Olentzero
Wikipedia(e)tik
Olentzero edo Olentzaro Euskal Herriko eguberrietako pertsonaia da, Jesusen etorrera eta neguko solstizioa irudikatzen dituena. Tradizio batzuetan, bizirik geratzen den azken jentila da, basajaun eta basandererekin batera. Otsagin Abenduaren 27an egiten da.
Eduki-taula |
[aldatu] Jatorria
Kristautasunaren aurreko pertsonaia dela dirudi. "Onentzaro", "Onontzaro" (Larraunen) edo "Orentzaro" (Leitza eta Berrueta aldean) izena ere hartzen du. Izenaren eta jatorriaren berri ematen duen teoria ugari dago; Lope Isasik XVII. mendeko aipu batean, onen-(tz)aro, hau da, "gauza onen garaia" esan nahi duela dio eta xx. mendean, R.M. Azkuek ere uste bera du.
Beste hipotesia, "eskean ibiltzeko garaia" da: "Oles egitea", agur egitea alegia, gabonetako eta Santa Ageda bezperako kopla zaharretan maiz agertzen den esapidea da (Zorion etxe honetako denoi/ oles egitera gatoz/ aterik ate ohitura zaharra/ aurten berritzeko asmoz); hortik oles-aroa, hau da, etxez etxe kantuan janari eta diru eskean ibiltzeko garaia, gero merendu edo afari legea egiteko.
Julio Caro Baroja etnologoaren iritziz berriz, izena, eta batik bat hitz hasierako "O" hotsa, gabonetan kantatzen ziren elizako kantuekin lotua dago, maiz letra honekin hasten baitziren.
Azkenik, beste autore batzuen iritziz, "Olen" frantsesezko "noël" hitzaren metatesi batetik letorke, bainan forma lehena "Onen" da, ez "Olen".
[aldatu] Elezaharrak
Kondairaren arabera, Olentzero euskal mendietan bizi zen jentil bat zen. Behin, bere linukoek zerumuga aldean izar handi bat ikusi omen zuten, eta zer ote zen galdetu zioten beraien arteko zaharrenari. Agureak esan zienez, neguaren amaiera iragartzen zuen izar hark. Hasiera batean kantak "negua heldu dala" zioen arren, kristautasunaren eraginez "Jesus jaio zala" ugari erabilia da.
Kixmiren jaiotza (Jesus salbatzailea), alegia. Hala, jentil guztiek beren burua amildegitik behera botatzeko agindu zuen. Guztiek bete zuten esana, Olentzerok izan ezik. Honek Belenera jo zuen, Jesus gurtzera eta Euskal Herrira itzulirik, Jesusen Berri Ona zabaltzen hasi zen.
Kixmiren (Kristo) jaiotzaren berri ematera menditik jaitsitako artzain edo ikazkinaren itxuraz irudikatu ohi da gaur egun. Kostaldean, arrantzale ofiziokoa bezala ere ageri da. Olentzeroren itxura eta jarduteko modua ere desberdina da tokiaren eta jendearen sinesmenen arabera. Batzuek esanahi erlijiosoa nabarmentzen dute; beste batzuek berriz, gabonetako ezaugarri pagano edo sekular moduan nahiago dute. 50. hamarkadan, Iruñean egin zen estrainekoz Lesakan egiten den modura.
Azken hamarkadetatik honuntz, beste herrialdeetan Bizarzuri eta Hiru Erregeei ematen zaien egitekoa hartu du Olentzerok, umeei gabonetako opariak banatzea, alagia. Honek eztabaidak ekartzen ditu Olentzerok hartu beharreko irudiaren inguruan. Olentzero pipa erretzailea, abarkaduna eta jale eta edale porrokatua, ez dator bat eguberrietako gainerako pertsonaien irudi lightarekin, eta dendari batzuk dagoeneko hasi dira Olentzero abstemio eta dotoreagoak saltzen, ezarritako kanonen arabera. Toki askotan, oraindik ere lastoz edo kartoiez egindako panpina etxez etxe diru-eskean eramaten da.
Azken aldian, gabon kantetako Mari Domingi pertsonaiarekin batera desfilatzen du Olentzerok.
[aldatu] Kantak
Olentzeroren inguruan hainbat gabon abesti kantatzen dira, baina zalantzarik gabe, hauxe da ezagunena:
- Olentzero joan zaigu
- mendira lanera
- intentzioarekin
- ikatz egitera.
- Aditu duanian
- Jesus jaio dela (edo negua heldu dala)
- lasterka etorri da
- berri ematera.
- Horra, horra,
- gure Olentzero,
- pipa hortzetan duela
- eserita dago
- kapoiak erre baitu
- arrautzatxoekin
- bihar merendatzeko
- botila ardoakin.
- Olentzero buruhandia
- Entendimentuz jantzia
- Bart arratsian edan omen du
- Hamar arroko zahagia
- Hau urde tripa haundia!
- Tralalala tralalalala (bis)
[aldatu] Ikus, gainera
[aldatu] Kanpo loturak
- Olentzeroak.com, Iruña, Baiona eta Lesakako olentzerozaleen elkarteak.
