Xenpelar

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Frantzisko Petrirena Rekondo Xenpelar, Antonio Valverde Ayalde (1915-1970) margolariaren lana.

Frantzisko Petrirena Rekondo, Xenpelar (Errenteria, Gipuzkoa, 1835eko urtarrilaren 13a - 1869ko abenduaren 8a) bertsolaria izan zen. Xenpelar jotzen da XIX. mendeko bertsolaritzaren gailurtzat.

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errenteriako Senperelarre baserrian jaio zen, Oiartzungo mugan, handik jarri ziotelarik bere goitizena (Senperelarre> Xenpelarre> Xenpelar). Aitona Juan Kruz, Nafarroa Garaiko Sunbillan jaioa zen, aita Jose Benardo Petrirena Bergara berriz, herrialde bereko Arantzan, laister ordea Oiartzuna joan ziren bizitzera. Dirudienez biak ala biak ijito kastakoak ziren. [1]

Espainiako Independentzia Gerra (1808-1814) eta gero, udalek zorrei aurre egiteko lur sail asko saldu behar izan zituzten, Errenteriaren kasuan Senperelarre izenekoa. Xenpelarren aitona Juan Kruzek lur sail hori erosi zuen 1814ko abenduan eta sei urte beranduago, haren seme Jose Bernardok Udalari baimena eskatu eta bertan etxea eraiki zuen, hara joan zelarik bizitzera Oiartzungo Errotazar baserritik bere andrearekin. Aita Jose Bernardok bederatzi seme alaba izan zituen guztira: Lehenengo emazte Josefa Inazia Iragorrirekin hiru eta bigarrengo andre Maria Rita Berrondorekin berriz beste sei, azkeneko hauetan laugarrena izan zelarik Xenpelar, Lehen Gerra Karlistaren hirugarren urtean jaioa. Senperelarre edo Xenpelarre baserria karlisten eremuan zegoen une horretan, Oiartzun guztia bezalaxe, Errenteria berriz liberalen esku zegoen bitartean. Horren ondorioz eta batez ere haien etxea hango elizatik gertuago zegoelako Errenteriakotik baino, beste senide guztiak bezalaxe Oiartzunen bataiatu zuten[1].

Horren familia zabala ongi hazteko Senperelarre baserria eskas samarra zenez, zazpi urte baino ez zituela morroi joan zen izeba Maria Batista Petrirena eta osaba Manuel Frantzisko Isastiren Oiartzungo Egurrola baserrira, hangoa baitzen bere atautxia ere: Frantzisko Inazio Isasti[1]. 1857an bere jatorrizko baserrira, Senpelarrera, itzuli zen, Errenteriako ehun fabrika handi batean lan egitera.

1859an Maria Joxepa Retegirekin ezkondu zen. Bere anaia Juan Jose lehendik ere Maria Joxeparen aizpa batekin ezkondua zegoenez, horrek bi anaia bi ahizparekin elkartu zirela esan nahi du[1]. Errenteriako kalean bizi izan ziren, eta hiru alaba eduki zituzten. Azkeneko alaba izan eta hiru urte beranduago, Emazteak baztanga harrapatu eta 1869ko urriaren 25ean hil zen. Xenpelar bera ere kutsatu eta hilabete t'erdi beranduago hil zen, abenduak 8an[1], 34 urte zituela.

Bertsolaritza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bat-bateko bertsolaritzan 12 urterekin hasi zen. Olloki, Larraburu, Ardotx, Patxi Bakallo, Panderitarrak izan zituen bertso lagun. Bat-bateko bertso apur batzuk gordetzen badira ere, Iparragirrerekin eta Musarrorekin izandako bertso eztabaidak, esaterako, bertso jarriak dira Xenpelarren bertso sail ezagunenak.

Gainera, hainbat bertso-paper ere idatzi zuen. Haietako asko, tamalez, 1936ko Gerran galdu ziren. Hogeita hamar bat bertso paper gorde dira gaur egun arte. Sail horietarik gogoangarrienak: Pasaiako plazatik dator notiziya, Frantsesaren ideak, Andre txarren bentajak, Betroiarenak, Ezkondu eta ezkongai, Azken juiziokoak, Iya guriak egin du.

1931n Macazaga inprimeriak Xenpelarren bertsuak izeneko liburuxka argitaratu zuen. Jautarkolek, 1958an, Xenpelar bertsolaria bizitza ta bertsoak izenekoa plazaratu zuen; eta, azkenik, Antonio Zavalak Xenpelar bertsolaria (1969) liburua, haren bertso guztiekin, kaleratu zuen.

Bertso ezagunenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikiiturrietan badira testuak, gai hau dutenak:
Xenpelar

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e PERURENA, Patziku: "Senperelarrekoaz" (33-34 orriak). In:Etorrerakoak. Tafalla: Txalaparta, 1998. 33. orria.