Papua Ginea Berria

Artikulu hau Ozeaniako estatuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus Ginea (argipena).

Papua Ginea Berriko Estatu Burujabea 'Independent State of Papua New Guinea Independen Stet bilong Papua Niugini'
Bandera Armarria
Goiburu nazionala: Unity in diversity (Batasuna aniztasunean)
Hiriburua	Port Moresby 9°30′S 147°07′E
Hiri handiena	Port Moresby
Hizkuntza ofiziala(k)	Ingelesa, Tok Pisin, Hiri Motu
Gobernua Erregina Gobernadore Nagusia Lehen Ministroa	Monarkia konstituzional federala Elisabet II.a Paulias Matane Michael Somare
Independentzia Autogobernua Indep. Australiagandik	1973ko abenduaren 1a 1975eko irailaren 16a
Eremua • Guztira • Ura	462.840 km² (54) % 2
Biztanleria • Zenbatespena (2006) • Errolda (2000) • Dentsitatea Herritarra	6.732.000 (100) 5.190.78 14,5 biztanle/km² (201) gineaberriar
Dirua	Kina (PGK)
Ordu eremua  • Udan (DST)	AEST (UTC +10) Ez du (UTC +10)
Interneteko domeinua	.pg
Telefono aurrezenbakia	+675

Papua Ginea Berriko Estatu Burujabea, Papua Ginea Berria edo PGB soilik, Ozeaniako herrialde bat da, Ginea Berria uhartearen ekialdeko lurraldean kokatua, eta beste hainbat inguruko irlatan ere. Australiatik iparraldera dago kokatua, Salomon Uharteetatik mendebaldean, Ozeano Barearen hego-mendebaldean. XIX. mende hasieratik Melanesia bezala ezagutzen den lurraldea da. Bere hiriburua Port Moresby da.

Papua Ginea Berria kulturalki munduko herrialderik anitzenetarikoa da, 850 hizkuntz eta beste hainbat gizartetan banatzen delarik zazpi milioi pertsonetara iristen ez den herrialde batean. Gizartearen %18a soilik bizi da hirietan. Herrialde hau kultural eta geografikoki gutxien exploratuak izan direnetarikoa da, eta herrialdearen barnealdean oraindik ezagutzen ez diren animali eta landare ugari aurkitzeke daude.

Gizartearen gehiengoa antolakuntza tradizionaleko taldeetan bizi dira, nekazaritzatik bizi direnak.

1884tik hiru potentzia atzerritarrek kolonizatuak izan dira, eta idenpendentzia 1975ean lortu zuen Australiatik. Britainia Handiko commonwealth-pean dago, Elisabet II.a estatu buru eta erregin duelarik. Biztanleriaren kopuru handi bat pobrezian bizi da, herrialdearen heren bat eguneko 1.25$ baino gutxiagorekin bizi delarik.

Historia

Aurkitutako gorpuzkiak K.a. 50.000 urtekoak direla estimatu da. Antzinako biztanle hauek seguruenik Asiako Hego-ekialdea izan zuten jatorri, eta hauek aldi berean Afrikan sortu ziren orain dela 50.000 eta 70.000 urte artean. Ginea Berria, gizakiak konkistaturiko lehenengo lurraldeetarikoa izan zen, Afrika eta Eurasiaren ostean, gutxi gora-behera Australiako migrazioarekin batera gertatu zelarik.

Karepunu herrialdean 1885ean ateratako argazkia, Britainiar Ginea Berrian

Nekazaritza Ginea Berrian independenteki garatu zen K.a. 7000 urte inguruan, bertako landare basatiak lantzen hasi ziren leku bakarretakoa izanik. K.a. 5000 urte inguruan Austronesio hiztunen migrazio handi bat iritsi zen herrialdeko kostetara. Hau, zeramika-lanetan, herrialdean sarturiko txerrietan eta arrantzarako teknika berrietan ikus daiteke. 18. mendean berriz, patata sartu zen Ginea Berrian Hego Ameriketatik garai hartan bertan aurkitzen ziren Portugaldarren eskutik. Patataren sarrerak guztiz aldatu zuen ordurarteko nekazaritza tradizionala, ordurarte gehiago landatzen zen taro-a ordezkatu zen, eta honek populazio hazkunde handia ekarri zuen.

Nahiz eta kanibalismoa eta buru-mozketak dagoeneko ia desagertu diren, lurraldeko hainbat lekutan praktikatuak izan dira. Adibidez, 1901ean, Papuako Golkoan kokatzen den Goaribar Uhartean, Harry Dauncey misiolariak 10.000 buru-hezur aurkitu zituen. Mota honetako praktika hauek 60 eta 70. hamarkadara arte iritsi ziren, eta gaur egun ere aztarnak ikus daitezke gizarte mota batzuetan.

Mendebaldean ezer gutxi ezagutzen zen uharte honi buruz hemeretzigarren menderarte, nahiz eta Espainiar Eta Portugaldar esploratzaileak hamaseigarren mendetik ezagutzen zuten (Dom Jorge De Meneses eta Yñigo Ortiz de Retez). Asiako Hego-ekialdeko merkatariek ere bisitatu izan zuten Ginea Berria bertako txori batzuen lumak eskuratzeko, kontaktu hauek orain del 5000 urte hasi zirelarik.

