Papua Ginea Berria

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Ozeaniako estatuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ginea (argipena)».
Papua Ginea Berriko Estatu Burujabea
'Independent State of Papua New Guinea
Independen Stet bilong Papua Niugini'
Papua Ginea Berriko bandera
Bandera

Papua Ginea Berriko armarria
Armarria

Goiburua: Unity in diversity (Batasuna aniztasunean)
Nazio ereserkia:
O Arise, All You Sons
Papua Ginea Berria: kokalekua
Hiriburua Port Moresby
9°30′S 147°07′E / 9.500°S 147.117°E / -9.500; 147.117Koordenatuak: 9°30′S 147°07′E / 9.500°S 147.117°E / -9.500; 147.117
Hizkuntza ofiziala(k) Ingelesa, Tok Pisin, Hiri Motu
Gobernua
Erregina
Gobernadore Nagusia
Lehen Ministroa
Monarkia konstituzional federala
Elisabet II.a
Paulias Matane
Michael Somare
Independentzia
Autogobernua
Indep. Australiagandik

1973ko abenduaren 1a
1975eko irailaren 16a
Eremua
• Guztira
• Ura

462.840 km² (54)
% 2
Biztanleria
• Zenbatespena (2006)
• Errolda (2000)
• Dentsitatea

Herritarra

6.732.000 (100)
5.190.78
14,5 biztanle/km² (201)

gineaberriar
Dirua Kina (PGK)
Ordu eremua
 • Udan (DST)
AEST (UTC +10)
Ez du (UTC +10)
Interneteko domeinua .pg
Telefono aurrezenbakia +675

Papua Ginea Berriko Estatu Burujabea, Papua Ginea Berria edo PGB soilik, Ozeaniako herrialde bat da, Ginea Berria uhartearen ekialdeko lurraldean kokatua, eta inguruko hainbat irlatan ere. Australiatik iparraldera dago kokatua, Salomon Uharteetatik mendebaldean, Ozeano Barearen hego-mendebaldean. XIX. mende hasieratik Melanesia izenaz ezagutzen den lurraldea da. Haren hiriburua Port Moresby da.

Papua Ginea Berria kulturalki munduko herrialderik anitzenetarikoa da, 850 hizkuntzatan eta beste hainbat gizartetan banatzen da sei milioi pertsonara iristen ez den populazioa. Gizartearen %18 soilik bizi da hirietan. Herrialde hau kulturalki eta geografikoki gutxien esploratuak izan direnetarikoa da, eta herrialdearen barnealdean, oraindik, ezagutzen ez diren animalia eta landare ezezagun ugari daude.

Gizartearen gehiengoa antolakuntza tradizionaleko taldeetan bizi dira, nekazaritzatik bizi dira.

1884tik hiru potentzia atzerritarrek kolonizatu zuten, eta idenpendentzia 1975ean lortu zuen Australiatik. Britainia Handiko commonwealth-pean dago, Elisabet II.a estatu buru eta erregin duela. Biztanleriaren kopuru handi bat pobrezian bizi da, herrialdearen heren bat eguneko 1.25$ baino gutxiagorekin bizi dela.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurkitutako gorpuzkiak K. a. 50.000 urtekoak direla estimatu da. Antzinako biztanle hauek seguruenik Asiako hego-ekialdea izan zuten jatorri, eta hauek Afrikan sortuko ziren orain dela 50.000 eta 70.000 urte artean. Ginea Berria gizakiak konkistaturiko lehenengo lurraldeetarikoa izan zen, Afrika eta Eurasiaren ostean, gutxi gora-behera Australiako migrazioarekin batera gertatu zen hori.

Karepunu herrialdean 1885ean ateratako argazkia, Britainiar Ginea Berrian

Nekazaritza Ginea Berrian independenteki garatu zen K.a. 7000 urte inguruan, bertako landare basatiak lantzen hasi ziren leku bakarretakoa izan zen. K.a. 5000 urte inguruan austronesiar hiztunen migrazio handi bat iritsi zen herrialdeko kostetara. Hori zeramika-lanetan, herrialdean sarturiko txerrietan eta arrantzarako teknika berrietan ikus daiteke. 18. mendean, berriz, patata sartu zen Ginea Berrian Hego Amerikatik, garai hartan bertan ziren portugaldarren eskutik. Patataren sarrerak guztiz aldatu zuen ordura arteko nekazaritza tradizionala, ordura arte gehiago landatzen zen taro-a ordezkatu zen, eta honek populazio hazkunde handia ekarri zuen.

Nahiz eta kanibalismorik eta buru-mozketarik dagoeneko ia ez den, lurraldeko hainbat lekutan praktikatuak izan dira. Adibidez, 1901ean, Papuako golkoan dagoen Goaribar uhartean, Harry Dauncey misiolariak 10.000 buru-hezur aurkitu zituen. Mota honetako praktika hauek 1960 eta 1970eko hamarkadara arte iritsi ziren, eta gaur egun ere aztarnak daude gizarte mota batzuetan.

