Paris

Wikipedia(e)tik

Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Artikulu hau Frantziako hiriburuari buruzkoa da, beste esanahientzat ikus Paris (argipena)

Paris

Frantziako Uhartea

Izen ofiziala

Paris

Antolaketa

Estatua
Eskualdea
Departamendua
Barrutia

Frantzia
Frantziako Uhartea
Paris (75)
20 barrutiko burua

Posta-kodea

75001-75020 eta 75116
75056 edo 75101-75116 (INSEE kodea)

Koordenatuak

48° 51' 39´´ I - 02° 20' 43´´ E

Garaiera

33 m

Eremua

10.540 ha = 105,40 km²

Biztanleria

2.144.700 (2005)

Dentsitatea

20.330 bizt/km²

Aglomerazioa

parisko aglomerazioa

Sorrera

Parisii galiar herrixka

Herritarra

paristar

Alkatea

Bertrand Delanoë (PS)
(2001-2008)

www.paris.fr

Paris Frantziako hiriburua da, herrialdearen iparraldean kokatuta dago; Sena ibaiaren ertzeetan. Hiriko biztanleria osoa 2.153.600 biztanletakoa da, baina bere gune metropolitarra 12.067.000 milioi pertsonetakoa da, Europar Batasuneko handiena, "Frantziako uhartea" Île-de-France eskualdean kokatuta.

Paris gaur eguneko ekonomia gunerik garrantzitsuenetarikoa da, eta bere eragina politikan, artean, komunikabideetan, aisialdian, zientzian eta modan izugarrizkoa da, munduko metropolirik inportanteena delarik.

Eiffel Dorrea, hiriaren nazioarteko ikurra

Pariseko eskualdea Île-de-France, Frantziako ekonomia-gunearen hiriburua da. 500,8 bilioi eurorekin, Frantziako Barne Produktu Gordina-BPGaren laurdena sortzen du. La Défense, Europako negozio-distriturik handiena, Frantziako enpresen erdiaren egoitza nagusia da, eta munduko 100 enpresarik handietik 20rena ere. Era berean, UNESCO edota OCDE bezalako enpresen egoitzagune ere bada hiriburu frantsesa.

Paris munduko turismo helmuga nagusia da, 30 milioi turistek bisitatzen baitute urtero. Intereseko leku asko daude hirian, Eiffel Dorrea, Notre-Dame eliza, Garaipen Arkua, Sacré Coeur basilika. . .esaterako. Horrez gain, Louvre eta Orsay museoak errekonozimendu internazionala ere badute, baita Disneyland Resort Paris parkea ere.

Parisek Europako aireporturik modernoena edukiko du urte gutxi barru, Charles de Gaulle Aireportuaren birmoldaketa burutu ostean.

Eduki-taula

1 Historia
- 1.1 Pariseko historiari buruzko beste datu batzuk
2 Geografia
3 Banaketa administratiboa
4 Biztanleria
5 Ekonomia
6 Ikustekoak
7 Paristar ezagunak
8 Hedabideak
9 Kanpo loturak

[aldatu] Historia

Sakontzeko, irakurri: Parisko historia

Pariseko mapa historikoa

Parisii galiar herriak menperatzen zuen gaur egungo Parisko eremua Julio Zesarren tropak Paris bisitatu zutenean. Uste da Parisiiek fundatu zutela hiria K. a. 250 eta 200 urteen bitartean, baina ezezaguna da hiriaren lehenengo kokapena.

K. a. 52. urtean, erromatarrek hiria bereganatzen dutenean, Lutetia izendatu eta Sena ibaiaren ezkerraldean berreraiki zuten I.mendean. Paris izena IV. mendean jaso zuen hiriak eta Klodoveok, frankoen buruzagiak, bihurtu zuen hiriburu 508.urtean, erromatarrak garaitu ostean. IX. mendean zehar harresiak eraiki ziren eskuinaldeko ertzean, ezkerrekoa desagertu baitzen.

Filipe Augustoren erregealdian (1190-1220), Paris bihurtu zen erreinuaren hiriburu, eta harresi handiago bat eraiki. XIV. mendean, Karlos V.ak (1371-1380) beste harresi nagusiago bat eraiki zuen hiriaren defentsarako.

XVI. mendearen amaiera eta XVII. mendearen hasiera bitartean, Henrike IV.ak lehenengo multzo arkitektonikoak eraikiarazi zituen, hala nola Place des Vosges. Bere oinordekoa Luis XIII.ak harresia luzatu zuen eta Luis XIV.ak aipatutako harresia bota eta bere ordez bulebar handiak eraiki. XVIII. mendearen amaieran Frantziako Iraultzak gogotsu jo zuen Frantzia osoa baina batez ere bere hiriburua, Paris; eta bertan jazo ziren lehenengo mugimendu herrikoiak, Bastillako kartzelaren hartzea esaterako.

