Sedimentu

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Rodano ibaia, Geneva aintziran sedimentuak isurtzen.

Geologian, sedimentuak edo jalkinak mineral zati txikiez, prezipitazio kimikoz sortutako kristalez, izaki bizidunek ekoiztutako partikula mineralizatuez (adibidez oskolak) eta abarrez osaturiko metakinak dira, gutxi gorabehera lurrazalaren %75 estaltzen dutenak [erreferentzia behar]. Arro sedimentarioetan biltzen dira, eta prozesu geologikoen bitartez arroka sedimentarioak eratzen dituzte. Sedimentuen beste jatorri arraroago batzuk ere bada; hala nola, espaziotik etorritako hauts kosmikoak.

Sedimentu guztiak solidoak dira eta konposatuak direla diogu, partikula ezberdinez osatuta daudelako. Aurkako adibide bat jartzearren, egurrezko mahi bat solido bakarra da. Sedimentu partikulak mugitzeko aukera dute eta beraz, bigunak direla esaten da.

Sedimentuen zikloa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehenik eta behin, sedimentuak sortu egiten dira. Sedimentuak sortzen diren lekuari jatorri eskualdea deritzo. Hasieran, arroka zati txikiak edo solutuak izan daitezke.

Partikula hauek garraiatuak izango dira, eta mugitzen diren heinean haziz joango dira. Ondoren, sedimentuak Lurraren gainazaleko sakonuneetan metatzen dira grabitatearen ondorioz, jalkitze deritzon prozesuan eta arro sedimentario izeneko lekuetan.

Sedimentuak "hil" eta, lurperatu egiten dira ondoren datozen sedimentuen pisuaren azpian. Pisu honek eragindako presioaren pean hasierako sedimentuak trinkotu egiten dira. Puntu honetan hainbat prozesu kimiko sortzen dira, eta hauen bidez partikulak euren artean itsatsiko dituzten kristalak. Prozesu honi diagenesia deitzen zaio, eta esaten da sedimentuak litifikatu egiten direla.

Mugimendu tektonikoen ondorioz, arro sedimentarioko arrokak gorantz atera daitezke eta meteorizazioen (higaduraren) eragina jasan. Higadura honek zikloa berriz abiatuko du garraiatuak izango diren partikula txikiak sortuz.

Sailkapena, pikorren tamainaren arabera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tamaina mmtan Partikulen izena Sedimentuen izena
>256 mm Harritzarra Legarra
64-256 mm Uharria
4-64 mm Harkoskoa
2-4 mm Hartxintxarra
1-2 mm Harea oso larria Harea
0,5-1 mm Harea larria
0,25-0,5 mm Harea ertaina
0,125-0,25 mm Harea fina
0,064-0,125 mm Harea oso fina
0,031-0,064 mm Lohi larria Basa
0,016.0,031 mm Lohi ertaina
0,008-0,016 mm Lohi fina
0,004-0,008 mm Lohi oso fina
<0,004 mm Buztina

Oharra: "Basa" deituriko sedimentuen barruan, "Lohia" (0,064-0,004 mm) eta "Buztina" (<0,004 mm) ezberdintzen dira.

Sailkapena, jatorriaren arabera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Partikulak non jaio direnaren arabera, bi sedimentu mota bereizten dira: arro kanpokoak eta barnekoak.

Arro kanpoko sedimentuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Arro kanpoko sedimentu»

Partikula hauek jatorri eskualdean sortu dira eta garraio bidez arro sedimentariora iritsi. Sedimentuen %80-a osatzen dute, eta bi mota nagusi daude: terrigenoak (siliziklastikoak) eta piroklastikoak (bolkaniklastikoak).

Arro barneko sedimentuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Arro barneko sedimentu»

Arroan bertan, prezipitazio edo hauspez sortutako partikulak dira.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]