Zarautz

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Zarautz

 Gipuzkoa
Zarautz eta bertako hondartza Santa Barbaratik ikusita.
Zarautz eta bertako hondartza Santa Barbaratik ikusita.
Izen ofiziala Zarautz
Estatua
Erkidegoa
Lurralde Historikoa
Eskualdea
Espainia
Euskal Autonomia Erkidegoa
Gipuzkoa
Urola Kosta
Alkatea Juan Luis Ilarramendi (Bildu)
Herritarra zarauztar
Koordenatuak
Zarautz non dagoen adierazten duen Zarauzko mapa
Zarautz
Zarautz (Zarautz)

Gipuzkoa - Zarautz.svg

Eremua 14,80 km2
Garaiera 4 m
Distantzia 18 km Donostiara
Posta kodea 20800
Biztanleria 22.552 bizt. (2013)
Dentsitatea 1.523,78 bizt./km²
Sorrera 1237
http://www.zarautz.org

Zarautz Gipuzkoako kostaldearen erdialdeko udalerri bat da, Urola Kosta eskualdeko hiriburua. Turismoa eta merkataritza ditu ekonomia jarduera nagusiak. Uda garaian hondartza (2.8 km, Euskal Autonomia Erkidegoko luzeena) egunero beteta egon ohi da.

Probintziako bosgarren udalerririk populatuena da: 2011n 22.658 biztanle zituen, eskualdekoen % 60a. Udan hirukoiztu egiten du populazio hori, eta 60.000 biztanle ere izaten ditu.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarazko forma Zarautz da, herriaren izen ofizial bakarra. Haren deklinabideari dagokionez, -tz bukaerako toponimoen gisan egiten da: Zarauzko (NONGO kasua), Zarauztik (NONDIK). Forma horietan Zarauz- da erroa. Gaztelaniazko izena horixe bera izaki, XX. mendeko azken laurdenean, purista batzuek Zarautz-ko udaltzaingoa eta antzeko forma okerrak erabili nahi izan zituzten.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1237an hiribildu titulua eman zion Fernando III.a Gaztelakoabada ere, historialariek [[Fernando III.a Gaztelakoa]]k sinatutako dokumentuan zehazten dela foruaren berrespena adierazi ohi dute. Horrenbestez, badakigu data horren aurretik bazegoela zarauztar herriguneren bat, Zarautz etxe boteretsua bazegoen bezalaxe, haren ikurritzei jarraiki: Zarautz baino lehenago Zarautz. Elizaren inguruan berriki egindako indusketek hala zela berretsi dute.

Mendeetan, hiribilduko biztanleen bizimoduak nekazaritza eta arrantza izan zituen oinarri. XIV. mendearen amaieran, Getariarekin batasun ofiziala itundu zuten Zarautzek; baina laburra izan zen, eta bien arteko liskar franko izan zituzten, agian getariarrek ere antzeko interesak defendatzen zituztelako.

Bitxia bada ere, Gaztelako errege‑erreginek Zarautzi foruak harrapatutako balea bakoitzaren zati baten truke eman ziz­kioten. Okel zati hori ateratzeko, balea luzetara ebakitzen zuten, burutik isatsera. Zarauztarrek erakutsi zuten baleak harrapatzen oso trebeak zirela. Arrantzale‑kofradiaren aktetan ageri da 55 balea harrapatu zituztela 1636tik 1801era bitartean. Halaber, alegiaz­ko kontakizunetan azaltzen dute arpoiaz zauritutako beste balea batzuen ihesa. Hortaz, ez da harritzekoa antzinako udal‑armarriaren hirugarren kuartelean balea agertzea.

Gai horren ildotik, Zarautz‑Ganboa etxeko ateburuan (Azara kaleko 4. zenbakian) artistaren batek xaloki zizelatu zuen balearen harrapaketaren eszena, ziur asko etxe horretan jaiotako seme baten lanbidearen gorazarretan. Ganboa kapitain balea‑harrapatzaile hark, gainera, abizena eman zion Kanadako Labrador penintsulako golko bati. Zarauz­ko arrantzaleek ez zuten babes‑porturik, eta hondartzan bertan lehorreratzen zituzten ontziak.

XVI. mendea arte arrantzan jardun zuten zarauztarrek, bereziki balearen harrapaketan. Animalia hori Bizkaiko golkotik desagertutakoan, bestelako zereginetan murgildu ziren biztanleak, hala nola nekazaritzan, ehungintzan eta altzari eta itsasontzien eraikuntzan.

1859an arrantzale profesionalen eta kirol‑arrantzaleen ontzi txikientzako portu txiki bat eraiki zuten. Horretarako, senaia zabalaren mendebaldeko Alle puntaren babes naturalaz baliatu ziren.

