Zarautz

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Zarautz

 Gipuzkoa
Zarautz eta bertako hondartza Santa Barbaratik ikusita.
Zarautz eta bertako hondartza Santa Barbaratik ikusita.
Izen ofiziala Zarautz
Estatua
Erkidegoa
Lurralde Historikoa
Eskualdea
Espainia
Euskal Autonomia Erkidegoa
Gipuzkoa
Urola Kosta
Alkatea Juan Luis Ilarramendi (Bildu)
Herritarra zarauztar
Koordenatuak
Zarautz non dagoen adierazten duen Zarauzko mapa
Zarautz
Zarautz (Zarautz)

Gipuzkoa - Zarautz.svg

Eremua 14,80 km2
Garaiera 4 m
Distantzia 18 km Donostiara
Posta kodea 20800
Biztanleria 22.552 bizt. (2013)
Dentsitatea 1.523,78 bizt./km²
Sorrera 1237
http://www.zarautz.org

Zarautz Gipuzkoako kostaldearen erdialdeko udalerri bat da, Urola Kosta eskualdeko hiriburua. Turismoa eta merkataritza ditu ekonomia jarduera nagusiak. Uda garaian hondartza (2.8 km, Euskal Autonomia Erkidegoko luzeena) egunero beteta egon ohi da.

Probintziako bosgarren udalerririk populatuena da: 2011n 22.658 biztanle zituen, eskualdekoen % 60a. Udan hirukoiztu egiten du populazio hori, eta 60.000 biztanle ere izaten ditu.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1237an hiribildu titulua eman zion Fernando III.a Gaztelakoak. XVI. mendea arte arrantzan jardun zuten zarauztarrek, bereziki balearen harrapaketan. Animalia hori Bizkaiko Golkotik desagertutakoan, bestelako zereginetan murgildu ziren biztanleak, hala nola nekazaritzan, ehungintzan eta altzari eta itsasontzien eraikuntzan.

XIX. mendean burgesia handiarentzat opor leku bilakatu zen, baita monarkiarentzat ere. Elisabet II.a Espainiakoa eta Fabiola Belgikakoa erreginek hantxe igarotzen zituzten oporraldiak, besteak beste, hondartzako mendebaldeko ertzean dagoen Narros jauregian zehazki. Bestela, mendearen amaieran burdinbidea iritsi zen herrira, 1895ean.

XX. mendearen hasieran, 1908an, Mollarriko mineral kargalekua zabaldu zuten, Asteasuko Andazarrateko meategietatik materiala garraiatzeko. Mendeko lehenengo erdialde hartan eraiki zuten herriko azoka (1903), Zinema frontoia (1924) eta Modelo zinema aretoa (1948). 1950 eta 60ko hamarkadetan lanera etorkinen kopuru esanguratsua iritsi zen herrira eta auzo berriak sortu ziren.

1986an Eusko Elkartasuna alderdi politikoaren sorrera herri honekin oso lotuta egon zen, baita 1993an PSE eta EE partiduen arteko batuketa ere.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mendebaldean Getaria, hegoalde eta ekialdean Aia eta iparraldean Bizkaiko Golkoa mugakide ditu herriak. Ekialderago Orio herria kokatuta dago.

Ingurune naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriaren hegoaldean Pagoetako natura parkea kokatuta dago, bertako mendigunearen tontorrik altuenak 700 metrotik gorakoak direlarik.

Bestela, ekialdean Iñurritza biotopo babestua dugu, izen bereko ibaia eta hondartzaren artean. Golf zelaia horren barnean dago.

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zarautz 26 auzotan banatzen da:

Herrigunean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herrigunetik kanpo[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gipuzkoako beste eskualde batzuetan ez bezala, 1950eko eta 1960ko hamarkadako biztanle hazkundea ez zen horren bat-batekoa izan, nahiz eta 20 urtetan populazioa bikoiztu egin zen. Bestalde, 1980ko hamarkadako krisi ekonomikoak ez zuen eraginik izan hazkunde horretan, eta jendeak Zarautza iristen jarraitu zuen, inguruko beste herri batzuetatik, (Eibar ingurutik, Donostialdetik...), harrezkero hazkundea moteltxoagoa izan zen.

Biztanleriaren bilakaera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskaldunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Urolaldeko hizkera

Zarauztarren hiru laurdenak euskaldunak izanda, UEMA elkartean sartuta dago udalerria. Gipuzkeraren aldaera bat da herriko jatorrizko euskalkia, Urolaldeko hizkeran sartzen dena, nahiz eta Beterriko hizkerarekin zubi-lana egiten duen. Zarauzko kaleko hizkerak berezitasun batzuk ditu ingurukoekin alderatuta; baserritarren hizkera, ordea, inguruko auzoetako baserritarren bera da: Urdaneta, Aizarna, Sarasola, Elkano, Meaga, Oikia, Askizu... [1]

Zarauztar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Francisco Escuderoren estatua Villa Mundako lorategian.

Izenaren inguruan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarazko forma Zarautz da, herriaren izen ofizial bakarra. Haren deklinabideari dagokionez, -tz bukaerako toponimoen gisan egiten da: Zarauzko (NONGO kasua), Zarauztik (NONDIK). Forma horietan Zarauz- da erroa. Gaztelaniazko izena horixe bera izaki, XX. mendeko azken laurdenean, purista batzuek Zarautz-ko udaltzaingoa eta antzeko forma okerrak erabili nahi izan zituzten.

Turismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Karlos Argiñanoren jatetxea, hondartzaren ertzean.
Narros jauregiaren ikuspegia.

Isabel II.ak opor-hiri aukeratu zuenetik, XIX. mendea, turismoak izugarrizko bultzada izan zuen Zarautzen. Biztanleria eta eraikitako lur-eremua asko handitu dira. Gaur egun, Donostia eta Bilborekin batera, Euskadiko turismo-gunerik garrantzitsuena da. Hondartzaren erdialdean, Desertu Txikia deritzan eremuan, Karlos Argiñanoren hotel eta jatetxea dago.

Zarauzko Turismo Bulegoaren estatistiken arabera, gaur egun turista gehienak Madrilgo Erkidegoa, Nafarroa, Katalunia, Frantzia, Italia, Erresuma Batua eta Zeelanda Berritik joaten dira, azken horiek, uda partean, Sanferminak direla eta.

Zarautzek bost hotel, apartamendu eta ostatu ugari, bi kanpin-leku eta dozena bat landa-turismoko etxe ditu. Biztanleriari dagokionez, udan Gipuzkoako bigarren hiria da, Donostiaren atzetik.

Eusko Jaurlaritzaren Etxebizitza Sailaren arabera, etxebizitzen %30a bigarren egoitzak dira.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdi Aroko ondarearen barruan, XV. mendeko Portu jauregia dugu, gaur egun Zarauzko udaletxea dena. Mende bereko Dorre Luzea eta Makazaga etxea aipatzekoak dira, baita XVI. mendeko Narrosko jauregia eta Argoainaundi baserria ere.

Geroagokoak dira Santa Klara komentua eta Santa Barbara baseliza.

XX. mendearen hasierakoak dira Torreoia edo Vista Alegreko dorrea eta Mollarri. Villa Munda eta Sanz Enea ere garai hartakoak dira.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azken udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portu jauregiaren ikuspegia, gaur egungo Zarauzko udaletxea San Pelaiotako festetan.

Zarautzek izan zituen azken bost alkatetatik lau Eusko Alkartasunakoak (EA) izan dira, bertan sortu baitzen alderdia. Jon Urien alkate zela Hamaikabat alderdia sortu zen eta bertara pasa zen. 2011tik aurrera Juan Luis Ilarramendi da alkate, Bildu koaliziokoa.

Udal hauteskundeetako emaitzak
Alderdiak 2011 2007
Botoak Zinegotziak Botoak Zinegotziak
Bildu 4.276 9 - -
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ) 2.832 6 2.072 5
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE-PSOE) 1.481 3 1.918 5
Aralar - Ezker Batua-Berdeak 1.040 2 1.722 4
Alderdi Popularra (PP) 938 1 951 2
Eusko Alkartasuna (EA) (Bildu barruan) (Bildu barruan) 2.155 5

2007ko hauteskundeetan, EAE-ANVren hautagaitzak debekatu egin zituzten; hala ere, hauteskundeetara aurkeztu egin ziren, legearen arabera botoak (denera, 1.866) baliogabe gisa zenbatu bazizkieten ere. Bestalde, % 37,01eko abstentzioa izan zen[2].

1978tik aurrerako alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arraunketari dagokionez, Zarauzko Arraun Elkartea (ZAE) da herriko kluba, 1983an sortua. Gaur egun, Aiako Huegun poligonoan dute uretara ateratzeko lokala eta arrapala. 2009an lehen aldiz bi traineru atera zituzten uretara.

Zarautz da Euskadiko eta Gipuzkoako Halterofilia Federazioaen sorlekua. 1968an Zarautz Kirol Elkartearen barne bertako taldea sortu zen (ZKEHalterofilia). Ordutik, urtero, udan nazioarteko halterofilia txapelketa izaten da herrian. Lehenengo urteetan, kirolari oso famatuek, legenda bihurtu direnek, hartu zuten parte, besteak beste, Serge Redingek eta Alain Termek. Azken urteetan, txapelketa kirol elkarteen arteko lehia bihurtu da, Frantziako txapelduna den Girondins de Bordeaux-k irabazi du.

Jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zarauzko jaien egutegia

Museoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Photomuseum, argazkigintzaren eta zinemagintzaren euskal museoa.
  • Zarauzko Arte eta Historia Museoa, arkeologia eta monumentu multzoa Santa Maria la Real parrokian. Bertan XIV. mendeko kanpandorrea eta aztarnategia daude ikusgai daude.

Gaztetxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2005eko urriaren amaieran, herriko 200 bat lagunek aspaldian hutsik zegoen lantoki zahar bat hartu eta Zarauzko Gaztetxea kokatu zuten. Kontzertuak, zine forumak, solasaldiak, erakusketak eta mahai-inguruak kontuan hartuta, berrehun ekitalditik gora antolatu dira bertan.

Hedabideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zarautz euren kaletegian duten hiriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Zarautz Hizketan, 2007, Asier Sarasuak komentatua
  2. 2007ko udal hauteskundeetako emaitzak Gipuzkoako Foru Aldundia

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Zarautz Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Wikipedian atari bat dago honi buruz:
Euskal Herriko Wikiatlasa


Koordenatuak: 43°17′00″N 2°10′00″W / 43.28333°N 2.16667°W / 43.28333; -2.16667