Napoli

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Napoli / Napoles

 Campania
Napoli hiria, atzekaldean Vesubio sumendia duelarik.
Napoli hiria, atzekaldean Vesubio sumendia duelarik.
Napoliko bandera

Napoliko armarria

Izen ofiziala Napoli
Estatua
Eskualdea
Probintzia
 Italia
 Campania
Napoli
Alkatea Rosa Russo Jervolino
Herritarra napolitar
Koordenatuak 40°50′N 14°15′E / 40.833°N 14.250°E / 40.833; 14.250Koordenatuak: 40°50′N 14°15′E / 40.833°N 14.250°E / 40.833; 14.250
Napoli / Napoles non dagoen adierazten duen Italia-ko/-go/-eko mapa
Napoli / Napoles
Eremua 117 km2
Garaiera 17 m
Posta kodea 80100
Biztanleria 1.000.470 bizt. (2004)
Dentsitatea 8.551,03 bizt./km²
Sorrera K. a. VIII. mendeko kolonia greziarra
http://www.comune.napoli.it


Napoli edo Napoles[1] (italieraz Napoli, napolieraz Napule) Italiako Campania eskualde eta probintziako hiriburua da. Italiako hirugarren hiria da biztanle kopuruari dagokionez, eta biztanle-dentsitate handiko (Italiako eta Europako jendetsuenetako) metropoli-eremu bateko bihotza da.

Izen bereko golkoaren erdigunetik hurbil dago, Vesuvio sumendiaren eta Campi Flegrei deritzan eremu bolkanikoaren artean. Hiriaren ondare artistikoa eta arkitektonikoa oso aberatsa da; horregatik, 1995ean, UNESCOk gizateriaren ondare izendatu zuen Napoliko parte zaharra, Europako hirigune historikorik zabalena.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

 

1. Pianura
2. Bagnoli
3. Posillipo
4. Fuorigrotta
5. Soccavo
6. Chiaiano
7. Arenella
8. Vomero
9. Chiaia
10. San Ferdinando

 

11. Montecalvario
12. San Giuseppe
13. Avvocata
14. Porto
15. Pendino
16. San Lorenzo
17. Mercato
18. Vicaria
19. Stella
20. San Carlo all'Arena

 

21. Piscinola-Marianella
22. Scampìa
23. Miano
24. Secondigliano
25. S.Pietro a Patierno
26. Poggioreale
27. Zona Industriale
28. San Giovanni a Teduccio
29. Barra
30. Ponticelli

 

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kumasko biztanleek sortu zuten K.a. 475. urtean, Neapolis izenarekin, lehenagoko kolono greko batzuek K.a. VII. mendean eraiki zuten bizigune bat baino beheragoko lekuan. Magna Graecia delakoko hiri nagusietako bat izan zen, eta bere historian zehar hainbat aldiz egon da erresuma eta inperio atzerritarren mende.

Erromatar inperioa erori ostean, hiriak dukerri bat osatu zuen VII. mendean, Bizantziar inperiotik aske; geroago, XIII. mendetik hasi eta seiehun bat urtez, Napoliko erreinuko hiriburua izan zen. Ondoren, Aragoiko inperioko gune politikoa bihurtu zen. XVI. eta XVII. mendeen bitartean, Napoli hiria 400.000 biztanle izatera heldu zen, eta, beraz, Konstantinopolis eta gero, Europako eta Mediterraneoko hiririk jendetsuena izan zen.

Napoliko Erresumako eta Bi Sizilietako Erresumako hiriburu izan zen, Italiako erresuma batu baino lehenago; batasunaren ondoren, hiriak halako gainbehera sozio-ekonomikoa izan zuen, Italiako hegoalde osoak bezala.

1857ko abenduaren 16an lurrikara batek 13.000 hildako inguru eragin zituen hirian.


