Rio de Janeiro

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Rio de Janeiro

Rio de Janeiro
Rio de Janeiro hiria eta Guanabara badia Corcovado menditik ikusita.
Rio de Janeiro bandera

Rio de Janeiro armarria

Ofiziala Rio de Janeiro
Estatua BrasilBrasil
Estatua
Eskualdea
Estatua
Brasil
Hego-ekialdea
Rio de Janeiro
Fundazioa
Ordu eremua
1565eko martxoaren 1a
UTC-3
Koordenatuak

22°54′S 43°14′W / 22.900°S 43.233°W / -22.900; -43.233Koordenatuak: 22°54′S 43°14′W / 22.900°S 43.233°W / -22.900; -43.233

Rio de Janeiro non dagoen adierazten duen Brasil-ko/-go/-eko mapa
Rio de Janeiro
Eremua 1.260 km²
Garaiera 0 m
Biztanleria 6.323.037 bizt.
Dentsitatea 5.018,28 bizt./km²
www.www.rio.rj.gov.br

Rio de Janeiro (Rio ere deitua) Brasil eta Hego Amerikako bigarren hiririk populatuena da, Sao Pauloren atzetik, eta izen bereko estatuko hiriburua. Guanabarako badiaren mendebaldearen, eta Ozeano Atlantikoaren, ertzean. Hego-Ekialdeko Eskualdean (Região Sudeste) eta izen bereko estatuan dago. 6.000.000 biztanle inguru ditu (2000) hiriak berak, 14.000.000 hiri-inguru guztiak.

Brasilgo hiriburua izan zen, Portugaldik independentzia lortu zuenetik Brasilia hiri berria sortu zen arte.

Ospetsuena hondartzak dira: Copacabana, Ipanema, Botafogo, Flamengo eta Barra da Tijuca. Baita ere Corcovado mendi gailurreko Kristo Berreroslea (Cristo Redentor), Maracaná futbol estadio, favelak, samba eta inauteri erraldoiak. Carioca deitu ohi dira bertakoak.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Granitozko mendiak daude Rio-ko inguruetan (Corcovado mendia, 704 m, da garaiena) eta hondartza ikusgarriak (Copacabanakoa da ospetsuena) hedatzen dira itsasertzean, badiaren sarreran dagoen Pão de Açucar («Azukrezko ogia») mendi bitxiaren begirapean. Klima tropikal hezea da. Landaretza oparoa da guztiz.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Datu klimatikoak (Rio de Janeiro)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 29.4 30.2 29.4 27.8 26.4 25.2 25.3 25.6 25.0 26.0 27.4 28.6 27.2
Batez besteko tenperatura (ºC) 26.4 26.7 26.4 24.9 23.4 22.0 21.9 22.3 22.1 23.1 24.4 25.5 24.1
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 23.3 23.5 23.3 21.9 20.4 18.7 18.4 18.9 19.2 20.2 21.4 22.4 21.0
Pilatutako prezipitazioa (mm) 114.1 105.3 103.3 137.4 85.6 80.4 56.4 50.5 87.1 88.2 95.6 169.0 1172.9
Prezipitazio egunak (≥ 0.1 mm) 12 9 9 10 8 6 6 6 9 10 11 13 109
Eguzki orduak 195.3 214.6 195.3 165.0 170.5 156.0 182.9 179.8 138.0 158.1 168.0 161.2 2084.7
Iturria: World Meteorological Organization (NBE),[1] Hong Kong Observatory[2]

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Brasilgo bigarren industria eta merkataritza hiria da, São Paulo-ren ondoren. Farmazia gaiak, jantzi eta oinetakoen industria, metalgintza, tabakoa, janari industria, inprimeria eta ontziolak dira industria mota nagusiak. Oleoduktu batek Belo Horizonte-ko hiriarekin lotzen du. Zerbitzuen alorra da, halaz ere, ekonomia jarduera garrantzitsuena; Brasilgo finantza eta kulturagune garrantzitsuenetako bat da eta mundu osora zabaltzen da hango turismoaren erakarria (Inauteria ospetsua).

