Xabier Lizardi

Xabier Lizardi

Lizardi 1933an.
Datu pertsonalak
Izen osoa	Joxe Maria Agirre Egaña
Ezizena	Lizardi
Jaio	1896ko apirilaren 18a
	Zarautz, Gipuzkoa (Euskal Herria)
Hil	1933ko martxoaren 12a
	Tolosa, Gipuzkoa (Euskal Herria)

Jose Maria Agirre, ezagunagoa Xabier Lizardi goitizenez (Zarautz, Gipuzkoa, 1896ko apirilaren 18a - Tolosa, 1933ko martxoaren 12a) euskal idazlea izan zen, batez ere olerkaria. Zuzenbidea ikasi zuen, eta Tolosako enpresa batean sartu zen lanean. Euskaltzaleak elkartea sortzen lagundu zuen, eta bere garaiko ekintza kultural eta politikoetan parte hartu. Gipuzku Buru Batzarreko kide eta buruzagi izatera iritsi zen. Esteban Urkiaga Lauaxeta (1905-1937) eta Nicolas Ormaetxea Orixerekin batera, bere aroko olerkari hoberena dugu. Biotz-begietan, 1932an argitaratuta, kritikariek oso aintzakotzat hartu zuten. Xabier Lizardi hil eta gero Aitzolek argitaratu zituen haren Umezurtz Olerkiak.

Gerra Zibilaren aurretiko olerkari lirikorik behinena, izadiaren —izadi edertuaren— olerkaria izan zen. Lizardiren prosa haren poesia bezain originala da. Itz Lauz izeneko bilduman lehen mailako idazle, estilo pertsonal eta moderno baten jabe ageri da.

Bizitza

Hamar urte zituela, Tolosara aldatu zen familia, eta han hasi zen berreskuratzen erdi galdua zuen euskara. 1916an Bilboko Euzko-Deyan idazten hasi zen, Zarauztar Sabin eta Samaiko Zulo izengoitiaz izenpetuz bere lanak. Urtebete geroago (1917) Zuzenbide ikasketak amaitu zituen Madrilen. Perot fabrikako kudeatzaile izateko kontratatu zuten (1923).

Arrasaten 1927an ospatu Euskeraren Egunean nabarmendu zen, lehen aldiz Xabier de Lizardi izengoitia erabiliz. Euskararen aldeko ekintzaile nekagaitz agertu zen: euskarazko egunkari baten argitaratze asmoa landu zuen; Larramendiren ohoretan egin ziren literatura jaiak antolatu zituen, eta ekinaldi askotako lankidea izan zen (Errenteriko Euskeraren Eguna, Segurako Ume Euskaldunaren Eguna, Bergarako Euskeraren Eguna, Kirikiño Sariaren antolakuntza, eta abar).

Euskaltzaleak elkarteak, Lizardi bazkide zuela, sakabanatuta zeuden olerkariak bildu nahirik, Euskal Poesiaren Eguna antolatu zuen Errenterian Luis Jauregiren omenetan (1930). Bertan esku hartu zuen Lizardik, hiru poesia aurkeztuz. Hurrengo urteko ekitaldirako, Tolosan Emeterio Arreseren ohorez idatzitako Urte-giroak ondu zuen, «Lizardiren obrarik garaiena» (Aitzol). 1932an Biotz-Begietan, olerki bilduma ospetsua, eta bi antzerki lan, Laño ta izar eta Bi aizpak argitaratu zituen. Urte berean Kirikiño Saria irabazi zuen Etxe barne bizia izeneko artikuluarengatik.

Hil ondoren Lizardiren beste liburu bat plazaratu zen: Umezurtz-Olerkiak (1934). Urte berekoa da Itz Lauz izeneko artikulu bilduma. Geroago, 1953, Ezkondu ezin zitekeen mutilla antzerki lana agertu zen.

Lanak

Poesia

• XX. mendeko poesia kaierak - Xabier Lizardi (2000, Susa): Koldo Izagirreren edizioa
• Bihotz-begietan (1932, Verdes-Atxirika)
• Olerkiak - Xabier Lizardi (1983, Erein): Juan Mari Lekuona, Anjel Lertxundi eta Xabier Leteren edizioa
• Umezurtz olerkiak (1934, Euskaltzaleak)
• Lizardi (1975, Valverde)

Antzerkia

• Bi aizpak (1932, Antzerti)
• Laño ta izar (1932, Antzerti)
• Ezkondu ezin ziteken mutilla (1953, Egan aldizkaria)

Artikuluak

• Itz lauz (1934, Euskaltzaleak)
• Kazetari lanak (1986, Erein - Euskal Editoreen Elkartea)

Aipamenak

• XX. mendeko poesia kaierak, Koldo Izagirre
• Euskal literatura alfabetatzeko, Enrike Zabala
• Euskal literaturaren historia, Ibon Sarasola
• Euskal literaturaren antologia, Xabier Mendiguren eta Koldo Izagirre
• Historia de la literatura vasca, Koldo Mitxelena
• Euskal literatura, Santiago Onaindia
• Euskal Idazleen Lorategia, Karmelo Etxenagusia
• Lur hiztegi entziklopedikoa
• Harluxet hiztegi entziklopedikoa

Erreferentziak

• Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Izan ere, egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek lizentzia librearekin laga zituen, euskal Wikipedia osatzeko proiektu baterako.

Ikus, gainera

• Euskal Pizkundea
• Gipuzkoako idazleen zerrenda
• Lizardi Mintza Taldea
• "Lizardi eta erotismoa"

Kanpo loturak

• Jose Maria Agirre, Literaturaren Zubitegia.
• Gipuzkoa kultura
• Lizardiri buruzko monografikoa, Bidegileak bildumako alea.