1848ko iraultzak

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Barrikadak Parisko kaleetan (Horace Vernet)

1848ko iraultzak ia Europa osoan gertatu ziren eta Herrien Udaberria edo Iraultzen Udaberria izenak hartu zituzten.

1848ko iraultza liberala, aurreko iraultzen antzera, Metternichen sistemaren kontrako altxamendu bat izan zen, baina bertan beste faktore batzuek ere hartu zuten parte. 1830eko bolada iraultzailean moduan, hura ere Frantzian hasi zen, baina Europa osoan gertatzen ari ziren arazo batzuen ondorio izan zen.

1848ko iraultzaren arrazoiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantziako historia
060806-France-Paris-Notre Dame.jpg
Historiaurrea eta Antzin Aroa
Erdi Aroa
Aroa Modernoa
Aroa Garaikidea
Zerrendak

Alde batetik, krisi ekonomiko gogorra izan zen 1840ko hamarkadaren erdialderantz. Krisi hura 1845–1846 artean jazotako patataren krisiarekin hasi zen: patataren uzta txarrak gosea eta pobrezia zabaldu zituen. Horrez gainera, 1847 inguruan lehorte handiak izan ziren.

Beste alde batetik, industrializazioaren hasiera hasi zen Europa osoan eta, horrekin batera, klase gizartearen eraketa. Burgesia eta langileen arteko ezberdintasunak gero eta handiagoak ziren, bai ekonomian, bai eskubide politikoetan, eta horrek estatu burgesaren kontra proletarioek egindako lehen protestak sortu zituen. Horrela agertu ziren lehen mugimendu sozialistak, langileen eskubideen aldekoak; aurreko iraultzetan ez bezala, horretan rol garrantzitsua jokatu zuten.

Politikari dagokionez, gogoratu behar da artean Europako ia estatu guztietan absolutismoak erregimen nagusia zela eta horrek burgeseriaren nahiz hiriko langileen desadostasuna sortzen zuen. Hala eta guztiz ere, gobernu liberalagoak zituzten herrietan goi burgesiaren nahiak bakarrik babesten ziren, eta horrek ekarri zuen liberalismo demokratikoagoaren agerpena, erradikalagoa zena.

Azkenik, kontuan hartu behar da Metternichek antolatutako lurraldearen banaketarako sistemak ez zituela nazio askoren nahiak asetzen; arrazoi hori zela kausa, altxamenduak gertatu ziren. Nazionalismo horiek mota askotakoak izan ziren: adibidez, estatu germaniarrek estatu bakarrean bilduta egoteko nahia zeukaten baina Austro-hungariar Inperioaren menpeko nazio askok independentzia lortu nahi zuten, ordea.

Iraultzaren gertakariak Europan zehar[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantzian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1848. urtean Frantzian 1830eko iraultzaren ondorioz hasitako monarkia liberala zen, Luis Filipe Orleansekoa erregearen agindupean; baina politika egiteko haren moduak goi burgesia eta pribilegiodunak poztu zituen bakarrik, ez herria. Horrexegatik sortu egin ziren berriro ere Frantzian iraultza liberalak, eskakizun demokratiko eta erradikalagoak aldarrikatzen zituztenak.

Frantzian ideia demokratiko eta sozialistak zabaltzen hasi ziren langile eta behe burgesiaren artean, eta azken horiek batez ere erregearen kontrako kanpaina hasi zuten "Oturuntzen kanpaina" deritzona. Horretan, liberal erradikalak afaltzeko biltzen ziren eta gero manifestaldiak antolatzen zituzten. Baina Luis Filipe Orleansekoa horietako bat galarazi zuen eta manifestaldi handia antolatu zen, ideia demokratikoak babesteko asmoz 1848ko otsailean Parisen, langileen eta Goardia Nazionalaren laguntzarekin. Herritarren asmoa errepublika berrezartzea zen. Iraultza horien ondorioa lehen ministroaren dimisioa izan zen. Egun batzuk geroago, Luis Felipe erregeak abdikatu zuen eta Frantziako Bigarren Errepublika aldarrikatu zen.

Egoera horren aurrean, liberalek eta demokratek behin-behineko gobernua osatu zuten. Garai horretan, demokratak ziren erradikalak eta liberalak moderatuak. Egin zuten lehen aldaketa sufragio unibertsalaren bidezko hauteskundeak ospatzea izan zen. 1848ko apirileko hauteskundee ondorioz demokratek boterea hartu zutenean, Alphonse de Lamartine presidente jarri zen. Haren nahien artean prentsa askatasuna, grebarako eskubidea, hamar orduko lan eguna eta sufragio unibertsala zeuden, baina neurri horiek ez zituzten herri guztiaren nahiak guztiz asetzen; horregatik, abenduan Luis Napoleon Bonaparte presidente hautatua izan zen.

1849an Luis Napoleonek Estatu Pontifizioak defendatu izanak errepublikanoen haserrea ekarri zuen. 1852an, presidentea berriz aukeratzeko legea onartu ez zenez, Luis Napoleonek estatu kolpea egin zuen, Frantziako Bigarren Inperioa aldarrikatu eta bere burua Napoleon III.a izendatu zuen.

