Olentzero

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Artikulu hau Eguberrietako pertsonaiari eta horren inguruko ohiturei buruzkoa da. Olentzero eguna gaitzat duen artikulua Gabon eguna da.

Olentzero
Olentzero Hendaia 2006.JPG
Olentzeroren irudia Hendaiako plazan. 2006. urtea.
Pertsonaia Mitologikoaren Ezaugarriak
Mota Izaki Mitologikoa
Jentila
Mitologia Euskal mitologia
Lekua Euskal Herria

Tradizio historikoan, Olentzero Euskal Herrian Eguberria eta Jesus Nazaretekoaren jaiotza iragartzen dituen euskal mitologiaren eta folklorearen pertsonaia da. Toki batzuetako kondairen arabera, azken jentila ere bada, Kixmi edo Jesusen jaiotzaren ondoren beste guztiak desagertu eta gero. Olentzeroren antzinako jatorria paganoa da ordea eta neguko solstizioko ospakizunetako pertsonaia da, non urte zaharraren amaiera eta urte edo eguzki berriaren etorrera ospatzen diren. Tradiziozko ospakizunean, urte zaharra irudikatzeko,[Sat 1] Olentzero itxurako panpinak ikazkin zikin, arlote, edale eta jatuna irudikatzen du eta kalez kale eta etxez etxe eramaten dute andetan haur eta gazteek, eskea eginez. Beste batzuetan, ordea, Olentzero moduan mozorrotutako gazte bat da lagun-taldearekin batera doana, eskea eginez betiere. Toki batzuetan kondaira eta abestietan bakarrik aipaturiko pertsonaia izan da. Gehienetan Gabon egunean, abenduaren 24an, ospatzen da Olentzero. Egun, mundu zabaleko Bizarzuriren antzeko ordezko pertsonaia bilakatu eta, hark bezala, haurren gutunak jaso eta opariak banatzen ditu, askotan pertsonaia bizi moduan. XX. mendeko bukaeratik, Mari Domingi pertsonaia femeninoa ere izan du lagun. Sekularizazioari jarraiki, kristau izaera ere galdu du; aldi berean, ordea, Euskal Herriko eguberrietako pertsonaia nagusia izaten jarraitu du euskal identitatearen ikur garrantzitsu moduan.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olentzero oiartzun 0001.jpg

Nagusitu den pertsonaiaren izena Olentzero den arren, hainbat aldaera daude herri eta eskualde batetik bestera, hala nola Olentzaro, Onentzaro, Onontzaro, Orentzaro, Onentzero, Onantzaro, Onontzaro, Onontzoro, Orantzaro, Aranzaro eta Gomentzago.[ohar 1][1][2] Izen horien jatorriari buruz zenbait teoria dago. Lope Martinez de Isastik, XVII. mendeko aipu batean, onen-(tz)aro, onen aroa edo garaia esan nahi duela adierazi zuen, eta XX. mendean Azkuek ere uste bera izan zuen.

Julio Caro Baroja etnologoaren iritziz, berriz, Olentzero hitz hasierako O hotsa, lotua dago Erdi Arotik datorren kristau tradizioan Gabonetan kantatu ohi diren eta letra horekin hasten diren O antifona izeneko eliza kantuekin (O Sapientia, O Adonai eta O Emmanuel esaterako). Frantzian, berriz, les O de Noël edo les oleries deitzen diote O letrarekin hasten diren antifonen aldiari.[3] Seber Altuberen eta Manuel Lekuonaren iritziz, Olentzero izenaren olen hasiera frantsesezko noël hitzaren metatesi edo letren ordenaren aldaketa batetik dator.

