Edukira joan

1924ko Estoniako estatu-kolpe saiakera

Wikipedia, Entziklopedia askea
1924ko Estoniako estatu-kolpe saiakera
Data1924ko abenduaren 1a
LekuaEstonia
Koordenatuak58°36′N 25°01′E / 58.6°N 25.01°E / 58.6; 25.01
EmaitzaEstoniaren garaiera
Gudulariak
 Sobietar Batasuna
Estonia eta Errusiako komunistak		  Estonia
Buruzagiak
Jaan Anvelt
August Lillakas		 Johan Laidoner
Johan Unt
Indarra
279 militar eta soldadu gorri, 56 kide 5 Thompson subfusil, 55 rifle, 65 esku-granada, 8 lehergailu eta 150 pistola[1] 500–700 soldadu eta kadete
Galerak
125 hildako
500 atxilotu		 26 hildako

1924ko Estoniako estatu-kolpe saiakera, Abenduko matxinada (estonieraz: Detsembrimäss) bezala ere ezaguna,[2] 1924ko abenduaren 1ean Estonian huts egindako estatu-kolpe saiakera bat izan zen. Matxinada Kominternak aurrera eraman zuen, Estoniako Alderdi Komunistak eta Sobietar Batasuneko boltxebikeek gidaturik.[3] Kolpean parte hartu zuten 279 matxino komunistetatik, 125 ekintzan hil ziren, geroago 500 pertsona baino gehiago atxilotu zituztelarik. Estoniako Gobernuaren indarrek ordea, 26 gizon galdu zituzten.[2][4][5]

Aurrekariak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Estoniako Idependentzia Aldarrikapena, 1918ko otsailaren 21ean argitaratua.

XVIII. mendean, Nystadeko ituna zela medio, Estoniako eta Livoniako dukerriak (garaian Suediar inperioaren parte zena) Errusiar Inperioaren parte bilakatu ziren.[6] Hurrengo mendeetan Estonia inperioaren parte bezala mantendu zen Estoniako Gobernazioa bezala.[7]

XIX. mendearen amaierak modernizazioa eta Estoniar identitate nazionalaren sorkuntza ekarri zuen.[8] Hala, 1917ko Errusiako Iraultza heldu zenean, Estonia erakunde politiko bateratu gisa azaldu zen; Estoniako Gobernazioko legegintzaileek beren burua Estoniako agintari subirano goren izendatu zutenean, Errusiako behin-behineko gobernu boltxebike berriaren ordez.[7] Hilabete batzuk geroago, Errusia Sobietarrak boterea galdu zuen eta Estoniako Independentzia Aldarrikapena argitaratu zen, 1918ko otsailaren 24an Estonia errepublika subirano izendatuz.[9] Independentziak ez zuen luzaroan igaro, antolaturiko behin-behineko gobernua hurrengo egunean desmantelatu baitzen tropa alemaniarrak Tallinn-en sartu zirenean. Alemaniar Inperioak Lehen Mundu Guda galdu zuenean, 1918ko azaroaren 11 eta 14 artean, boterea azaleratu berri zen Estoniako Errepublikari bueltatu zitzaion.[7]

Johan Laidoner, estoniar armadaren komandante-burua kolpe-estatu garaian.
Jaan Anvelt, iraultzaile estoniar boltxebikea.

Kulturan

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Abenduko Beroa edo"Detsembrikuumus" (2008) Asko Kase-k zuzendua,[10] Abenduaren 1eko kolpe saiakeraren eta gertaeren plangintza irudikatzen duen film dramatikoa da.
  • Galdetu hildakoei heriotzaren prezioagatik edo "Surma hinda küsi surnutelt" (1978) Kaljo Kiisk-ek zuzendua Estonia Sobietarrean, film dramatiko hau kolpearen porrotaren ondoren girotuta dago, Anton Sommer izeneko idealista komunista atxilotu baten ikuspuntutik filmatua.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ .
  2. 1 2 (Ingelesez) ERR, ERR News |. (2024-12-01). «History: The 1924 December coup attempt in Estonia» ERR (kontsulta data: 2025-04-04).
  3. ↑ Raun, Toivo U.. (2001). Estonia and the Estonians. (Updated 2nd ed. argitaraldia) Hoover Institution Press, Stanford University ISBN 978-0-8179-2852-0. (kontsulta data: 2025-04-02).
  4. ↑ (Errusieraz) «Polite comrades: How Moscow pioneered the use of “little green men” in Estonia a century ago» The Insider (kontsulta data: 2025-04-02).
  5. ↑ (Ingelesez) Cambria, Daniel Jarosak and Caterina. (2024-12-01). «The day Estonia stood firm: Remembering the 1924 Coup attempt 100 years later» Lossi 36 (kontsulta data: 2025-04-02).
  6. ↑ «Estonica.org - The Great Northern War. End of Swedish rule in Estonia» web.archive.org 2019-09-08 (kontsulta data: 2025-04-04).
  7. 1 2 3 Raun, Toivo U.. (1991). Estonia and the Estonians. (2nd ed. argitaraldia) Hoover Institution Press, Stanford University ISBN 978-0-8179-9131-9. (kontsulta data: 2025-04-04).
  8. ↑ «Estonica.org - National awakening» web.archive.org 2022-10-15 (kontsulta data: 2025-04-04).
  9. ↑ «Estonian Declaration of Independence, 24 February 1918» web.archive.org 2009-05-22 (kontsulta data: 2025-04-04).
  10. ↑ «Eesti Filmi Andmebaas» www.efis.ee (kontsulta data: 2025-04-02).

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eraisgarritasunari buruzko oharra, wikilarientzat:

  • Erabil ezazu {{1924ko Estoniako estatu-kolpe saiakera|state=collapsed}} kodea, eraitsia (ezkutaturik) ager dadin.
  • Erabil ezazu {{1924ko Estoniako estatu-kolpe saiakera|state=expanded}} kodea, zabaldua (agerikoa) ager dadin.
  • Erabil ezazu {{1924ko Estoniako estatu-kolpe saiakera|state=autocollapse}} kodea, eraitsia (ezkutaturik) ager dadin soilik beste txantiloi bat ondoan duenean. (Hauxe da balio lehenetsia.)
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=1924ko_Estoniako_estatu-kolpe_saiakera&oldid=10576367"(e)tik eskuratuta