Pío Baroja

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Pío Baroja
Pío Baroja
Datu pertsonalak
Izen osoa Pío Ynocencio Baroja Nessi
Jaio 1872ko abenduaren 28a
Donostia (Gipuzkoa)
Hil 1956ko urriaren 30a
Madril (Espainia)

Pío Ynocencio Baroja Nessi[1] (Donostia, Gipuzkoa, 1872ko abenduaren 28a - Madril, Espainia, 1956ko urriaren 30a) gaztelaniazko idazle euskalduna zen, eleberrigile arras emankorra izan zena. Aro Garaikidean, euskal herritar idazle ezagunenetarikoa da Euskal Herrian nahiz munduan . Miguel de Unamuno bezala, 98ko belaunaldiko kidea zen, eta euskalduna zen halaber -hiritarrak biak: bilbotarra hura, donostiarra hau—, hura bezala, oso idazle emankorra izan zen -ehun liburu baino gehiago argitaratu zuen-, eta orobat sailkatzen zaila: Barojaren errejistroa, eta honetan ez du Unamunoren antzik batere, errealista da, haina baita erromantikoa ere, historikoa, eta psikologikoa. Estiloa, betiere, bakuna da; Barojak ez zion aparteko garrantzirik ematen. Estilo ironikoz eta sarkastikoz Barojak arretaz aztertu zuen bere inguruko gizartea -gogor gaitzesten zuena-, haren miseriaren eta handitasunen berri emateko.

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Itzea, Barojatarren etxea (Bera, Nafarroa).

Serafin Baroja Zornoza eta Carmen Nessi Goñi izan zituen gurasoak. Hiru anaia-arreba izan zituen: Dario, 1894an hila; Ricardo, pintore eta idazlea; eta Carmen, Rafael Caro Raggiorekin ezkondua. 1879an familia Madrila joan zen bizitzera, eta 1881ean Iruñera. Píok medikuntza ikasi zuen Madrilen eta Valentzian. Zestoan jardun zuen mediku urtebete inguru, baina gero Madrila joan zen, okindegi baten ardura hartzera. Beran (Nafarroa) bizi izan zen hainbat urtez; hango Altzate auzoan dago Itzea, Barojatarren etxea.

Mediku anarkista[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Barojak, aitaren lana eta bere ikasketak zirela eta, gazterik utzi zuen sorterria -Zestoan mediku egindako hamahiru hilabeteetan izan ezik-; familiatik, berriz, inoiz ez zen aldendu, eta hura izan zuen beti helduleku sozial eta pertsonal funtsezkoena. Barojatarrak oso arte eta literatura zaleak ziren: Pioren anaia, Ricardo, margolaria izan zen, eta koinatua, Rafael Caro, adiskide mina eta argitaratzailea izan zuen. Ikasitako ogibidea -medikuntza- baztertuta, familiaren okindegiaren buru jardun zuen Madrilen. Han hasi zen idazten, ipuinak eta artikuluak, Madrilgo eta Donostiako ezkerreko aldizkarietan . Aldi berean, Madrilgo bohemia literarioan sartu zen, eta orduan egin zituen Azorin, Maeztu eta Valle Inclan adiskide.

Paristik etorrita, 1899an, ipuin bilduma bat argitaratu zuen, Vidas sombrias (Bizitza ilunak), eta La casa de Aizgorri euskal eleberria (Aizkorriko etxea), zibilizazioaren eta aurreramenduaren arteko gatazkari buruzkoa. Ondoren kaleratu zituen Aventuras de Silvestre Paradox (1901, Silvestre Paradoxen abenturak), Camino de perfeccion (1902, Perfekzio bidea). Barojaren obra bere historia pertsonalaz dago hornitua.

Iberiako penintsula osorik ibili zuen, eta aski ongi ezagutzen zuen Europa. Bidaia horietatik atera zituen gertalekuak, apaingarriak, gaiak. Baina Nafarroako Beran etxe bat erosi, eta lanaren erritmoa aldatu zuen: ordutik aurrera, negua Madrilen eta uda Beran ematen zuen. Espainiako gerra zibilak Berako etxean harrapatu zuen; justu-justu libratu zen karlisten eskuetan hiltzetik. 1940an Madrilen hartu egoitza, eta hil zen arte idazten jarraitu zuen. Gerran ikusitakoak ikusita, bi alderdietako astakeriak ikusita, etsipenak hartu zuen gaztetan anarkia zalea izan zena, eta gizonarenganako itxaropen oro galdurik hil zen.

Barojaren eleberrigintza: euskal gaiak, Madrilgo bizimodua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Barojaren lehen liburuetan bere mundua ageri da; eleberrietako gaiak errealitatetik oso hurbilekoak dira. Zalacain el aventurero (1909, Zalakain abenturazalea) da interesgarrienetako bat, Euskal Herriko giroa leialtasun handienaz agertzen duena.