Favela deituriko txaboletan bizi da, nolanahi ere, Rioko hirialdeko biztanle asko eta asko, mendien mazeletako eta hegoaldeko paduretako miseriazko auzotan, erdialdeko handitasunaren kontrakarrean. Hego Amerikako portu egokienetako bat du Rio de Janeiro-k; hara bideratzen dira Brasilgo hego-ekialdeko gaiak, Minas Gerais estatuko kafea bereziki (23.850.000 tona 1986an), errepide eta burdinbide sare egokiari esker. Bi aireportu.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Rio de Janeiro eta Kristo Berreroslea.

XX. mendeko arkitektura modernoko garrantzi handiko eraikuntzak daude (Oscar Niemeyer arkitektura eskola ospetsua) eta monumentu eta eraikin ikusgarriak daude hiriaren erdialdean (Kultura Jauregia, Oscar Niemeyerren obra; Arte Modernorako Museoa, Affonso Eduardo Reidy-rena, Maracanã estadioa, kolonia garaiko monumentuen ondoan. Aipagarria da Corcovado mendi gaineko Kristo Berreroslea, 1931eko Jesukristoren estatua erraldoia, hiriaren ikurra.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tupi familiako mojo eta tupinanba herriak bizi ziren Rio aldean europarrak azaldu ziren garaian. 1502ko urtarrilean sartu ziren portugesak Guanarabako badian lehenengo aldiz. Uste zuten portugesek hasieran ibai baten bokalean zeudela eta hala ezarri zioten izena, Rio de Janeiro, «Urtarrileko ibaia», aurkitu zuten hilabetea gogoan harturik. Frantsesek jo zuten hurrena lurralde haietara, eta Guanabarako badiako uharte batean jarri zuen lehen kolonia Frantziatik iritsitako protestante talde batek, La France Antarctique («Antartikako Frantzia») bultzatzeko asmoz. Portuges militarrak nagusitu ziren, ordea; 1565ean sortu zuten São Sebastião do Rio de Janeiro hiria eta 1567an egotzi zituzten frantsesak Guanarabako badiatik eta Brasildik. XVII. mendean areagotu zen azukre-kanaberaren ustiakuntza inguru haietan guztietan, eta 1660. urtean Brasilgo hegoaldeko kapitain lurraldeko hiriburu bihurtu zen Rio. 8.000 biztanle zituen hiriak garai hartan, indiarrak eta beltz esklaboak gehienak. XVIII. mendearen hasieran hasi ziren Portugal Brasilgo urre eta diamante meatzeak ustiatzen, eta immigrante oldeak bertaratu ziren Europatik. 1749an 24.000 biztanle zituen Riok eta 1763tik aurrera arras aldatu zen, Brasilgo koloniako hiriburua Bahiatik hara aldatu ondoren. XVIII. mendearen bukaeran, ordea, meatzeen gainbeherak eta Amerikako erdialdeko azukregileen lehiak hondora bidean ezarri zuten ekonomia. XIX. mendearen hasieran, ostera, oparotasuna ekarri zuten berriro hirira kafearen ustiakuntzak eta Portugalgo erregeak han finkatu izanak (1815). Kafe sailak guztiz ugaldu ziren ondorengo urteetan Rioko estatuan eta inguruetan, eta Europako merkatariak hasi ziren heltzen. XIX. mende erdialdean hiri moderno bati zegozkion hornidurak hasi ziren antolatzen. 1889an bihurtu zen Rio de Janeiro Brasilgo errepublikako hiriburu. 520.000 biztanle zituen 1890an; munduko hiri jendetsuenetako bat zen ordurako. XX. mendearen hasieran osatu zen hiri erdialdearen modernizazioa. Brasilgo estatuetako hiri nagusi egin zuten Brasiliako hiri berria, baina, hala ere, handitzen jarraitu zuen Rio de Janeiroko hiriak.

Rio de Janeiro hiriaren inguruak.