Napoliko badia eta Vesuvio sumendia

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Datu klimatikoak (Napoles)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 12.5 13.2 15.2 18.2 22.6 26.2 29.3 29.5 26.3 21.8 17.0 13.6 20.4
Batez besteko tenperatura (ºC) 8.1 8.7 10.5 13.2 17.3 20.9 23.6 23.7 20.8 16.7 12.3 9.3 15.9
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 3.8 4.3 5.9 8.3 12.1 15.6 18.0 17.9 15.3 11.6 7.7 5.1 10.4
Pilatutako prezipitazioa (mm) 104.4 97.9 85.7 75.5 49.6 34.1 24.3 41.6 80.3 129.7 162.1 121.4 1006.6
Prezipitazio egunak (≥ 1.0 mm) 9.9 9.8 9.5 8.8 5.7 4.0 2.3 3.8 5.8 8.1 10.8 10.7 89.2
Eguzki orduak 114.7 127.6 158.1 189.0 244.9 279.0 313.1 294.5 234.0 189.1 126.0 105.4 2375.4
Iturria: World Meteorological Organization (Nazio Batuen Elkartea),[2] eguzki orduak[3]

Ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baliabide kultural eta monumentuei dagokienez, Napoli munduko dentsitaterik handiena duten hirien artean dago; alde zaharrean, arkitektura-estilo ugari topa daitezke, 2.800 urteko historian zehar bertan egondako hamaika zibilizazioen lekuko, eta, azalera ez oso handia izan arren, hainbat gaztelu, errege egoitza, jauregi monumental eta eliza historiko daude, besteak beste, bai eta garai klasikoko arrasto ugari ere. Ondare hori hiri osoan zehar ez ezik, inguruetan ere mirets daiteke eta horregatik esaten da, hain zuzen ere, Napoli "aire zabaleko museo" baten antzeko zerbait dela.

Hala ere, arreta eskasaren eta zaharberritze lanak egiteko inbertsiorik ezaren ondorioz, ondare horren zati bat hondatuta edo hondatzeko bidean dago (alde zaharrean, adibidez, 160 eliza baino gehiago eta beste hainbeste jauregi daude egitura-arazo larriak dituztenak; eta berdin gertatzen da iturri, obelisko eta eraikin zahar askorekin ere). Egoera larri horri aurre egiteko asmoz, hainbat elkartek UNESCOren esku hartzea eskatu du.

Eraikin militarrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eraikin erlijiosoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Harresitik kanpoko katakonba kristauek Napoliko arte, historia eta arkitektura kristauaren lehenengo lekukotasuna ematen digute. Napolik historian zehar jasandako atzerritarren menderakuntzek ere eragin nabarmena izan zuten hiriaren erlijiozaletasunean, Anjoutarren eta Aragoitarren erreinaldiek bereziki; hurrengo mendeetan hiria oso lotuta egon zen Kontrarreformarekin, Espainiako Habsburgotarren menpe baitzegoen.

XVII. mendean ehun bat komentu eta monasterio zeuden Napolin, eta XVIII. mendean 500 eliza inguru; hori dela eta, 500 kupulen hiria goitizena jarri zioten. Garai modernoagoan, lurrikarek eta batez ere Bigarren Mundu Gerran izandako 181 bonbardaketek hiriko 60 elizatik gora suntsitu zituzten.

Gaur egun, oraindik ere Napoli da munduan eliza, komentu eta bestelako eraikin erlijioso kopuru handiena duen hiria. Eliza historikoak soilik kontuan hartuta, kopurua bereziki handia da: 448, guztira. Eliza asko, ordea, itxita daude beti, aspaldi-aspalditik, edo bertan behera utzita daude, inolako zainketarik gabe, nahiz eta askotan balore artistiko handiko obrak eduki (via Costantinopoli-ko Santa Maria della Sapienza elizak, esaterako, Luca Giordanoren margolanak eta barrualde barroko aberats bat ditu).