Orobat ageri da euskal mundua, itsasokoa, marinelena, Las inquietudes de Shanti Andia (1911, Xanti Andiaren kezkak), El laberinto de las sirenas (1923, Sirenen labirintoa), Los pilotos de altura (1929, Itsas zabaleko pilotuak) eta La estrella del capitán Tximista (1930, Tximista kapitainaren izarra) liburuetan: lehenaren protagonista Barojaren pertsonaia handienetako bat da.

La lucha por la vida trilogian (Bizitzeko borroka) -bere izenburu darwinianoarekin-, zuzen eta gogor agertu zuen Madrilgo auzo pobreetako langile xeheen bizimodua.

Azpimarratzekoa da Aviraneta pertsonaiari buruzko sail luzea, Memorias de un hombre de accion, 22 liburu (1913-1935, Ekintzako gizon baten oroitzapenak). Egilea eta bere garaia ezagutzeko guztiz interesgarriak dira Barojaren oroitzapen liburuak : Juventud y egolatria (1917, Gaztaroa eta egolatria), eta bere oroitzapenez osatutako zortzi libunikiak, Memorias (Desde la ultima vuelta del camino) (1941-1948, Oroitzapenak(Bideko azken bihurgunetikl), Barojaren lana sortu zen giroa bizi-bizirik adierazten dutenak. Barojaren gainerako lanek -artikulu, biografia, bidaia liburu, saiakera, antzerki eta poesiek- heste zenbait liburu osatzen dituzte.

Baroja XIX. mendeko eleberrigile europar handien irakurlea izan zen ; haiengan oinarrituta sortu zuen bere estilo guztiz berezia, arina eta zorrotza, latza eta fina.

Estilo biluzi hori, kontaketarako zuen dohain handia eta sormena, oso erakargarria gertatu zitzaien hurrengo idazle belaunaldiei. XX. mendeko eleberrigile espainiar askok aitortu dute Barojaren eragina.

Lan garrantzitsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nobelak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pio Barojak bere nobela gehienak trilogia edo tetralogiatan sailkatu zituen.

Tierra vasca

La lucha por la vida

  • La busca(1904)
  • Mala hierba(1904)
  • Aurora roja(1905)

La raza

El pasado

  • La feria de los discretos
  • Los últimos románticos
  • Las tragedias grotescas

La vida fantástica

  • Aventuras, inventos y mixtificaciones de Silvestre Paradox(1901)
  • Camino de perfección (pasión mística)(1901)
  • Paradox rey(1906)

Las ciudades

  • Cesar o nada(1910)
  • El mundo es ansí(1912)
  • La sensualidad pervertida:ensayos amorosos de un hombre ingenuo en una epoca de decadencia(1920)

El mar

  • Las inquietudes de Shanti Andia(1911)
  • El laberinto de las sirenas(1923)
  • La estrella del capitán Chimista(1930)
  • Los pilotos de altura(1931)

Los amores tardíos

  • El gran torbellino del mundo(1926)
  • Las veleidades de la fortuna(1927)
  • Los amores tardíos(1942)

La selva oscura

  • La familia de Errotacho(1932)
  • El cabo de las tormentas(1932)
  • Los visionarios(1932)

La juventud perdida

  • Las noches del buen retiro(1934)
  • El cura de Monleon(1936)
  • Locuras de carnaval(1937)

Nobela solteak

  • Susana y los cazadores de moscas(1939)
  • Laura o la soledad sin remedio(1939)
  • El caballero de Erlaiz(1943)
  • El hotel del cisne(1946)
  • El cantor vagabundo(1950)
  • Miserias de la guerra(2006)

Euskaraz[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pío Barojak bere lan guztiak gaztelaniaz idatzi zituen arren, hainbat liburutan islatzen du euskararen presentzia, elkarrizketetan, esamoldeetan edo zeharkako aipamenetan.

Gaur egun euskaratuta ditugu lan hauek:

  • Itxasoa laño dago... Xanti andia itxas-gizonaren bizitza ta kezkak. Jatorrizko izenburua: Las inquietudes de Shanti Andia"'). Euskaratzailea: Jon Etxaide, 1955.
  • Bizi terraltsuak. Jatorrizko izenburua: Vidas sombrías. Euskaratzailea: Jose Antonio Agirre.
  • Urtubiko dama. Jatorrizko izenburua: La dama de Urtubi. 1999, Hiria liburuak.
  • Zalakain abenturazalea. Jatorrizko izenburua: Zalacain el aventurero. Euskaratzailea: Koro Navarro, 2006. Argitaratzailea: Elkar-Alberdania.
  • Jakintzaren arbola. Jatorrizko izenburua: El árbol de la ciencia. Euskaratzailea: Josu Zabaleta, 2006. Argitaratzailea: Elkar-Alberdania.
  • Ipuinak. Euskaratzailea: Felipe Juaristi, 2007. Argitaratzailea: KM Kulturunea.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Pío Barojaren bataio agiria, Donostiako Elizbarrutiko Artxibo Historikoaren webgunean.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Pío Baroja Aldatu lotura Wikidatan