Baina XIX. mendearen bigarren erdialdean gauzak erabakita zeuden, eta Zarautzen metamorfosia gertatu zen: arrantzale izatetik burgesia handiarentzat opor leku eta bainu‑hiri izatera igaro zen. 1865ean eta 1866an Elisabet II.a Espainiakoak eta Fabiola Belgikakoa erreginek Zarautzen egin zituen udaldiak erabakigarriak izan ziren. Erregina Narros jauregian egon zen, eta han jakin zuen koroa galdu zuela. Erreginak gorteko jendea eta nobleak erakarri zituen, eta Zarauz­ko ibar ederrean, Santa Barbaratik Talaimendira, jauregitxoak egiteari ekin zioten. Halere, Zarautzek ez zuen inoiz galdu haren nortasun euskaldun sendoa. Monumentu natural nagusia, berebiziko jendetzak erakartzen dituena, ia 3 km‑ko hondartza zabala da, mendebaldeko Alle puntatik hasi eta ekialdeko Mollarriko uharte txikietaraino. Gipuz­koako hondartzarik zabalena da.

Bestela, mendearen amaieran burdinbidea iritsi zen herrira, 1895ean.

XX. mendearen hasieran, 1908an, Mollarriko mineral kargalekua zabaldu zuten, Asteasuko Andazarrateko meategietatik materiala garraiatzeko. Mendeko lehenengo erdialde hartan eraiki zuten herriko azoka (1903), Zinema frontoia (1924) eta Modelo zinema aretoa (1948). 1950 eta 60ko hamarkadetan lanera espainiar etorkinen kopuru esanguratsua iritsi zen herrira eta auzo berriak sortu ziren.

1986an Eusko Alkartasuna alderdi politikoaren sorrera herri honekin oso lotuta egon zen, baita 1993an PSE eta Euskadiko Ezkerra alderdien arteko batuketa ere.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mendebaldean Getaria, hegoalde eta ekialdean Aia eta iparraldean Bizkaiko golkoa mugakide ditu herriak. Ekialderago Orio herria kokatuta dago.

Ingurune naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriaren hegoaldean Pagoetako natura parkea kokatuta dago, bertako mendigunearen tontorrik altuenak 700 metrotik gorakoak direlarik.

Bestela, ekialdean Iñurritza biotopo babestua dugu, izen bereko ibaia eta hondartzaren artean. Golf zelaia horren barnean dago.

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zarautz 26 auzotan banatzen da:

Herrigunean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herrigunetik kanpo[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Industria (altzarigintza, arte grafikoak) eta turismoa dira jarduera nagusiak. Zerbitzu-sektorea ere garatua dago, merkataritza eta administrazio-gunea da eta. Nekazaritzak (mahastiak, barazkiak) ez du hainbesteko garrantzirik. Lanean ari diren zarauztarren % 3k besterik ez dihardute lehen sektorean eta gainerakoak beste bi sektoreetan erdi bana dabiltza.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gipuzkoako beste eskualde batzuetan ez bezala, 1950eko eta 1960ko hamarkadako biztanle hazkundea ez zen horren bat-batekoa izan, nahiz eta 20 urtetan populazioa bikoiztu egin zen. Bestalde, 1980ko hamarkadako krisi ekonomikoak ez zuen eraginik izan hazkunde horretan, eta jendeak Zarautza iristen jarraitu zuen, inguruko beste herri batzuetatik, (Eibar ingurutik, Donostialdetik...), harrezkero hazkundea moteltxoagoa izan zen.

Biztanleriaren bilakaera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Urolaldeko hizkera»

Zarauztarren hiru laurdenak euskaldunak izanda, UEMA elkartean sartuta dago udalerria. Gipuzkeraren aldaera bat da herriko jatorrizko euskalkia, Urolaldeko hizkeran sartzen dena, nahiz eta Beterriko hizkerarekin zubi-lana egiten duen. Zarauzko kaleko hizkerak berezitasun batzuk ditu ingurukoekin alderatuta; baserritarren hizkera, ordea, inguruko auzoetako baserritarren bera da: Urdaneta, Aizarna, Sarasola, Elkano, Meaga, Oikia, Askizu... [1]

Turismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Karlos Argiñanoren jatetxea, hondartzaren ertzean.
Narros jauregiaren ikuspegia.

Isabel II.ak opor-hiri aukeratu zuenetik, XIX. mendea, turismoak izugarrizko bultzada izan zuen Zarautzen. Biztanleria eta eraikitako lur-eremua asko handitu dira. Gaur egun, Donostia eta Bilborekin batera, Euskadiko turismo-gunerik garrantzitsuena da. Hondartzaren erdialdean, Desertu Txikia deritzan eremuan, Karlos Argiñanoren hotel eta jatetxea (Aiala jauregia) dago.

Zarauzko Turismo Bulegoaren estatistiken arabera, gaur egun turista gehienak Madrilgo Erkidegoa, Nafarroa, Katalunia, Frantzia, Italia, Erresuma Batua eta Zeelanda Berritik joaten dira, azken horiek, uda partean, Sanferminak direla eta.

Zarautzek bost hotel, apartamendu eta ostatu ugari, bi kanpin-leku eta dozena bat landa-turismoko etxe ditu. Biztanleriari dagokionez, udan Gipuzkoako bigarren hiria da, Donostiaren atzetik.