Jose Maria Satrustegi etnologoak planteatutako beste hipotesi baten arabera, Olentzero izenak oles hitzetik dator, jaietan egiten diren eskea adierazten duena. Oles hitzak Gabonetako eta Santa Ageda bezperako kopla zaharretan maiz agertzen da: «Zorion etxe honetako denoi / oles egitera gatoz / aterik ate ohitura zaharra / aurten berritzeko asmoz», eta hortik oles-aroa, hau da, etxez etxe kantuan janari eta diru eskean ibiltzeko garaia, gero lagunarteko otordu bat egiteko.[Sat 2]

Elezaharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Kixmiren jaiotza eta Olentzeroren jatorria»

Olentzero edo Olentzearo eguzki berriaren edo Eguberriaren garaiaren ospakizun moduan kristautasunaren aurreko jai paganoa den arren,[Ar 1] pertsonaia moduan Olentzero kristautasunaren berri emaile moduan agertzen da kondairetan. Beraz, ohitura sinkretikoa da, euskal mitologiaren paganismoa eta kristautasunaren elementuak bateratzen dituena.

Kondairen arabera, Olentzero euskal mendietan bizi zen jentil bat zen. Behin, jentilek zeruan izar handi bat ikusi zuten, eta zer ote zen galdetu zioten beraien arteko zaharrenari. Agureak izarrak Kixmiren jaiotza, Jesukristo jaiotza alegia, iragartzen zuela adierazi zien. Hala, jentil guztiek ihesari eman zioten, kondairan jentilarri deitzen diren trikuharrien azpitik edo amildegitik behera jausiz. Guztiek bete zuten esana, Olentzerok izan ezik. Olentzerok menditik jeitsi eta Jesukristoren berri eman zuen. Horrela, Olentzero denbora mitologiko batetik kristautasunak ekarri zuen arorako trantsizio-pertsonaia da.

Olentzeroren inguruko ohiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Anitzak dira Olentzeroren inguruko ohiturak. Askotan, lagun-taldeak kalez kale eta etxez etxe Olentzero panpinarekin edo Olentzero irudikatzen duen pertsonaia lagun eginiko ibilbideak egiten dira, ibilbide horietan egiten diren eskeak (batzuetan Olentzerorik gabe baina haren abestiak kantatuz), antzinan arrautzak, txerrikiak, gaztainak, intxaurrak eta sagarrak eta gaur egun bereziki dirua biltzeko. Olentzero panpina tximinian, leihoan eta balkoian zintzilikatzea ere ohikoa da.[2] Olentzero izeneko enborra edo mokorra erretzeko ohitura ere badago pertsonaiaren zuzeneko erreferentziarik gabe, gabon-zuzi moduan; ohitura horri subilaro (Aezkoan), porrondoko (Agurainen) eta sukubela (Liginagan) ere deitzen zaio.[4][5] Batzuetan, ospakizunen ondoren, Olentzero erre izan da, baina ohitura hori ez da oso zabaldua.[Sat 3] Gehienetan, Gabon egunean ospatzen dira tradizio hauek, baina beste egun batzuetan ere ospatzen da; esaterako, abenduaren 27an Otsagabian[erreferentzia behar] eta abenduaren 31an Ermuan.[6]

Kantak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olentzeroren inguruan hainbat gabon abesti kantatzen dira, baina Olentzero joan zaigu ... bertsoarekin hasten dena da ezagunena. Kantako azken bertsoa La Farandole Joyeuse melodiaz jotzen da eta XVII. mendean txistulariek bereganatu zuten Olentzeroren kantari eransteko. Melodia bera erabiltzen da Uno de enero Sanferminetako koplarako eta Gasteizko Zeledonen kalejirarako ere.[7]

Olentzero joan zaigu
mendira lanera
intentzioarekin
ikatz egitera.
Aditu duanian
Jesus jaio dela
lasterka etorri da
berri ematera.
Horra, horra,
gure Olentzero,
pipa hortzetan duela
eserita dago
kapoiak erre baitu
arrautzatxoekin
bihar merendatzeko
botila ardoakin.
Olentzero buruhandia
Entendimentuz jantzia
Bart arratsian edan omen du
Hamar arroko zahagia
Hau urde tripa haundia!
Tralalala tralalalala (bis)

