Olentzero

Olentzero

Olentzeroren irudia Hendaiako plazan. 2006. urtea.
Pertsonaia Mitologikoaren Ezaugarriak
Mota	Izaki Mitologikoa Jentila
Mitologia	Euskal mitologia
Lekua	Euskal Herria
Webgunea	http://www.olentzero.net

Olentzero Euskal Herrian Eguberria iragartzen duen alegiazko pertsonaia da, Eguberria neguko solstiziotzat harturik, betidanik, eta Jesusen jaiotzaren ospakizuntzat, kristautasuna ezarri zenez geroztik. Tradizio batzuetan, bizirik iraun duen azken jentila da, basajaunekin eta basandererekin batera. Gaur egun, abenduaren 24ko gauean ospatu ohi da Olentzeroren etorrera; hala ere, Otsagabian abenduaren 27an ospatzen da.

Jatorria

Sakontzeko, irakurri: Kixmiren jaiotza eta Olentzeroren jatorria

Olentzero 2010eko abenduaren 24an Beasainen. Gipuzkoa.

Kristautasunaren aurreko pertsonaia dela dirudi, ziurrenik jentil bat. "Onentzaro", "Onontzaro" (Larraunen) edo "Orentzaro" (Leitza eta Berrueta aldean) izena ere hartzen du. Izenaren eta jatorriaren berri ematen duen teoria ugari dago; Lope Martinez de Isastik, XVII. mendeko aipu batean, onen-(tz)aro, hau da, «gauza onen garaia» esan nahi duela dio; eta, XX. mendean, Azkuek ere uste bera du.

Beste hipotesia, "eskean ibiltzeko garaia" da: "Oles egitea", agur egitea alegia, gabonetako eta Santa Ageda bezperako kopla zaharretan maiz agertzen den esapidea da (Zorion etxe honetako denoi/ oles egitera gatoz/ aterik ate ohitura zaharra/ aurten berritzeko asmoz); hortik oles-aroa, hau da, etxez etxe kantuan janari eta diru eskean ibiltzeko garaia, gero merendu edo afari legea egiteko. Olentzeroa < Oles (egiteko) aroa hipotesia Jose Maria Satrustegi etnografoaren oso gustukoa zen.

Julio Caro Baroja etnologoaren iritziz berriz, izena, eta batik bat hitz hasierako "O" hotsa, Gabonetan kantatzen ziren elizako kantuekin lotua dago, maiz letra horrekin hasten baitziren. Izan ere, Erdi Arotik datorren ohitura bati jarraituz, abenduaren 17tik 23 arte Elizak “antifona nagusiak” abesten zizkioten Jesukristori. Antifonak, O letrarekin hasten dira: O Oriens (O Eguzki), O Rex (O Errege), O Emmanuel (O Jauna gurekin). Hortik dator gaztelaniaz Andre Mariari zaion debozioetako bat: Nuestra Señora de la O. Frantzia aldean ere les O de Noël edo les oleries esaten dute, hau da, O letrarekin hasten diren antifonen aldia.

Azkenik, beste autore batzuen iritziz, Olentzero izenaren olen hasiera frantsesezko noël hitzaren metatesi batetik letorke, baina forma lehena onen da (Onentzaro), ez olen.

Elezaharrak

Kondairaren arabera, Olentzero euskal mendietan bizi zen jentil bat zen. Behin, bere linukoek zerumuga aldean izar handi bat ikusi omen zuten, eta zer ote zen galdetu zioten beraien arteko zaharrenari. Agureak esan zienez, neguaren amaiera iragartzen zuen izar hark. Hasiera batean kantak "negua heldu dala" zioen arren, kristautasunaren eraginez "Jesus jaio zala" ugari erabilia da.

Kixmiren jaiotza (Jesus salbatzailea), alegia. Hala, jentil guztiek beren burua amildegitik behera botatzeko agindu zuen. Guztiek bete zuten esana, Olentzerok izan ezik. Honek Belenera jo zuen, Jesus gurtzera eta Euskal Herrira itzulirik, Jesusen Berri Ona zabaltzen hasi zen.

