Dentsitatea 1.068,53 bizt./km²
www1.city.nagasaki.nagasaki.jp

Nagasaki (広島市 Nagasaki-shi?) , Japoniako Kyushuko uhartearen mendebaldeko kostaldean dagoen hiria da, izen bereko prefeturako hiriburua dena. 2014ko erroldaren arabera 434.199 biztanle ditu.

Hiriak historiako bigarren bonbardaketa atomikoa nozitu zuen 1945eko abuztuaren 9an, Bigarren Mundu Gerraren amaieran, Estatu Batuen armadak burutua.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izenak "lurmutur luzea" esan nahi du eta izen bereko penintsulak eman dio izena hiriari.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Atzerritarren aurkikuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kai ugari zituen arrantzale txikia zen Nagasaki eta berari buruzko datu gehiegirik ez dago 1543an exploratzaile portugaldarrek aurkitu zuten arte. Fernão Mendes Pinto izan zen itsasuntziz bertara iritsi zen lehenengotakoa. Ordutik aurrera portugesek merkatal harremanak eratu zituzten Txina eta Japoniaren artean bitartekari lanak eginez, Nanban byōbu izenaz ezagutu zen.

Nagasakiren loraldia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1549an Frantzisko Xabierkoa iritsi zen Kagoshimara eta Kyushu uhartea ebangelizatzen aritu zen bi urte inguru Txinara itzuli zen arte. Hainbat daymiok katolizismoa hartu zuten eta Kirishitan (kristau) bihurtu ziren, denetan aipagarriena Ōmura Sumitada izan zen. Honek 1871ean portugesentzako eraiki zuen Nagasakin.

Nagasaki berehala hasi zen handitzen eta portugesen produktuak inportatu eta kulturan asimilatu zituen, hala nola, tabakoa, ogia, ehunak, castella bizkotxoak eta bereziki tempura.

Katolikoekin istiluak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sengoku Aroan ezegonkortasun politiko handia izan zen Japonian eta Ōmura Sumitada daymioak eta Alessandro Valignano jesuitak bat egin zuten eta 1580an Nagasakiren kontrola hartu zuten, administratiboa eta militarra, eta Nagasaki jesuiten kolonia bihurtu zen. Japoniako beste lurraldeetan jazarriak ziren katoliko ugari hartu zituen garai hartan.

1587an Japonia osoko lurrak konkistatu eta batzen ari zen Toyotomi Hideyoshi Kyushura iritsi zen. Jesuitak bidali egin zituen eta hiriaren kontrola hartu zuen. 1596an San Felipe ontzi espainiarra Shikokura iritsi zenean eta Toyotomiren erantzuna Nagasakiko 26 martiri katoliko muino batean gurutziltzatzea izan zen. Haien artean zegoen San Martin Loinazkoa beasaindarra (1566-1597).

1602an misiolari agustindarrak iritsi ziren Nagasakira eta Tokugawa Ieyasu shogun berriak katolizismoa toleratu zuen, izan ere daymio katolikoek bere alde egin baitzuten Sekigaharako Gudan. 1614an Osakako gaztelua hartu ostean Tokugawak bere etorkizuna segurtatua ikusi zuen eta 1614an daymio katolikoak bidaliko zituela esan zuenean daymio ugarik uko egin zoioten kristautasunari, izan ere jazarpen handiak jasan baitzituzten. Herbeheretar eta britainiarrekin merkatal harremanak eratu ziren, beti ere herritarrak kristautzeari uko egiten bazioten.

1637an Shimabarako matxinada gertatu zen eta hamarkada batzutan Japoniako probintzia katoliko bakarra izan zen, portugesen ikono eta ohiturak hartu zituztelarik. Hauen kontra aritu ziren Tokugawa Ieyasu eta herbeheretarrak, merkataritza monopolioa nahi baitzuten hauek. Gertaera honen ondorioz japoniarrek erabaki zuten atzerritarrek arazoak baino ez zituztela ekartzen eta herrialdearen isolamenduaren hasiera izan zen. Portugaldar guztiak bidaliak izan ziren eta herbeheretarrek Nagasakin bakarrik egon ahal izan zuten. Tokugawatarrek beren konfiantzazko gobrenadorea ezarri zuten bertan.