Kantaren bertsio batzuetan «entendimentuz jantzia» esaldiaren ordez, «entendimentu gabia» abesten da. Beste aldaketa bat, XX. mende bukaerako Olentzeroren berradierazpen paganoan, kristautasunaren erreferentzia ezabatzeko, «Jesus jaio dala» bertsoaren ordez, «negua heldu dala» abestea da.[8]

Lesakan, Olentzaro jatuna nabarmentzen da bertso hauekin:[Ar 2]

Olentzero guria / ezin degu ase,
bakarrik jan dizkigu / hamar zerri gazte;
saieski ta solomo / tripazaiak haste,
Jesus jaio dalako / konsola zaitezte

Aldaera zenbait dituen kanta honetan edale moduan nabarmentzen da, arrain hitzaren polisemiarekin jolastuz:[Ar 3]

Onentzaro begi-gorri, / nun arrapatu duk arrai hori?
Zurriolako arroketan / bart arratseko amaiketan.

Olentzeroren mezulari rola nabarmentzen duen kanta zaharra honako hau:[9]

Aspaldiko Olentzero
Olentzero guria
ikaskilee begi gorri
non duk Belengo haur hori?
Olentzero begi gorri
iñun ikusi al duk,
esan zaiguk,
sehaskatxoan jarrita
Mariaren haur polita?
Ai Olentzero guria
nun duk Belengo bidia?

Ikonografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olentzeroren ikonografia anitza da: nekazari, artzai eta arrantzale moduan azaldu izan da, baina bereziki ikazkin moduan («intentzioarekin ikatz egitera»)[Ar 4][ohar 2] eta hortik aurpegia belztuta izatearena. Jantzi ilunak eta zarpailtsuak ditu («Olentzero guria, / fortuna tristia, arropak saldu dizka / bere emaztiak»),[Ar 5] abarkak eta azpantarrak. Pipa du ahoan («pipa hortzetan duela»). Irudikapen ugarien ezaugarri komuna, bereziki kantetan jasoa, irrigarri izatea ere bada: Olentzero tripa-haundia da, jatun («Kapoiak ere baditu, arraultzatxuekin» eta «Olentzero guria / ezin degu ase, bakarrik jan dizkigu / hamar zerri gazte») eta edale porrokatua («begi gorri» eta «botila ardoakin»). Toki batzuetan azkarra da («entendimenduz jantzia»), baina motza ere bai («entendimenduz gabia»). Larraungo herrietako tradizioan pertsonaia ikaragarria da, igitaia eskutan, tximiniatik jeisten dena igitaia eskuan etxekoei izugarrikeriak egiteko prest gabon eguneko baraua hausten duenari («horrek lepua kendu guri»)..[Sat 4] Inguruko herri batzuetan ere pertsonaia beldurgarria da, igitaia eskutan betiere, gezurretan ibili, ohera garaiz ez joan eta ez obeditzeagatik. Igitaiaren ikurrak neguko solstizioak dakarren ziklo berria edo ebaketa irudikatuko luke.[Sat 5]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Egun Euskal Herri osora zabaldu den pertsonaia eta ospakizuna izan arren, Lesaka da antzinatik Olentzeroren ohitura modu errotuenean atxiki duen herria.[10] Olentzeroren inguruko antzinako ohiturak inguruko herri eta eskualdeetan ere ziren zabalduak, hain zuzen Bidasoaldeak, Beterriak, Bortziriek, Larraunek eta Araxes bailarak mugatzen duten eskualdean. Frankismo garaiko hainbat urtetan debekatua izan zen, euskal abertzaletasunaren ikur kontsideratzen zutelako agintariek. Beste batzuetan, Olentzero ospatu ahal izan zen, baina data aldatuz. Ermuan, esaterako, Espainiako Gerra Zibilean abenduaren 31an ospatu behar izan zen eta eragozpen hori tradiziotzat hartu eta egun horretan ospatzen da egun ere.[11] 1950eko hamarkadatik aurrera, ordea, debekuak lasaitzen joan ziren eta Olentzeroak antolatzeko baimena eskuratu zen, errejimenaren onespenik gabe betiere.[12] Garai hartan, 1957 urtean kaleratu zen lehen aldiz Iruñean [13], 1972 urtean Tuteran eta 1973an Baztanen.[14][15] Bizkaian, Deustun ospatu zen lehen aldiz 1968 urtean. [16] Ipar Euskal Herrian, 1972 urtean ospatu zen lehen aldiz, Arrangoitzen hain zuzen.[17] 1970eko hamarkadan zehar zabalduz joan zen tradizioa, ikastolen gizarte mugimenduari esker neurri handi batean. Egun, Euskal Herriko eguberrietako pertsonaia nagusia da eta ikastetxe, auzo eta herri gehienetan ospatzen dira horren inguruko ekitaldiak, Olentzero eguna ere deitzen den Gabon egunean gehienetan.