Errege egoitzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Napoli hiriak benetako eta berezko bi errege egoitza ditu: Palazzo Reale delakoa eta Capodimonte jauregia, nahiz eta badiren beste leku batzuk errege eta estatu buruen egoitza izandakoak. Palazzo Reale izeneko jauregia Piazza del Plebiscito-ra ematen du eta Europako errege jauregi baten ohiko modura eraikita dago. XVII. mendean hasi ziren eraikitzen eta errege egoitza ofiziala izan zen baita Savoia etxearen erregealdian ere, 1946ra arte. Jauregi barruan hainbat estilo arkitektoniko eta artistiko elkartzen dira; garrantzi monumentala aipagarria dute dutenak marmolezko ohorezko eskailerek eta 1841eko lorategi exotikoak. Aurrealdea XIX. mendekoa da eta hiria zuzenean edo zeharka gobernatu duten monarka garrantzitsuenen estatuekin dago apainduta: Ruggero Normandiakoa, Frederiko II.a Suebiakoa, Karlos I.a Anjoukoa, Alfontso I.a Aragoikoa, Karlos V.a Habsburgokoa, Karlos III.a Borboia, Joachim Murat eta Viktor Emanuel II.a Savoiakoa.

Karlos III.a Borboiak bigarren errege egoitza bat eraikitzeko agindu zuen, Capodimonten. Jauregia hau Ilustrazioaren oinarriekin bat zetorren hiri plangintza bati jarraituz eraiki zen eta hiriko berdegunerik handiena du inguruan. Bertan, Fernando IV.a eta Joachim Murat ere bizi izan ziren; azkenik 1950ean, Museo Nazional bihurtu zen eta pinakoteka garrantzitsu bat eta portzelana bilduma aipagarri bat ditu.

Gazteluak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Maschio Angioino gaztelua.

Napolik Erromatar Inperioko hiriburuaren babes paregabea jaso zuen luzaroan (batez ere hiriburutik hurbil egoteari esker), baina aro klasikotik Erdi Arora igarotzean, berriz ere bere kabuz defendatu behar izan zuen bere burua. Kostako hiria izanik eta barrualdean defentsa naturalik ez zuelarik, setio ugari jasan zituen, batez ere dukerri autonomoa izan zen garaian; izan ere, garai horretan, hiria gerra andana jarrai eta ia etengabe batean sartuta egon zen (gehienak defentsarako) Benevento, Salerno eta Capuako printzerri lombardiarren aurka, bizantziar inperioen aurka, aita santuen aurka eta azkenik Normandiarren aurka, hauek 1137an hiria guztiz konkistatzea lortu zuten arte.

Gure garaian jatorrizko egitura bere horretan duten defentsa-gazteluak sei dira: bost hiriko alde zaharrean daude (Maschio Angioino edo Castel Nuovo (Gaztelu Berria), Castel Capuano, Castel Sant’Elmo, Castel dell’ovo eta Garibaldi kaserna, gaztelu gotortu moduan eraiki zutena), eta bestea kanpoaldean, Nisida gaztelua, anjoutarren garaiaren amaierakoa; gaur egun adin txikikoentzako zentro bat dago bertan. Horiez gain beste bi gaztelu daude: Viglienako gotorlekua eta Carmine gaztelua. Hirian badira beste eraikin batzuk gaztelu forma eta itxura dutenak (Aselmeyer gaztelua, adibidez), baina haien interes historikoa egituraren balio artistiko eta dekoratiboan baino ez datza. Azkenik, badira kasernaz osatutako hainbat eraikuntza militar ere, gehienak XIX. mendearen bigarren erdian eraikiak.

Napoliko lehen gazteluek gehienbat errege egoitzen funtzioa betetzen zuten: Karlos I.a Anjoutarrak Gaztelu Berria eraikitzea erabaki zuen batik bat bertan bizitzeko. Aragoitarren dinastiak haren egiturak berreraiki zituen, eta hala, anjoutarren eraikinetatik ez zen ezer geratu, Santa Barbara kapera izan ezik. Gazteluaren irudirik ez dagoenez, lehengo anjoutarren gaztelua gaur egun Frantziako ipar-mendebaldeko Anjou aldean dauden eraikinen antzekoa izango zela uste da.

Inguru naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Napolitar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruditegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Napoli Aldatu lotura Wikidatan