Nagasaki eta Herbehereak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herrialde osoan atzerritarrei irekitako kai bakarra izanik europarren eragin handia izan zuen. Nederlanderazko eskolak ireki ziren eta Europako arte, literatura eta produktu bitxiak iritsi ziren.

1808an Napoleondar Gerretan HMS Phaeton untzi britainiarra herbeheretarrei segika Nagasakiko kaian sartu zen. Hauek gobernadoreari janaria eta erregaia eskatu zioten. Honek eman zien baina legearen aurkakoa zenez bere buruaz beste egin zuen seppukua burutuz.

Aro modernoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1859an atzerritarrentzako portu irekia bihurtu zen. Meiji berrezarkuntzaren kristautasuna legezkoa bihurtu zen eta industriagune handia bilakatzen hasi zen, bereziki ontzigintzan oinarrituz. Berehala Japoniako Itsas Armadaren basea ezarri zen.

Bonba atomikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1945eko abuztuaren 9an Estatu Batuarrek bigarren bonba atomikoa jaurti zuten, Hiroshiman bota eta handik hiru egunetara. Lehendabiziko asmoa Kokuran jaurtitzea zen baina lainotua zegoen eta helburu hari uko egin eta Nagasakin jaurti zuten. 73.000 pertsona hil ziren eta 75.000 zauritu. Bonba Hiroshimakoa baino potenteagoa bazen ere eragina txikiagoa izan zuen lurrade muinotsua izatearren.

Hiriaren berreraikuntza oso geldoa izan zen. 1946 arte ez ziren emergentziazko lanik sinpleenak hasi. Lehenengo lanak industria eta arrantza berreskuratzean zentratu ziren, ondoren tenpluak eta eliza katolikoa. 1955ean Nagasakiko Bonba Atomikoaren Museoa eraiki zen.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nagasaki eta Nishisonogi penintsulen artean kokaturik dago hiria, honek Kyushuko kai onena izateko baldintzak ematen dizkio. Hiriaren alde komertziala badiaren barrenean dagoen lautadatxo batean kokaturik dago.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Datu klimatikoak (Nagasaki (1981~2010))
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 21.3 22.6 24.4 29.0 34.6 36.4 37.7 37.6 36.1 33.7 27.4 23.8 37.7
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 10.4 11.7 14.8 19.7 23.5 26.4 30.1 31.7 28.6 23.8 18.3 13.1 21.0
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) −5.2 −4.8 −3.6 0.2 5.3 8.9 15.0 17.0 11.1 4.9 −0.2 −3.9 −5.2
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 3.8 4.4 7.3 11.6 15.8 20.0 24.3 25.1 21.8 16.1 10.8 5.9 13.9
Pilatutako prezipitazioa (mm) 64.0 85.7 132.0 151.3 179.3 314.6 314.4 195.4 188.8 85.8 85.6 60.8 1857.7
Prezipitazio egunak (≥ 0.5 mm) 11.1 9.9 12.5 10.8 10.6 13.5 11.6 9.8 9.7 6.2 9.0 10.0 124.7
Elur egunak (≥ 1 mm) 1.2 0.9 0.2 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.2 2.5
Eguzki orduak 102.8 119.7 148.5 174.7 184.4 135.3 178.7 210.7 172.8 181.4 137.9 119.1 1866
Hezetasuna (%) 66 64 66 68 72 79 80 75 73 67 67 66 70
Iturria (1): Japan Meteorological Agency[1]
Iturria (2): Japan Meteorological Agency (errekorrak)[2]

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruditegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herri eta hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nagasakik itsasoz haraindiko herri senidetu hauek ditu[3]:

Japoniaren barnean, Hiroshimarekin baino ez du horrelako harremanik.

Herritar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Nagasaki Aldatu lotura Wikidatan