Olentzero XX. mendeko bukaeratik[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olentzeroak opariak ekartzearena XX. mendeko azken hamarkadetan tradizioari erantsi zaion berrikuntza izan da.

1970eko hamarkadatik Olentzeroren inguruko ohiturek berrinterpretazio sakona izan dute. Jesus jaiotzaren mezulari moduan kristautasunarekin zuen lotura ezabatu (batzuen ustez, Olentzero kristautasunak usurpatutako pertsonaia izan da), neguko solstizioa eta eguzkiaren itzulera iragartzen dituen pertsonaia berreskuratu[17] eta euskal identitatearen pertsonaia moduan berreraiki da. Globalizazioa dela kausa, ordea, Bizarzuri eta Errege Magoen ezaugarriak eta zereginak hartu ditu bere gain, bereziki haurrei opariak ematearena. Hori dela eta, maiz zaku bat bizkarrean irudikatzen da, haurrentzako opariez beteta, Bizarzuri bezala.[18] Aldi berean, Olentzero zikin, pipa erretzaile eta jale eta edale porrokatua askoren moralarekin bat ez datorrela eta, Olentzero piparik gabe, abstemio eta dotore irudikatzen da hainbatetan,[19][8] instituzio ofizialetatik antolatutako ekitaldietan gehienetan. Toki askotan, ordea, antzinako tradizioarekin segituz lastoz eta jantzi zaharrekin egindako Olentzero zarpailtsu eta zikina etxez etxe eramaten jarraitzen dute.

Mari Domingiren senar edo mutil-lagun[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Mari Domingi»

Olentzeroren ekitaldietan gizonezko pertsonaia horrek duen protagonismoa emakumezko batekin orekatzeko asmoz, Mari Domingi haren emaztearen edo neska-lagunaren rolean sartu da Olentzeroren ekitaldietan XX. mendearen bukaeratik.[20] Adituen iritziz, ordea, Olentzeroren pertsonaia lagun berriak ez du tradizioan inongo zerikusirik Olentzerorekin eta antzinako eguberrietako kanta batean agertzen den pertsonaia femeninoa besterik ez da. [21]

Olentzero erreibindikatzaileak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendeko azken urteetatik Olentzeroren ibilbideak erreibindikazio eta protestak burutzeko erabili izan dira, maiz euskal preso politikoen alde.[22][23][24][25] Protesta antimilitaristetan,[26], AHTren aurkako ekintzetan[27] eta M-15 mugimenduan,[28] besteak beste, izan da protagonista Olentzero pertsonaia.

Olentzerori buruzko eztabaida politikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olentzeroren tradizioaren zabalkuntzak kritika gogorrak izan ditu espainiar nazionalismoaren aldetik, euskal abertzaletasunak haren figura modu artifizialean zabalduta ideologia abertzalea hedatzeko erabilia izan dela argudiatuz.[29][30][31][32] Iruñean, esaterako, isunak eta bestelako trabak jarri zaizkie Olentzeroren ibilbideen antolatzaileei, bereziki haietan erreibindikazioak plazaratzen zirenean.[33][34][35] Hala ere, herritarrek oztopo horiei aurre egin eta Olentzeroa ospatzen jarraitu dute.[36] Giro horretan, Olentzero erasotua ere izan da: Areson, esaterako, guardia zibil zenbaitek Olentzero panpina ohosten harrapatu zituzten herritarrek 2005 urtean eta aurreko urteetan ere Olentzero birrinduta azaldu zen.[37]