Bastilla kartzelaren hartzea

Horren ondoren, Napoleon Bonaparte jeneralak bere burua enperadore izendatu ostean, Paris bihurtu zuen Inperioko hiriburu. Luis Filiperen agintaldian, hiria inoiz baino lasterrago hazi zen. Napoleon III.aren agintaldian hiriaren transformaziorik garrantzitsuena burutu zen. Enperadoreak Haussmann baroia bultzatu zuen Paris momentuko hiririk modernoena bihurtzeko. Hiri zaharra suntsitu eta bulebar handiak eta eraikin modernoak eraiki ziren, Garnier opera haien artean. Ur-hornikuntza berriak burutu ziren, baita beste lan publiko asko ere. Paris, XIX. mendearen bigarren erdialdean, hainbat eta hainbat Nazioarteko Erakusketaren egoitza izan zen. Haien artean garrantzitsuena 1889koa da, iraultzaren lehenengo mendeurrena ospatzeko burutu zena. Ekitaldi honetarako eraiki zen Eiffel Dorrea, hasiera baten denboraldi baterako eraiki zena eta oraindik ere zutik dirauena. XX. mendean Pariseko metroaren lanak hasi ziren.

1940an, Wehrmacht-ak (Alemaniako armadak) konkistatu zuen hiria, Bigarren Mundu Gerran, hain zuzen ere. Okupazio-armadak administratu zuen Paris, eta lau urteren buruan abandonatu zuten hiria, hondamendi handirik sortu gabe (beste hiri europar sufritutako horrenbeste ez, behintzat). François Mitterrand presidentearen administraziopean, 80 eta 90ko hamarkadaren hasieran, hiriaren hirigintzak eta azpiegiturek berrikuntza handia jaso zuten. Hiriko gune zail berritu ziren (La Villette eta ezkerraldea, esaterako), eraikin esanguratsu ugari eraiki ziren (Liburutegia Handia, Arche de la Défense edota Musée d'Orsay), eta Louvreko Museoa guztiz eraberritu zen.

[aldatu] Pariseko historiari buruzko beste datu batzuk

Kristo aurreko I. mendean, erromatarrek Lutetia deitzen zuten.
1789ko uztailaren 14an Frantziako Iraultza hasi zen, bertako Place de la Bastillen.
1871ko Pariseko Komuna
1889an Eiffel Dorrea inauguratu zuten.
1900ean Parisek Joko Olinpikoak lehenengo aldiz antolatu zituen.
1924an hiriak bigarren aldiz Olinpiar Jokoak antolatu zituen.
1944ko abuztuaren 19an soldadu aliatuek hiria askatu zuten alemaniar naziengandik.
1968ko maiatzean ikasleek iraultza ezaguna burutu zuten "Quartier Latin" izeneko auzoan.

[aldatu] Geografia

Seine edo Sena ibaia Paris-en ardatz naturala da eta, alde bietan, hiria ondoko muinoek inguratzen dute:

Eskuinaldeko ibai-ertzean: Montmartre (130 m), Belleville (128 m), Ménilmontant (108 m), Buttes-Chaumont (80 m), Passy (71 m) eta Chaillot (67 m).
Ezkerraldeko ibai-ertzean: Montparnasse (66 m), Butte aux Cailles (62 m) eta Montagne Sainte-Geneviève (61 m).

Pariseko ikuspegi partziala

[aldatu] Banaketa administratiboa

Parisko hirigunea 20 arrondissement edo barrutitan banatuta dago, erdigunetik hasita erlojuaren orratzen arabera kanporantz kiribiltzen direnak. Barruti hauek 1860an sortu zituen Napoleon III.ak.