Esan dezakegu Frantzian hasieran 1848ko iraultzak arrakasta izan zuela, baina iraupen txikia izan zuen, Inperioa ezarri zen arte; horren ondorioz, kontserbadurismorako bira izan zelako eta ez zirelako iraultzaren lehen oinarri demokratiko eta sozialak errespetatu.

Frantziatik iraultza Europako herri askotara zabaldu zenez, "Herrien Udaberria" deitu zitzaion. Iraultza bolada horren aitzindaria Suitza izan zen, barne istilu batzuen ostean 1848ko konstituzio federal bat lortu baitzuen eta liberalismora zabaldu. Haren ondoren etorri ziren lehen azaldu diren Frantziako gertakariak, eta herri horretatik Konfederazio Germaniarrera (gaur egungo Alemania), Inperio Austriarrera eta Italiako estatuetara zabaldu zen.

Austria-Hungaria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Metternich Austriar Inperioko lehen ministroa

Austria-Hungaria betidanik izan zen erreakzio absolutistaren sinboloa eta bertako lehen ministroa Metternichek diseinatutako sistemaren defendatzaile amorratua, baina garai horretan iraultza liberal eta nazionalistak haren menpeko lurralde guztietan zehar agertu ziren. Altxamenduak, Frantziakoak ikusita, piztu ziren martxoan eta azkar zabaldu ziren Viena, Praga, Budapest eta Italiako iparraldeko hainbat estatutan ere, Milan eta Venezian, alegia. Lehen altxamenduak Hungarian izan ziren martxoaren 11n, Lajos Kossuth buruzagi nazionalistak zuzendurik, eta haien ondorioz, Hungariako independentzia eta haren gobernu liberal berria aldarrikatu ziren.

Handik oso gutxira, istiluak Inperioko hiriburuan hasi ziren, martxoaren 13an, Behe Austriako Dietaren bilerarekin batera: organo absolutista zen eta ikasle eta langile masek bilera tokia hartu eta erreforma liberalak eta Metternichen dimisioa eskatu zuten. Metternichek biharamunean dimititu zuen eta Fernando I.a enperadoreak erreforma liberalak agindu zituen. Ondoren, Dieta Konstituziogilea osatu zen konstituzio liberala egiteko helburuarekin, Bohemian txekiarrek haien independentzia aldarrikatzen zuten bitartean. Baina bolada iraultzaileak ez zuen asko iraun. Alde batetik, goi burgesia langileen aldarrikapenen beldur zen eta, horregatik, konstituzio oso moderatua idatzi zen, iraultzaile gehienen interesen kontrakoa.

Presioen aurrean, sufragio unibertsalez aukeratutako Dieta Konstituziogile berria aukeratu zen, konstituzio berria egiteko, baina horrek ez zuen jada goi burgeseriaren jarraipena. Hori gertatzen zen heinean, tropa austriarrek Italiako altxamenduak zapaldu zituzten udan eta laster, udazken horretan, gobernu liberal berria kendu egin zuten, inperioa berrezarri eta liberalen kontrako errepresio handia martxan jarri. Txekiarren altxamenduak ere Pragaren bonbardaketarekin amaitu ziren eta gauza bera gertatu zen independentista hungariarrekin, indarrez zapaldu baitzituzten. Abenduaren hasieran, Fernando I Enperadoreak abdikatu egin zuen bere biloba Frantzisko Josef I.aren alde, baina horrek absolutista izaten segitu zuen denbora luzean zehar.

Alemania[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iraultza Alemaniara ere iritsi zen, potentzia absolutista zen Prusiara berera ere. 1847. urtean Gilen Federiko IV.a Prusiakoak konbokatutako Dieta batean eskakizun liberalak egin ziren, baina ez ziren emankorrak izan eta dieta disolbatu egin zen; hala ere, bertoko liberalek ez zuten amore eman eta Frantzian Iraultza egon zela jakin bezain laster, manifestazio handia egin zuten langabetu eta hiritarren laguntzarekin, erreforma liberalak eta Alemaniako estatuen batasuna eskatuz. Mugimendua estatu germaniar guztietara zabaldu zen, bortizkeriarik gabe, bertoko agintariek, beldurraren ondorioz, erreforma liberalak agindu baitzituzten. Prusiaren kasuan, erregeak hainbat erreforma liberal eta Alemaniako batasunean gidaritza eramango zuelako promesa eman zuen. Horren ondoren, parlamentu liberal bat osatu zen, proiektu konstituzional batekin, baina harekin batera, han-hemenka izandako ikasle eta langileen erreboltek errepresio gogorra izan zuten, eta goi burgesia monarkikoekin aliatu zen, proletalgoaren ideia demokratikoen kontra egiteko.