Kultura eragina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Azken hori, Zumaian.
  2. Hendaian jasotako «Hemen degu ikazkiña, / mendiko gaizkin zikiña» koplan ere jasotzen da lanbide hori.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • (Gaztelaniaz) Satrustegi, Jose Maria: Solsticio de invierno, 1988.
  1.   , 86-89. orrialdeak .
  2.   , 79-86. orrialdeak .
  3.   , 92. orrialdea .
  4.   , 75. orrialdea .
  5.   , 95-96. orrialdeak .
  • (Euskaraz) Arejita, Adolfo (2006): Olentzaro herri literaturan, "Olentzeroren tradizioa Lesakan eta Euskal Herriko Eguberrietan" bilduman, Eusko Ikaskuntza, ISBN: 978-84-8419-055-4
  1.   , 30. orrialdea .
  2.   , 39. orrialdea .
  3.   , 37. orrialdea .
  4.   , 38. orrialdea .
  5.   , 39. orrialdea .
  • Beste erreferentziak:
  1.   Euskaltzaindia, Olentzero, Orotariko Euskal Hiztegia, http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_oeh&view=frontpage&Itemid=413&lang=eu. Noiz kontsultatua: 2013-12-13 .
  2. a b (Gaztelaniaz)   Dueñas, Emilio Xabier (2006), Olentzero en la documentación, 2006, http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/lankidetzan/41/41171186.pdf .
  3. (Gaztelaniaz)   Caro Baroja, Julio (1972), Los vascos, AKAL, 320. orrialdea .
  4. (Gaztelaniaz)   Gabonzuzi, Auñamendi Eusko Entziklopedia, http://www.euskomedia.org/aunamendi/55341. Noiz kontsultatua: 2012-12-13 .
  5. (Gaztelaniaz)   Jimeno Jurío, Jose María (2009), Calendario festivo. II. Invierno., Pamiela, Udalbide, Euskara Kultur Elkargoa, 108-115. orrialdeak .
  6.   Ermuako Udala, Olentzero, http://www.ermua.es/pags/municipio/eu_olentzero.asp. Noiz kontsultatua: 2014-01-09 .
  7. (Euskaraz)   Flamarique, Felix, Olentzero, onaren aroa, 14. orrialdea, http://olentzero.net/multimedia/Olentzero_2010_Komikia.pdf .
  8. a b (Gaztelaniaz) El Olentzero del colegio público Miribilla deja la bebida y al Niño Jesús, 2013-12-16an kontsultatua.
  9. (Euskaraz)   Lekuona, Manuel (1970), Eguberri abestiak, 1970. orrialdea .
  10. (Gaztelaniaz)   Eneterreaga Irigoyen, Rafael (2006), Aportaciones para un estudio sobre Olentzero en Lesaka, Eusko Ikaskuntza, http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/lankidetzan/41/41123139.pdf .
  11. (Gaztelaniaz)   «Olentzero llega a Ermua mañana con la tradición iniciada en la Guerra Civil», ABC, 2013-12-30, http://www.abc.es/agencias/noticia.asp?noticia=1559247 .
  12. (Euskaraz)   Oliveri, Josetxo (2000), «Olentzero», Oarso aldizkaria (Errenteriako Udala), http://www.errenteria.net/es/ficheros/40_6422es.pdf .
  13. (Gaztelaniaz) Hacer crecer una cultura contemporánea de las viejas raices, olentzero.net, 2013-12-04an kontsultauta
  14. (Ingelesez) Olentzero in Ribera (Navarre), olentzero.net, 2012-12-07an kontsultatua.
  15. (Gaztelaniaz)   Santamaría, Lander (2006), El Olentzero en el Valle de Baztán, Eusko Ikaskuntza, http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/lankidetzan/41/41153157.pdf .
