Taula periodikoa

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Taula periodikoa elementu kimikoak oro har zenbaki atomiko txikienetik handienera sailkatzen diren diagrama da. Elementuen sailkapen periodikoa, Elementuen taula periodikoa edo Mendeleiev taula (Dmitri Mendeleiev dela-eta) izenak ere hartzen ditu.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lege periodikoan oinarritzen den gai bakunen sailkapen sistematikoa. Dmitri Mendeleiev errusiar kimikariak prestatu zuen lehen aldiz 1869an. Zientzialari honek ordu arte ezagutzen ziren gai bakun guztiak atomo pisuen arabera ordenatu zituen, pisu txikiena zuenetik pisu handiena zuenera.

Geroago, Moseley ingeles fisikariak eta beste batzuek gai bakunek duten periodikotasuna atomo zenbakiarekin lotua dela frogatu zuten. Horrela, gai bakun batek taula periodikoan duen kokaera bere elektroi egituraren eta tasun kimikoen adierazle da.

Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gai bakun guztiak zazpi errenkada horizontaletan banatzen dira, eta bakoitzak 2, 8, 8, 18, 32 eta 19 gai bakun ditu. 93. gai bakunetik 106. artekoak uranioak baino atomo zenbaki handiagoa duten sintesi bidez lortutako gai erradioaktiboak dira.

Periodo bakoitza atomoaren kanpoaldeko elektroi geruzan elektroi bakarra duen gai bakunetik abiatzen da (metal alkalinoak dira) eta azken geruza horretan 8 elektroi dituzten gai bakunean bukatzen (gas nobleak: argoia, kriptoia, xenoia…).

Gas noble horien artean bada gai bakun bat, helioa, azken geruzan 2 elektroi besterik ez dituena. Taularen banaketa zutean 9 sail bereizten dira. Sail bakoitzean azken geruzan elektroi kopuru berdina duten gai bakunak biltzen dira.

Sailaren zenbakiak (I, II, III, IV…) azken geruzako elektroi horien kopurua adierazten du. I etik VII arteko sailak bi azpisailetan daude banaturik (A saila eta B saila). Horrela IA sailean 1 balentzia duten gai bakunak daude (H, Li, Na, K, Rb, Cs, Fr), alkalino izenez ezagutzen direnak; erreaktibitate handiko gai bakunak dira.

Azken sailean, aldiz, gai bakun geldoak daude, gas nobleak; hauek ez dute ezerekin erreakzionatzen. Taula periodikoaren eginkizun nagusia kimikaren antolaketa sistematiko baterako oinarrizko egitura izatea da.

Taldea →
↓ Periodoa
1 2   3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18
1 1
H
2
He
2 3
Li
4
Be
  5
B
6
C
7
N
8
O
9
F
10
Ne
3 11
Na
12
Mg
13
Al
14
Si
15
P
16
S
17
Cl
18
Ar
4 19
K
20
Ca
21
Sc
22
Ti
23
V
24
Cr
25
Mn
26
Fe
27
Co
28
Ni
29
Cu
30
Zn
31
Ga
32
Ge
33
As
34
Se
35
Br
36
Kr
5 37
Rb
38
Sr
39
Y
40
Zr
41
Nb
42
Mo
43
Tc
44
Ru
45
Rh
46
Pd
47
Ag
48
Cd
49
In
50
Sn
51
Sb
52
Te
53
I
54
Xe
6 55
Cs
56
Ba
* 71
Lu
72
Hf
73
Ta
74
W
75
Re
76
Os
77
Ir
78
Pt
79
Au
80
Hg
81
Tl
82
Pb
83
Bi
84
Po
85
At
86
Rn
7 87
Fr
88
Ra
** 103
Lr
104
Rf
105
Db
106
Sg
107
Bh
108
Hs
109
Mt
110
Ds
111
Rg
112
Uub
113
Uut
114
Uuq
115
Uup
116
Uuh
117
Uus
118
Uuo
* Lantanoideak 57
La
58
Ce
59
Pr
60
Nd
61
Pm
62
Sm
63
Eu
64
Gd
65
Tb
66
Dy
67
Ho
68
Er
69
Tm
70
Yb
** Aktinoideak 89
Ac
90
Th
91
Pa
92
U
93
Np
94
Pu
95
Am
96
Cm
97
Bk
98
Cf
99
Es
100
Fm
101
Md
102
No
Serie kimikoak (hondo kolorea):
Metal alkalinoak Metal lurralkalinoak Lantanoideak Aktinoideak Trantsizio-metalak
Metalak Metaloideak Ez-metalak Halogenoak Gas nobleak
Agerpen naturala (gelaxkaren ertza):
Lurra baino zaharrago isotopoak dituenak (jatorrizko elementuak).
Beste elementuaren erradioaktibitate naturalaren desintregazio produktuak direnak.
Naturan aurkitzen ez direnak (elementu sintetikoak).
Aurkitu gabe.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Taula periodikoa Aldatu lotura Wikidatan

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]