Gertakari horien aldi berean, Alemaniako hainbat estaturen ordezkariak bildu ziren Frankfurt hirian. Gehienetan, sufragio unibertsalaren bidez izan ziren aukeratuak baina, hala eta guztiz ere, liberal errepublikano eta erradikalek ez zuten gehiengoa lortu. Modu horretan, Frankfurteko parlamentu hura, konstituzio liberala eta Alemaniaren batasuna helburutzat zituena, bi talde nagusiz osatuta geratu zen: batetik, liberal moderatuak, goi burgesia eta kontserbadurismoaren aldekoak; bestetik, liberal demokratikoak, errepublika federal eta langileen eskubideen aldekoak. Nolanahi ere, han ere iraultzak ez zuen iraupen luzerik izan eta 1848ko udan erreakzioa hasi zen.

Prusian, monarkak liberal erradikalak indarraren bidez menperatu zituen eta konstituzio liberal moderatua eman zuen denbora laburrean zehar, gero absolutismora itzuli baitzen. Frankfurteko parlamentuak Alemaniaren batasunaren proiektua prestatu zuen eta gauzatzeko zegoen estatu berri haren koroa Prusiako erregeari eskaini zion. Hark, ordea, koroa gutxietsi zuen eta Frankfurteko parlamentuaren lan osoa deuseztatu. Hortik aurrera, gainbehera segitu zuen 1849ko udaberrira arte, desegin egin zenean, eta lehengo estatu buruen soberania berrezarri zen Konfederazio osoan, Prusiaren laguntzarekin.

Borrokak Berlingo kaleetan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1848ko martxoaren 18an, berlindarrek bazekiten zer gertatu zen Paris eta Vienan aurreko egunetan. Hori zela eta, manifestatzaile talde bat Errege Jauregiraino joan zen eta erregearen anaiak, Gilen oinordekoak, jendeari tiro egiteko agindu zuen. Arratsaldeko ordu bietan jazo zen hori; gizon taldeak zihoazen batetik bestera arineketan, izututa eta oihuka, Jauregi aurrean manifestatzaileak hiltzen ari zirela azaltzen.

Hiri osoa lehertu beharrean zegoen. Königstrasse kalean barrikada sendo handi bi altxatu zituzten gurdia, omnibusak, ohial fardelak, egurrak eta halakorik eroanda. Etxeetako teilatuetan gizon-emakumeak, adreiluak eskuetan, gudariak noiz etorriko zain zeuden. Ahal bezala armatu ziren denak, aizkora, lantza, pistola eta makilekin. Hamar ordu luzez tropekin borrokan egin zuten, hamabi mila gudari ere egon ziren eta hogeita hamar kanoi txiki.

Federiko Gilen IV.a erregeak mezua igorri zien "berlindar maiteei, prusiar herritar maiteei", odol jario hura eten zezaten. Baina deia alferrik izan zen eta iraultzaileek gudariak kale batzuetatik kanporatzea lortu zuten. Erregeak armada atzera bota behar izan zuen.

Barrikadetan hildakoak Errege Jauregiaren aurrera eroan zituztenean, erregea balkoira irten zen. Herritarrek gorpuen aurrean kapela eranzteko eskatu zioten eta hala egin zuen berak, zurbil eta beldurrez.

Barrikaketan ibilitako langileek ezer gutxi atera zuten gertaera hartatik. Burgesiako alde liberalenek nahikoa iritzi zioten ministro liberal bat izendatzeari, Kamphausen eta Gansemann-eko fabrikatzaileen gogokoa baitzen. Iraultzaileek hauteskunde orokor eta zuzenekoak eskatu zituztenean, liberal moderatuek, matxinatuen erradikalismoaren beldurrez, eskatu zioten erregeari armada itzul zedin, erreboltaren arriskus saihesteko. Tropak behar bezala prestatuta itzuli ziren.

Mugimendu iraultzailea zatitu zegin zen eta talde bakoitzak irtenbide bat ikusten zion egoerari; beraz, ez zuten erantzuten jakin. Hala eta guztiz ere, udan muturreko talde bat hiriko armategiaz jabetzen ahalegindu zen, baina huts egin zuen. 1848ko iraultza zapalduta zegoen Berlinen.

Italia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azkenik, gogoratu behar da Italiako penintsulan izandako altxamenduak. Haiek ideia liberalen eta nazionalisten aldekoak ere izan ziren. Iparraldeko estatuak Austriaren kontra altxatu ziren Piemonteren laguntzarekin, baina Austriak indarrez zapaldu zituen. Napolin ere konstituzio berri baten aldeko altxamenduak egon ziren, Estatu Pontifikalen moduan, eta haren helburuak epe laburrean zehar bakarrik lortu ziren, Aita Santuaren ihesa eta Erromako Errepublikaren aldarrikapena esaterako, baina haiek ere zapaldu zituzten, Napolin konstituzio berria deuseztatu baitzen eta Aita Santuak subirotasuna berreskuratu baitzuen Frantziaren laguntzarekin, 1849 urtearen amaierarako.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: 1848ko iraultzak Aldatu lotura Wikidatan