Mendebaldean ezer gutxi ezagutzen zen uharte honi buruz hemeretzigarren mendera arte, nahiz eta espainiar eta portugaldar esploratzaileek hamaseigarren mendetik ezagutzen zuten (Dom Jorge De Meneses eta Yñigo Ortiz de Retez). Asiako hego-ekialdeko merkatariek ere bisitatu izan zuten Ginea Berria bertako txori batzuen lumak eskuratzeko, kontaktu hauek orain dela 5000 urte hasi ziren.

Herriaren izena historian zehar independentzia aurretik izandako administrazio historia konplexutik dator. Papua izena pepuah-tik dator, melanesiotarren ile kizkurra deskribatzen duena, eta "Ginea Berria" (Nueva Guinea) Yñigo Ortiz de Retez esploratzaile arabarrak ezarri zion Afrikako kostan aurkitzen den Ginearekin zuen parekotasunagatik. Herrialdearen erdialdetik iparrera artean dagoen lurraldea Alemaniarren eskuetan erori zen 1884an, Alemaniar Ginea Berria deitu zitzaiola.

australiarrak japoniarren posizioei erasotzen, Buna-Gonako guduan 1943ko urtarrilaren 7an

Lehen Mundu Gerran zehar, Australiak okupatu zuen, Britainiar Ginea Berria kudeatzen hasi zen, hegoaldeko zatia, Papua deitua, 1904an. Mundu Gerra amaitutakoan, Australiak alemaniarren esku zegoen Alemaniar Ginea Berria kudeatzen hasi zen, Nazioen Ligaren mandatua betez. Ginea Berriko kanpainetan (1942-1945) Bigarren Mundu Gerrako kanpaina militarrik handienetarikoa izan zen. Gutxi gora-behera 216.000 Japoniar, Australiar eta Estatubatuar marinel eta pilotu hil ziren han.

Bi lurraldeak (iparraldekoa eta hegoaldekoa) Papua eta Ginea Berriko Lurraldea zeritzonean elkartu ziren Bigarren Mundu Gerraren ostean, ondoren "Papua Ginea Berria" izenaz ezagutu zena.

Papuako administrazioak 1975eko irailaren 16an Australiatik independentzia lortu zuen modu baketsu batean eta Nazio Batuen begiradapean. Papua Ginea Berria 1975eko urriaren 10ean Nazio Batuen Erakundeko kide bihurtu zen.

1975-1976ko Bougainville uharteko independentziaren aldeko matxinadaren ondorioz, konstituzioan aldaketak egin ziren Bougainville eta beste hemezortzi uharteri ia estatu federalen estatusa emanez. Bigarren matxinada batean 20.000 pertsona hil ziren, 1988tik 1997ra arte. Matxinadaren ostean, Joseph Kabui bihurtu zen Bougainvilleko presidentea. John Tabinamanek ordezkatu zuen, zeinek 2008ra arte karguari eutsi zion, James Tanisek ordezkatu arte, urte hartako hauteskundeetan garaile izan ondoren.

2009ko maiatzean txinatarren aurkako matxinada bat gertatu zen, non milaka pertsonak parte hartu zuten. Liskarren sorrera txinatar eta Papua Ginea Berriko langile batzuen borrokarekin hasi zen, Txinatarrak eraikitzen ari ziren nikel lantegi batean. Benetako arrazoia Txinatarren enpresa txikien kopuru handiak sorturiko haserrean zegoen.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonwealth-eko kide, Elisabet II.a da estatu burua. Erreginaren ordezkoa Papua Ginea Berriko Gobernadore-Orokorra da, gaur egun Michael Ogio dena. Botere exekutiboa lehen ministroak dauka, gobernuko burua denak. Gaur egungo lehen ministroa Peter O'Neill da. Parlamentu Nazionalak 109 eserlekuko kamera bakarraz osatzen da, zeinetatik 20 hemeretzi probintzietako eta Barruti Hiriburu Nazionaleko (BHN) gobernadoreek betetzen duten. Hauteskundeak asko jota 5 urtean behin egiten dira, lehen ministroak gobernadore nagusiari hauteskunde deialdia egiten dionean.

Banaketa Administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Papua Ginea Berria lau lurraldetan banatuta dago, ez dira banaketa administratiboak, baina garrantzia dute gobernuan, komertzioan, kirolean eta beste hainbat arlotan.

Nazioa 20 probintziatan banatuta dago: 18 probintzia, Bougainvilleko Lurralde Autonomoa eta Distritu Hiriburu Nazionala. Probintzia bakoitza barruti batean edo bitan banatuta dago, zeinek beren gobernu lokalak dituzten.

Papua new guinea provinces (numbers).png

1.- Erdialdea 2.- Chimbu (Simbu) 3.- Ekialdeko Goialdea 4.- Ekialdeko Britainia Berria 5.- Ekialdeko Sepik 6.- Enga 7.- Golkoa 8.- Madang 9.- Manus 10.- Milne Bay 11.- Morobe 12.- Irlanda Berria 13.- Iparraldea (Oro Probintzia) 14.- Bougainville (Lurralde autonomoa) 15.- Hegoaldeko Goialdea 16.- Mendebaldeko Probintzia (Fly) 17.- Mendebaldeko Goialdea 18.- Mendebaldeko Britainia Berria 19.- Mendebaldeko Sepik (Sandaun) 20.- Barruti Hiriburu Nazionala


Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Papua Ginea Berria Aldatu lotura Wikidatan