Herriaren izena historian zehar independentzia aurretik izandako administrazio historia konplexutik dator. Papua izena pepuah-tik dator, Melanesiotarren ile kixkurra deskribatzen duena, eta "Ginea Berria" (Nueva Guinea) Yñigo Ortiz de Retez esploratzaile arabarrak ezarri zion Afrikako kostan aurkitzen den Ginearekin zuen parekotasunagatik. Herrialdearen erdialdetik iparrera Alemaniarren eskuetan erori zen 1884ean, Alemaniar Ginea Berria deitu zitzaiolarik.

Australiarrak Japoniarren posizioak erasotzen, Buna-Gona Guduan 1943ko urtarrilaren 7an

Lehen Mundu Gerran zehar, Australiak okupatu zuen, Britainiar Ginea Berria kudeatzen hasi zelarik, hegoaldeko zatia, Papua deitu zuelarik 1904an. Mundu Gerra amaitutakoan, Australiak Alemaniarren esku zegoen Alemaniar Ginea Berria kudeatzen hasi zen ere, Nazioen Ligaren mandatua betez. Ginea Berriko kanpainetan (1942-1945) Bigarren Mundu Gerrako kanpaina militarrik handienetarikoa izan zen. Gutxi gora-behera 216.000 Japoniar, Australiar eta Estatubatuar marinel eta pilotu hil ziren.

Bi lurraldeak (iparraldekoa eta hegoaldekoa) Papua eta Ginea Berriko Lurraldea zeritzonean elkartu ziren Bigarren Mundu Gerraren ostean, ondoren "Papua Ginea Berria" bezela ezagutu zena.

Papuako administrazioak 1975ko irailaren 16an Australiagatik independentzia lortu zuen modu baketsu batean eta Nazio Batuen begiradapean. Papua Ginea Berria 1975ko urriaren 10ean Nazio Batuen Erakundeko kide bihurtu zen.

1975-1976ko Bougainville Uharteko independentziaren aldeko matxinadaren ondorioz, konstituzioan aldaketak egin ziren Bougainville eta beste hemezortzi uharteri ia estatu federalen estatusa emanez. Bigarren matxinada batean 20.000 pertsona hil ziren iraun zuen bitartean, 1988tik 1997rarte. Matxinadaren ostean, Joseph Kabui bihurtu zen Bougainvilleko presidentea. John Tabinaman-ek ordezkatu zuen, zein 2008rarte karguan mantendu zen, James Tanis-ek ordezkatu arte urte hartako hauteskundeetan garaile izan ondoren.

2009ko maiatzean Txinatarren aurkako matxinada bat egon zen, nun milaka pertsonek parte hartu zuten. Liskarren sorrera Txinatar eta Papua Ginea Berriko langile batzuen burrukarekin hasi zen, Txinatarrak eraikitzen ari ziren Nikel lantegi batean. Benetako arrazoia Txinatarren enpresa txiki kopurua handiak sorturiko haserrea zegoen.

Politika

Commonwealth-eko kide, Elisabet II.a da estatu burua. Erreginaren ordezkoa Papua Ginea Berriko Gobernadore-Orokorra da, gaur egun Michael Ogio dena. Botere exekutiboa Lehen Ministroak dauka, gobernuko burua dena. Gaur egungo Lehen Ministroa Peter O'Neill da. Parlamentu Nazionalak 109 eserlekuko kamera bakarraz konposatzen da, zeinetatik 20 hemeretzi probintzietako eta Barruti Hiriburu Nazionaleko (BHN) gobernadoreek betetzen duten. Hauteskundeak asko jota 5 urtero egiten dira, Lehen Ministroak Gobernadore-Orokorrari hauteskunde deialdia egiten dionean.

Banaketa Administratiboa

Papua Ginea Berria lau lurraldetan banatuta daugo, ez dira banaketa administratiboak, baina garrantzia dute gobernuko, komertzioko, kirol eta beste hainbat arlotan.

Nazioa 20 probintziatan banatuta dago: 18 probintzia, Bougainvilleko Lurralde Autonomoa eta Distritu Hiriburu Nazionala. Probintzia bakoitza, aldi berean, barruti bat edo bitan banatuta dago, zeintzuk beraien gobernu lokalak dituzten.

1.- Erdialdea 2.- Chimbu (Simbu) 3.- Ekialdeko Goialdea 4.- Ekialdeko Britainia Berria 5.- Ekialdeko Sepik 6.- Enga 7.- Golkoa 8.- Madang 9.- Manus 10.- Milne Bay 11.- Morobe 12.- Irlanda Berria 13.- Iparraldea (Oro Probintzia) 14.- Bougainville (Lurralde autonomoa) 15.- Hegoaldeko Goialdea 16.- Mendebaldeko Probintzia (Fly) 17.- Mendebaldeko Goialdea 18.- Mendebaldeko Britainia Berria 19.- Mendebaldeko Sepik (Sandaun) 20.- Barruti Hiriburu Nazionala