Kixmiren (Kristo) jaiotzaren berri ematera menditik jaitsitako artzain edo ikazkinaren itxuraz irudikatu ohi da gaur egun. Kostaldean, arrantzale ofiziokoa bezala ere ageri da. Olentzeroren itxura eta jarduteko modua ere desberdina da tokiaren eta jendearen sinesmenen arabera. Batzuek esanahi erlijiosoa nabarmentzen dute; beste batzuek berriz, Gabonetako ezaugarri pagano edo sekular moduan nahiago dute. 1950eko hamarkadan, Iruñean egin zen estreinakoz Lesakan egiten den modura.

Azken urteotako berrikuntzak

Opari banatzaile

Azken hamarkada hauetan, beste herrialde batzuetan Bizarzuriri eta Hiru Erregeei eman zaien egitekoa hartu du Olentzerok Euskal Herrian: umeei Eguberriko opariak banatzea, alegia. Horrek eztabaidak piztu ditu Olentzerok jokatu beharreko rolaren eta izan beharreko irudiaren inguruan. Olentzero pipa-erretzailea, abarkaduna eta jale eta edale porrokatua, ez dator bat eguberrietako atzerritar pertsonaien txintxo itxurarekin, eta dendari batzuek Olentzero abstemio eta dotoreagoak jarri dituzte, Mendebaldean nagusitu diren kanonei jarraituz. Toki askotan, oraindik ere lastoz edo kartoiz egindako panpina etxez etxe eramaten da, diru eskean.

Leku batzuetan, abenduaren 24a baino lehen, Olentzero haurren gutunak jasotzen hasi da, Hiru Erregeek egiten duten bezalaxe. Berrikuntza hori ez da herri guztietara zabaldu.

Mari Domingiren senar edo mutilagun

Azken urteotan, Olentzeroren ekitaldietan gizonezko pertsonaia horrek duen protagonismoa emakumezko batekin orekatzeko asmoz, Mari Domingi haren emaztearen edo neskalagunaren rolean sartu dute Eguberri giroko ekitaldi ugaritan. Hainbatek kritikatu du emakumeari bigarren mailako rola ematearren tradizioa horrela aldatzea.

Kantak

Sakontzeko, irakurri: Olentzero (abestia)

Olentzeroren inguruan hainbat gabon abesti kantatzen dira, baina zalantzarik gabe Olentzeroren abesti hauxe da ezagunena:

Olentzero joan zaigu mendira lanera intentzioarekin ikatz egitera. Aditu duanian Jesus jaio dela (edo negua heldu dala) lasterka etorri da berri ematera.

Horra, horra, gure Olentzero, pipa hortzetan duela eserita dago kapoiak erre baitu arrautzatxoekin bihar merendatzeko botila ardoakin.

Olentzero buruhandia Entendimentuz jantzia Bart arratsian edan omen du Hamar arroko zahagia Hau urde tripa haundia! Tralalala tralalalala (bis)

Iruditegia

• 

  Olentzeroren panpina Bagatzako kaleetan

• 

  Olentzero Bilboko aireportuan

• 

  Olentzero Lezon (2007)

• 

  Olentzero Lezon (2010)

Ikus, gainera

• Olentzero (abestia)
• Apalpador Galizian
• Esteru Kantabrian

Kanpo loturak

• Olentzero.net, Iruña, Baiona eta Lesakako olentzerozaleen elkarteak.
• (Euskaraz) Joseba Aurkenerena: Olentzero eta neguko solstizioa - 1 [1]
• (Euskaraz) Joseba Aurkenerena: Olentzero eta neguko solstizioa - 2 [2]
• (Euskaraz) Joseba Aurkenerena: Olentzero eta Kixmiren etorrera - 1 [3]
• (Euskaraz) Joseba Aurkenerena: Olentzero eta Kixmiren etorrera - 2 [4]