Biztanleria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Rio de Janeiroko biztanleriaren bilakaera

Iturria: Planet Barsa Ltda.[3]


Pertsonaia ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herri eta hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  Amerika   Europa   Asia eta Afrika
Mexiko Mexiko Hiria, Mexiko Herbehereak Amsterdam, Herbehereak Filipinak Batangas City, Filipinak
Nikaragua Managua, Nikaragua Errusia San Petersburgo, Errusia Japonia Kobe, Japonia
Venezuela Caracas, Venezuela Polonia Varsovia, Polonia[4] Tunisia Tunis, Tunisia
Txile Puerto Varas, Txile Portugal Lisboa, Santo Tirso eta Vila Nova de Gaia, Portugal Hego Korea Seul, Hego Korea
Bolivia La Paz, Bolivia Katalunia Bartzelona, Katalunia Espainia Santa Cruz de Tenerife, Espainia
Ameriketako Estatu Batuak Miami, Estatu Batuak Frantzia Montpellier, Frantzia Israel Petah Tikva, Israel
Ameriketako Estatu Batuak Oklahoma City, Estatu Batuak Ingalaterra Liverpool, Ingalaterra India Mumbai, India
Ameriketako Estatu Batuak Newark, Estatu Batuak Frantzia Paris, Frantzia Hegoafrika Durban, Hegoafrika
Ameriketako Estatu Batuak Atlanta, Estatu Batuak Portugal Guimarães[5] eta Póvoa de Varzim, Portugal Libano Beirut, Libano
Kanada Vancouver, Kanada[6] Espainia Madrid, Espainia[7] Maroko Casablanca, Maroko
Argentina Buenos Aires, Argentina Ukraina Kiev, Ukraina[8] Nigeria Lagos, Nigeria
Brasil Belo Horizonte, Brasil[9] Errumania Bukarest, Errumania[10] Senegal Rufisque, Senegal[11]
Brasil Natal, Brasil[12] Turkia Istanbul, Turkia Txinako Herri Errepublika Beijing, Txina
Georgia Batumi, Georgia


Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Weather Information for Rio De Janeiro, http://www.worldweather.org/136/c01080.htm .
  2. Climatological Information for Rio de Janeiro, Brazil – Hong Kong Observatory
  3.   Brasil.planetasaber.com, Barsa Planeta Ltda, http://brasil.planetasaber.com/default.asp .
  4.   Biuro Promocji Miasta (2005-5-4), Miasta partnerskie Warszawy, http://um.warszawa.pl/v_syrenka/new/index.php?dzial=aktualnosci&ak_id=3284&kat=11 .
  5. Lei nº 2.643/1998. Câmara Municipal do Rio de Janeiro
  6.   Rio 2016, Rio 2016, http://www.rio2016.org.br/pt/Noticias/Noticia.aspx?idConteudo=1138 .
  7.   www.munimadrid.es, Mapa Mundi de las ciudades hermanadas, http://www.munimadrid.es/portal/site/munimadrid/menuitem.dbd5147a4ba1b0aa7d245f019fc08a0c/?vgnextoid=4e84399a03003110VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=4e98823d3a37a010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD&vgnextfmt=especial1&idContenido=1da69a4192b5b010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD .
  8.   Pt.wikisource.org, Lei Municipal do Rio de Janeiro 4917 de 2008 – Wikisource, http://pt.wikisource.org/wiki/Lei_Municipal_do_Rio_de_Janeiro_4917_de_2008 .
  9. http://spl.camara.rj.gov.br/spldocs/pl/2006/pl0980_2006_008195.pdf
  10.   Pt.wikisource.org, Lei Municipal do Rio de Janeiro 3467 de 2002 – Wikisource, http://pt.wikisource.org/wiki/Lei_Municipal_do_Rio_de_Janeiro_3467_de_2002 .
  11.   Pt.wikisource.org, Lei Municipal do Rio de Janeiro 3152 de 2000 – Wikisource, http://pt.wikisource.org/wiki/Lei_Municipal_do_Rio_de_Janeiro_3152_de_2000 .
  12. Leis sancionadas e vetos (21 de janeiro de 2008). Lei n.º 4.752/2008. Câmara Municipal do Rio de Janeiro


Commons-logo.svg
Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Rio de Janeiro