Nano marroi

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Gliese 229Bren irudia, nano marroi bat.

Nano marroiak izarra baino gutxiagoko masadun objektuak dira, eta, beraz, bere nukleoan hidrogenoaren fusioko erreakzio nuklearrak izateko gai ez dena. Alabaina, apenas du diferentziazio kimikorik bere sakontasunaren arabera, bere bizitzaren uneren batean konbekzioa jasan bait du azaletik erdiguneraino hondakinezko isotopoen fusiozko erreakzio ahulen ondorioz. Masaren gorengo muga ondo ezagutzen da, 75 eta 80 jupitertar masaren artean dagoelarik metaltasun mailaren arabera. Gasezko erraldoirik masiboenetatik bananduko lituzketen gutxienezko masari dagokionez, hau 13 jupitertar masakoa izango litzateke, une honetatik aurrera objektua bere deuterio guztia fusionatzeko gai delarik. 65 jupitertar masatik aurrera, deuterioaz gain litioa ere erretzen dute.

Deuterioa gaztaroan erretzen due, eta posible da bere fusio tenperatura baxuaren ondorioz, 100.000 kelvinekoa. Deuterioa azkar desagertzen den erregai oso urria denez, erreakzio horrek ezin du kolapsoa eutsi. Nano marroiek denbora batez dizdiratzen jarraitzen dute erreakzioen hondakinezko beroaren eta eratzen dituzten materiaren uzkurtze motelaren ondorioz. Nano marroiek uzkurtzen eta hozten jarraituko dute orekara iritsi arte. Uste denez, nano marroiak "huts egindako" izarrak dira, Eguzkia bezalako izar baten material berberak baititu, baina oso masa gutxi dizdira egin ahal izateko. Gasezko planeten oso antzekoak dira; ez dira erabat planetak, baina ezta ere erabat izarrak.

Ohar historikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1963an, indiar jatorriko astrofisikaria zen Shiv Kumar ordurarte ezagutzen zirenenak baino masa txikiagoa zuten izarren propietateak eta eboluzioa teorikoki aztertu zuen lehena izan zen. Bere kalkuluak, gaur egun nano marroi bezala ezagutzen direnekin bat letorzke. Kumarrek objektu hauek nano beltz deitu zituen. Brown Dwarf izena 1975ean proposatu zuen Jill Tarter astrofisikariak, SETI proiektuaren bozeramalea izateagatik ezaguna. Desadostasuna dago mundu mailan nano marroi edo nano kafe izenen erabilerari buruz, euskaraz nano marroi izena nagusitu den arren. Ziurtatutako lehen nano marroia Teide 1 izan zen, 1995ean, IAC-80 teleskopioarekin Teideko behatokitik aurkitu zuena Kanarietako Astrofisika Institutuko espainiar astrofisikari talde batek. Hobekien ezagutzen den nano marroia Gliese 229B da, Gliese 229 izarraren masa txikiagoko laguna. Nano horien tamaina du.

Identifikazioa eta litio proba[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eguzkia, nano marroia, Jupiter, Lurra.

Litioa objektu hauek masa txikiko izarrengandik bereizteko elementu bereziki interesgarria da, azkar suntsitzen bait da hidrogenoaren fusio erreakzioetan (zehazki PPII kateetan) hidrogenoarekin soilik 1.000.000 kelvinetan erreakzionatzen baitu. Masa txikiko izarrak (0,1 eguzki masa baino gutxiagokoak) erabat konbektiboak dira, eta, beraz, euren barnealdea ondo nahastua dago eta litioa hidrogenoarekin batera erretzen da milioika urte gutxi batzuetan. Aldiz, gure Eguzkiaren antzeko masa edo handiagoa dutenek bai mantentzen dute litioa euren atmosferetan, konbekzioa ez baita nukleoraino iristen. Nano marroi batean, bere masa txikiaren ondorioz, hidrogenoa ez da bere fusioa eragiteko behar duen tenperatura eta presiora iristen, eta litioa ez da suntsitzen, nano marroian bere existentzia guztian geratuz. Litio hau bere igortze espektru bereizgarrien bidez detekta daiteke, proba hau nano marroien identifikaziorako ohiko proba delarik. Proba hau, lehen aldiz, Rafael Rebolok zuzendutako IACko taldeak erabili zuen. Proba ez da perfektua, litioaren erretzea euren erreakzio motelen ondorioz amaitu ez duten masa txikiko izarrak egon baitaitezke. Pentsatu zen, baita ere, deuterio falta neurtzea nano marroia den ala ez frogatzeko, baina datu hau neurtzen askoz zailagoa zen, hidrogenoaren eta deuterioaren espektru lerroak oso antzekoak baitira.

Dizdira eta espektru mota[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Astro hauek energia gutxi igortzen dutenez, zaila da modu zuzenean behatzea distantzia handietatik. Guzti hau gora-behera, zenbait ehundaka nano marroi identifikatu dira, 800 eta 2000 gradu Celsius arteko azaleko tenperaturekin. Azaleko tenperatura goranzko funtzioa da masarekin eta beheranzkoa objektuaren adinarekin.

Nano marroiak eta exoplanetak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bere masa txikiaren ondorioz, tartekoa planeta erraldoien eta masa txikiko izarren artean, nano marroiak bien arteko lotura paregabea dira. Bereziki, nano marroien eraketa ez da ezagutzen, oraingoz behintzat material solidozko nukleo batetik abiatuta disko zirkumestelar baten barnean planeta bezala ala laino molekular baten fragmentazioa eta grabitate kolapsotik abiatuta izar bezala eratzen diren jakiterik ez dagoelarik. 2003an Orion konstelazioan nano marroi motako objektu batzuk aurkitu ziren, 5 jupitertar masa bezain masa txikikoak.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commons-logo.svg
Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Nano marroi