Eusko Jaurlaritzaren Etxebizitza Sailaren arabera, etxebizitzen %30a bigarren egoitzak dira.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azken udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portu jauregiaren ikuspegia, gaur egungo Zarauzko udaletxea San Pelaiotako festetan.

Zarautzek izan zituen azken bost alkatetatik lau Eusko Alkartasunakoak (EA) izan dira, bertan sortu baitzen alderdia. Jon Urien alkate zela Hamaikabat alderdia sortu zen eta bertara pasa zen. 2011tik aurrera Juan Luis Ilarramendi da alkate, Bildu koaliziokoa.

Udal hauteskundeetako emaitzak
Alderdiak 2011 2007
Botoak Zinegotziak Botoak Zinegotziak
Bildu 4.276 9 - -
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ) 2.832 6 2.072 5
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE-PSOE) 1.481 3 1.918 5
Aralar - Ezker Batua-Berdeak 1.040 2 1.722 4
Alderdi Popularra (PP) 938 1 951 2
Eusko Alkartasuna (EA) (Bildu barruan) (Bildu barruan) 2.155 5

2007ko hauteskundeetan, EAE-ANVren hautagaitzak debekatu egin zituzten; hala ere, hauteskundeetara aurkeztu egin ziren, legearen arabera botoak (denera, 1.866) baliogabe gisa zenbatu bazizkieten ere. Bestalde, % 37,01eko abstentzioa izan zen[2].

1978tik aurrerako alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arraunketari dagokionez, Zarauzko Arraun Elkartea (ZAE) da herriko kluba, 1983an sortua. Gaur egun, Aiako Huegun poligonoan dute uretara ateratzeko lokala eta arrapala. 2009an lehen aldiz bi traineru atera zituzten uretara.

Zarautz da Euskadiko eta Gipuzkoako Halterofilia Federazioaen sorlekua. 1968an Zarautz Kirol Elkartearen barne bertako taldea sortu zen (ZKEHalterofilia). Ordutik, urtero, udan nazioarteko halterofilia txapelketa izaten da herrian. Lehenengo urteetan, kirolari oso famatuek, legenda bihurtu direnek, hartu zuten parte, besteak beste, Serge Redingek eta Alain Termek. Azken urteetan, txapelketa kirol elkarteen arteko lehia bihurtu da, Frantziako txapelduna den Girondins de Bordeaux-k irabazi du.

Museoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Photomuseum, argazkigintzaren eta zinemagintzaren euskal museoa.
  • Zarauzko Arte eta Historia Museoa, arkeologia eta monumentu multzoa Santa Maria la Real parrokian. Bertan XIV. mendeko kanpandorrea eta aztarnategia daude ikusgai daude.

Gaztetxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2005eko urriaren amaieran, herriko 200 bat lagunek aspaldian hutsik zegoen lantoki zahar bat hartu eta Zarauzko Gaztetxea kokatu zuten. Kontzertuak, zine forumak, solasaldiak, erakusketak eta mahai-inguruak kontuan hartuta, berrehun ekitalditik gora antolatu dira bertan.

Ibilaldiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gazte nahiz adineko pertsonei nahiz gorputzaren ahalmenak zertxobait murriztuak dituztenei paseo apartak egiteko aukera ematen die Zarautzek.

  • Hondartzako malekoia.
  • Talaimendira igotzea. Gure aurrean berebiziko bistak izango ditugu gure aurrean. Han goitik, talaiariak balearen presentziaren

berri ematen zien arrantzaleei.

  • Zarauztik Getariara. 3 km‑ko oinez­ko ibilbide zoragarria da, Kantauri itsasoaren ertzean.

Hedabideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uda guztian Zarautz kosmopolita horretan festaz festa ibiltzen dira: berbenak, dantzak, estropadak, arrantza‑lehiaketak, golf‑txapelketak, tenisa, zezen boladunak, pilota, su artifizialak, herri‑kirolak, pintura erakusketak... Hala ere, egunik handiena abuztuaren 15a da, Andra Mari jaia. Ekainaren 26an, San Pelaio egunean, jai egiten dute, eta udako festa‑giroan sartzen dira. Irailaren 9an, Arantzazuko Ama Birjinaren jaiegunean zalaparta batean ibiltzen dira zarauztarrak: euskal jai ikusgarria antolatzen dute, eta udako festa‑giroari agur esaten diote.

Zarauzko jaien egutegia

Zarauztar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Francisco Escuderoren estatua Villa Mundako lorategian.

Hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zarautz euren kaletegian duten hiriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Zarautz Hizketan, 2007, Asier Sarasuak komentatua
  2. 2007ko udal hauteskundeetako emaitzak Gipuzkoako Foru Aldundia

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Zarautz Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Herriko Wikiatlasa


Koordenatuak: 43°17′00″N 2°10′00″W / 43.28333°N 2.16667°W / 43.28333; -2.16667