Yucatango maia hizkuntza

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Yucatango maia
Maaya t'aan
Non mintzatzen den: Mexikoko Quintana Roo, Campeche eta Yucatán
Eskualdea: Mesoamerika
Hiztunak: 800.291[1]
Hizkuntza familia: Maia hizkuntzak 
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofizialtzat duten lurraldeak: Ofiziala Mexikon.
Erakunde araugilea: Instituto Nacional de Lenguas Indígenas
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1: ez du
ISO 639-2: myn (colectivo)
ISO 639-3: yua

 

Map-Maya in Mexico.svg
Yucatango maia hizkuntzaren hedadura.
 

Yucatango maia (hizkuntza hartan, Màaya t'àan) maia hizkuntza bat da, Mexikoko Yucatán penintsulan hitz egiten dena, Mexikon hiztun gehien duen maia hizkuntza. Familia berean hizkuntza hauek ditugu:

Beraz, Yucatango maia hizkuntzak terminoarekin, pluralean, familia bat adieraz daiteke eta, baita ere, singularrean, Yucatango maia hizkuntza zehatz bat.[erreferentzia behar] Bigarren kasu honetan, Yucatango maia Mexikoko Quintana Roo, Campeche eta Yucatán estatuetan erabiltzen da.

Yucatango maia Mexikon hiztun gehiago duen maia hizkuntza a: 800.291 hiztun ditu, gehienak goian aipatutako estatuetan;[3] dena dela badira komunitate txiki batzuk Guatemalan (700 inguru) nahiz Belizen (5.000). Literatura aberatsa du, eta oro har kulturalki zein sozialki bizi-bizirik dabilen hizkuntza da. Badira irakasteko akademiak eta ikastetxe bereziak.

Ofizialtasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mexikon, 2003ko Hizkuntza Eskubideen Lege Orokorraren ondorioz, Mexikoko beste bertako hizkuntzak bezala, hizkuntza nazionaltzat onartuta dago.

Aldaerak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiztunek, orokorrean, bi aldaera bereizten dituzte:

  • )“Jach maya”: aldaera zaharrena eta garbiagoa. Zenbait herri baztertuetan erabiltzen da oraindik eta baita adineko jendea.
  • )“El xe'ek”: aldaera modernoa, gazteek erabiltzen dutena; espainieraren elementu asko ditu. [4]

Idazkera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Konkistaren ondoren Yucatango maia alfabeto latinoaren bidez idazten da. Konkista baino lehen maia herriak bazuen idazteko beste sistema bat; sistema horren oinarria glifoen edo ideogramen erabileran oinarritzen zen. Gaur egun erabiltzen den alfabetoa 1984an adostua izan zen nahiz eta oraindik sektore batzuk erabat ez onartu. Egun Mexikon argitaratzen diren publikazioetan hori da erabiltzen dena.

Maia hizkuntzaren glifo bat.
a b ch ch' e h i k k' l m n o p p' s t t' ts ts' u w x y '

Idazkeraren ikuspuntutik, bestetik hiztegi desberdinak daude argitaratuta. Tradizionalena Juan Pío Pérez-ek 1898an argitaratu zuen Coordinación alfabética de las voces del idioma maya hiztegia dugu. Hiztegi hori XIX. mendean zehar aipatutako Juan Pío Perezek Pedro Beltranekin batera hitz bilduma aberatsa da. Joan den mendearen bukaeran, 1980an, Alfredo Barrera Vásquezek Diccionario Maya-Español, Español-Maya koordinatu zuen (Mexiko: Cordemex). Liburu horretan maia hizkuntzaz espezialistak diren bi intelektual ezagunek kolaboratu zuten: Juan Ramón Bastarrachea eta William Brito Sansores.

Lexikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hitz batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

AH: jauna Soskil: heneken landarearen zuntza Puch: zanpatu Tuch: zilbor Purux: tripaundi T'el: oilar Much: apo Tunich: harri Hots': etzetik janaria ateratzea (eskuz edo koilaraz) K'olis: burusoila Xix: janari edo edari hondarra Malix: arrunt, arrazarik gabekoa, esaterako txakur Nojoch: handi Báaxal: jostailu Mulix: ile kizkur Wix: orina Hanal: janari Nah: etxe Pixan: hildakoa, espiritu Tirixtá: diarrea Xik': besape Kirits: zikin Ka' al: itsusi Max: tximu Otoch: etxe Pech: kaparra Uk': xorri Xux: azkarra Alux: galtzagorri antzeko pertsonai mitologikoa Chel: ilehori Chich, o chichi: amona Dzots: saguzarra Uay: azti Míis:erratza Mis:katu

Zenbakiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1 - Jun
2 - Ka'a
3 - Óox
4 - Kan
5 - Jo'
6 - Wak
7 - U'uk
8 - Waxak
9 - Bolon
10 - Lajun
11 - Buluk
12 - Ka'a lajun
13 - Óox lajun
14 - Kan lajun
15 - Jo' lajun
16 - Wak lajun
17 - U'uk lajun
18 - Waxak lajun
19 - Bolon Lajun
20 - Jun K'aal
400 - Jun K'aax O Jun Baak
8000 - Jun Piik
160000 - Jun Kalab
3200000- Jun K'iinchil
64000000 - Jun Alaw

Ohiko esaldi batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Maia hizkuntzaz galdera ikurrak ez dira erabiltzen, berezko elementu galdetzaileak daudelako.

  • Bix a beel: Zer moduz? (hitzez hitz: «nola dago zure bidea?»)
  • Ma'alob, kux teech: Ongi, eta zu?
  • Bey xan teen: Baita ni ere.
  • Bix a k'aaba’: Nola duzu izena?
  • In k'aaba'e' Jorge: Nire izena Gorka da.
  • Jach ki'imak in wóol in k'ajóolt kech: Pozten nau zu ezagutzeak.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Instituto Nacional de Estadística. XII. errolda.
  2. 1986an 12 hiztun gelditzen ziren. Gordon, Raymond G., Jr. (ed.). Ethnologue, (2005).
  3. Instituto Nacional de Estadística. XII. errolda.
  4. Fidencio Briceño Chel: http://www.mayas.uady.mx/articulos/lengua.html

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]