  16. (Gaztelaniaz)   Larrinaga Zuradi, Josu (2006), A vueltas con el "Olentzero", Eusko Ikaskuntza, http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/lankidetzan/41/41059071.pdf .
  17. a b (Gaztelaniaz) Claude Labati elkarrizketa Olentzerori buruz, 2013-12-16an kontsultatua.
  18. (Gaztelaniaz) Olentzero, una leyenda en transformación, lavanguardia.com, 2013-12-15.
  19. Oier Araolaza: «Nor zara zu, zer egin duzu Olentzerorekin?», Argia, 2066. zenbakia, 2006-12-10.
  20. (Gaztelaniaz) Olentzero llegará este sábado a San Sebastián acompañado por primera vez de Mari Domingi, diariovasco.com, 2011-12-22.
  21. (Gaztelaniaz)   Aguirre Sorondo, Antxon, El Olentzero, http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/lankidetzan/41/41117122.pdf .
  22. (Gaztelaniaz) Nerea Azkona: Olentzero: (re)significaciones a lo largo de la historia, azkorenas.blogspot.com.es, 2013-12-16an kontsultatua.
  23. (Euskaraz) Sopelan Olentzerok presoen eskubideen alde lan egiteko deia egin du, sopela.net, 2012-12-23
  24. (Euskaraz) Abenduaren 24ko Olentzero-jiran parte hartzeko entsegua gaur Artzabalen. Goazen denok!, usurbileginez.com, 2012-12-28.
  25. (Gaztelaniaz) Olentzero recorrió Euskal Herria exigiendo amnistía, lahaine.org, 2012-12-25.
  26. (Gaztelaniaz) El ’Olentzero’, Papa Noel y los Reyes Magos intentan pasar por registro un misil israelí Spike en Bilbao, antimilitaristas.org, 2006-12-28.
  27. (Gaztelaniaz) El olentzero bloquea el Megapark contra el consumismo y la devastación, sindominio.net/ahtez, 2009-12-22.
  28. (Gaztelaniaz) Concentración de apoyo al Olentzero indignado, www.cgt-lkn.org, 2013-10-25.
  29. (Gaztelaniaz) Un video denuncia en Youtube la politización del Olentzero, www.navarra.confidencial.com, 2009ko abenduaren 30a.
  30. (Gaztelaniaz) ¿Es el olentzero un apologeta del terrorismo?, Josu Erkorekaren bloga, 2008-12-26.
  31. (Gaztelaniaz) El nacionalismo vasco veta a Santa Claus y le sustituye por el Olentzero, blogs.periodistadigital.com, 2008-12-22.
  32. (Gaztelaniaz) El Olentzero en Internet: viaje al fondo de la red, olentzero.net, 2013-12-04an kontsultatua.
  33. (Gaztelaniaz) El ayuntamiento de Pamplona sigue en 2006 poniendo trabas a los Olentzeros de los barrios, ahari.org, 2013-12-13an kontsultatua.
  34. (Gaztelaniaz) PSN e IU critican la actitud de Barcina con los olentzeros de los barrios, diariodenavarra.es, 2010-12-23.
  35. (Gaztelaniaz) Multas de 19.500 euros a vecinos de Iruñea por participar en el Olentzero, gara.naiz.info, 2007-03-29.
  36. (Gaztelaniaz) Barcina no consigue aguar la fiesta de Olentzero en su último año en el cargo, gara.naiz.info, 2012-12-26.
  37. (Gaztelaniaz) Expedientados dos guardias civiles por llevarse un Olentzero en Navarra, elpais.com, 2005-12-29.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Olentzero Aldatu lotura Wikidatan
Wikiesanetan artikulu bat dago honi buruz:
Olentzero
  • (Euskaraz) (Gaztelaniaz) Olentzero.net
  • (Euskaraz) Joseba Aurkenerena: Olentzero eta neguko solstizioa, atal batzuetan banaturik: 1, 2, 3, 4 eta 5