Bar.	Izena	Eremua (ha)	Biztanleak				Dentsitatea (bizt/km²)
Bar.	Izena	Eremua (ha)	1872	1954	1999	2005	1872	1954	1999	2005
1	Louvre	183	74 286	38 926	16 888	(a)	40 593	21 271	9 228	(a)
2	Burtsa (Bourse)	99	73 578	43 857	19 585	(a)	74 321	44 300	19 783	(a)
3	Temple	117	89 687	65 312	34 248	(a)	76 656	55 822	29 272	(a)
4	Herriko Etxea (Hôtel-de-Ville)	160	95 003	66 621	30 675	(a)	59 377	41 638	19 172	(a)
5	Panteoia (Panthéon)	254	96 689	106 443	58 849	59 300	38 067	41 907	23 169	23 347
6	Luxenburgo (Luxembourg)	215	90 288	88 200	44 919	45 800	41 994	41 023	20 893	21 303
7	Borboi jauregia (Palais-Bourbon)	409	78 553	104 412	56 985	55 700	19 206	25 529	13 933	13 619
8	Eliseoa (Elysée)	388	75 796	80 827	39 314	39 200	19 535	20 832	10 132	10 103
9	Opera (Opéra)	218	103 767	102 287	55 838	58 800	47 600	46 921	25 614	26 973
10	Enclos-St-Laurent	289	135 392	129 179	89 612	89 600	46 848	44 699	31 008	31 004
11	Popincour)	367	167 393	200 440	149 102	150 500	45 611	54 616	40 627	41 008
12	Reuilly	637 ^[1]	87 678	158 437	136 591	139 100	13 764	24 872	21 443	21 837
13	Gobelins	715	69 431	165 620	171 533	177 900	9 711	23 164	23 991	24 882
14	Obserbatorioa (Observatoire)	564	69 611	181 414	132 844	134 200	12 342	32 166	23 554	23 794
15	Vaugirard	848	75 449	250 124	225 362	231 500	8 897	29 496	26 576	27 300
16	Passy	791 ^[2]	43 332	214 042	161 773	146 900	5 478	27 060	20 452	18 572
17	Batignolles-Monceau	567	101 804	231 987	160 860	160 300	17 955	40 915	28 370	28 271
18	Montmartre muinoa (Butte-Montmartre)	601	138 109	266 825	184 586	188 500	22 980	44 397	30 713	31 364
19	(Buttes-Chaumont)	679	93 174	155 028	172 730	185 400	13 722	22 832	25 439	27 305
20	Ménilmontant	598	92 772	200 208	182 952	188 600	15 514	33 480	30 594	31 538
Bois de Boulogne		846
Bois de Vincennes		995
Guztira		10 540	1 851 792	2 850 189	2 125 246	17 569	27 042	20 164

(a) 1, 2, 3 eta 4 barrutiak guztira: 102.300 biztanle (18.301 bizt/km²)

[aldatu] Biztanleria

Paris *harresiz barnekoa*
1150	1328	1365	1422	1500	1565	1600	1637	1680	1750	1789
50.000	200.000	275.000	100.000	150.000	294.000	300.000	415.000	515.000	576.000	650.000
1801	1811	1817	1831	1836	1841	1846	1851	1856	1861	1866
546.000	622.636	713.966	785.862	899.313	936.261	1.053.897	1.053.262	1.174.346	1.696.141	1.825.274
1872	1876	1881	1886	1891	1896	1901	1906	1911	1921	1926
1.851.792	1.988.806	2.269.023	2.344.550	2.447.957	2.536.834	2.714.068	2.763.393	2.888.110	2.906.472	2.871.429
1931	1936	1946	1954	1962	1968	1975	1982	1990	1999	2004
2.891.020	2.829.753	2.725.374	2.850.189	2.790.091	2.590.771	2.299.830	2.176.243	2.152.423	2.125.246	2.142.800
Datuak: estimaketa 1801 baino lehen; errolda 1801 ondoren - Iturria: Frantsesezko Wikipedia

[aldatu] Ekonomia

Pariseko La Défense auzo ekonomikoa

La Défense auzoko ikuspegi orokorra

Paris munduko ekonomiaren erdigune garrantzitsu bat da. 2006 urtean, Pariseko eskualdeko BPGa (Barne Produktu Gordina), 628,9 bilioi dolarretakoa izan zen. Beraz, eskualde honen ekonomia Holandako ekonomia bezain handia da.

Pariseko BPGa munduko laugarren postuan kokatuta dago, Tokio, New York eta Los Angeles hirien ostean beti ere. Era berean, Pariseko eskualdea munduko 20. gune metropolitanorik handiena da.

Pariseko ekonomia oso anitza da eta oraindik ere espezializazio-eza handia du (Los Angeles, Londres edo New York ez bezela, lehenengo hiria zinema-industriari begira baitago, eta azkenengo biak zerbitzu finantzieroei). Batez ere zerbitzu-ekonomia bat da Parisena, eta Île-de-France eskualdeak sortzen duen BPG-ren erdia produzitzen da hiriburuan bertan. Goi-mailako teknologia da hiriaren ezaugarrietako bat.

Gaur egun, Paris-eko ekonomiaren ardatzak ez dira bakarrik hiriburuaren udalean garatzen, baizik eta inguratzen duten gune-periferiko guztietan. Hortaz, ofizina eta enpresa-egoitza berri gehienak Hauts-de-Seine deituriko eskualdean kokatuta daude, Opera, La Défense eta Val de Seine distrituekin bat Pariseko ekonomiagune delarik. Hauts-de-Seine eskualdea hiriburuaren zabalgune bat bihurtu da, eta bertan 873,775 pertsonek egiten zuten lan 2005ean. Urte berean, 1,653,551 pertsona ziharduten Parisen bertan.

Pariseko eskualdean, Frantziako ekoizpen industrialaren laurden bat produzitzen da, eta mota guztietako makineriak ekoizten dira. Era berean, luxuzko-artikuluak ere ohikoak dira Parisen, goi-mailako moda, perfumeak edo bitxiak, esaterako. Le Havre portu atlantiarra ere Pariseri lotuta egon ohi da.

Azkenik, aipatu beharra dago Paris gune turistiko garrantzitsua dela, urtean-urtean 30 milioi turista baino gehiago jasotzen baititu.

[aldatu] Ikustekoak

[aldatu] Enparantzak

Place de la Bastille.
Place Charles-de-Gaulle (lehenago, Place de l'Étoile deituta): Erdian, Garaipen Arkua edo Arc de triomphe dago..
Place de la Concorde: Bertan, Obelisko famatua dago.
Place de Grève edo place de l'Hôtel-de-Ville.
Place du Parvis-Notre-Dame: Bertan dago Notre Dame katedrala.
Place des Pyramides: Erdian Jeanne d'Arc-en brontzezko estatua dago. Tuileries-eko lorategia gertu dago.
Place de la République.
Place Saint-Michel: Quartier Latin-en dago (6. arrond.).
Place des Victoires (1.-2. arrond.).
Place des Vosges (3.-4. arrond.).

[aldatu] Kaleak

Champs-Élysées etorbidea (8. arrondissement): Ia 3 km-ko luzera dauka, La Concorde eta Charles de Gaulle plazak lotuz. "Ardatz historikoa" edo Axe historique izena hartzen du, hiriko leku enblematikoak konektatzen dituelako: Louvre-ko piramidea, Carrousel-eko Arc de Triomphe, Tuileries-eko lorategia, l'Obélisque, l'Arc de Triomphe eta l'Arche de la Défense modernoa.

Zinema, jatetxe, taberna eta denda ugari daude etorbidearen alde bietan. 1975etik, Tour de France txirrindulari lasterketa ezaguna bertan amaitzen da.

Rue Fontaine: 9. arrondissement-ean.
Rue des Martyrs: 9.-18. arrond.
Rue de la Paix (2. arrond.): Ezaguna da bertan dauden bitxitegiengatik.
Rue Saint-Denis (1.-2. arrond.): Hiriko zaharrenetarikoa da, erromatar inperioaren garaian eraikia baitago, hain zuzen ere.
Boulevard Saint-Michel (5.-6. arrond.).
Rue de Saint-Pétersbourg (8. arrond.).
Rue de l'Université (7. arrond.).

[aldatu] Eraikin publikoak

Bihotz Sakratuaren Eliza

Eiffel Dorrea: 1889an inauguratuta, urte hartako Erakusketa Unibertsalerako. Webgune ofiziala
Bihotz Sakratuaren Eliza edo Sacre Coeur.
L'Arc de triomphe.
Hôtel de Ville.
L'hôtel des Invalides.
Notre Dame katedrala.
L'Opéra Garnier.
L'Opéra Bastille.
L'Opéra comique.
Palais de Chaillot.
Palais de Justice et Conciergerie.
Palais Royal.
Palais de Versailles.

Museoak eta monumentoak

[aldatu] Unibersitateak

Sorbona Parisko Unibertsitatea (La Sorbonne).
Université de Marne la Vallée.
Université de Cergy-Pontoise.
Université d'Evry-Val d'Essonne.
Université de Versailles Saint-Quentin-En-Yvelines.

[aldatu] Parkeak

Parc de Belleville.
Parc de Bercy.
Le bois de Boulogne.
Parc Georges Brassens.
Parc des Buttes-Chaumont.
Parc André Citroën.
Jardin du Luxembourg.
Champ-de-Mars (7. arrond.): Eiffel Dorrea eta Eskola militarraren artean dago.
Parc Monceau.
Parc Montsouris.
Jardin des Tuileries.
Parc de la Villette.
Le bois de Vincennes.