Aari hizkuntza

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Aari hizkuntza
Datu orokorrak
Hiztunak 253.000
lehen hizkuntza: 285.000 (2007)
bigarren hizkuntza: 13.300 (2007)
298.300
Hizkuntza familia
giza hizkuntza
hizkuntza nostratikoak
afroasiar hizkuntzak
Hizkuntza omotikoak
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia SOV hizkuntza
Alfabetoa latindar alfabetoa eta Ge'ez script Itzuli
Hizkuntza kodeak
ISO 639-3 aiw aiz
Ethnologue aiw
Glottolog aari1239

Aari (aroa edo aarai-aere deitua) Etiopiako hizkuntza bat da. Hizkuntza honen hiztunak Shankilla (edo Shanqella) bezala ezagutzen dituzte, nahiz eta erdeinuzkotzat hartzen den izen hori. 1998ko errolda kontuan hartuz, 150 000 pertsona baino gehiagok Aari-ez hitz egiten dute ama-hizkuntza gisa. Testamentu Berria lehen argitalpena izan zen 1997ko hizkuntza honetan.


Aari-en alfabetatzea % 1 ekoa baina txikiagoa da.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1800eko hamarkada berantiarrean, Menelik II zen Etiopiako enperadorea. 1900eko hamarkada goiztiarrean, Amharako agintariak eskualdeko jabe bihurtu izan zen eta Aari jopuentzat egokia iruditu zitzaien. Gainera, "araqe"-a izendatutako edari sendo eta alkoholiko bat gainbeheratzen hasi ziren eta Aari kulturara sartu egin zuten. Beherakada egon zen 1974an, monarkia uzkailita zegoenean, eta Aari-k bere lur tradizionalak onera berreskuratzeko goraipamena egin zuten. Geroztik, egoera sozial eta ekonomikoak nabari hobetu ziren eta horretaz gain, hezkuntzari buruzko interesa loratu zen (orain, Aari-hiri gehienek eskola gutxienez bat dute). Fedea Aari-komunitate guztietako bizi modu bat ere bada eta hiri gehienek eliza Ortodoxo bat dute. Badaude ere Aari-ren populazio kopuru garrantzitsu bat beren sinesmen tradizionalak ere praktikatzen dituztenak.


Gaur egungo egoera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aari-ek gaur egun, 129.350 elebakarrak dira, eta 2007tatik aurrera 235.000k dute Aari-a lehen hizkuntza gisa. Hizkuntza hau etxean zein merkatuan erabiltzen ohi dute herri honetako biztanleek. Gainera, biztanleen kopurua hazitzen ari da. Aari hiztunen kopuru handı batea Amharik hizkuntza erabiltzen dute, Etiopiako hizkuntza ofiziala edo lehenengo hizkuntza. Wolaytta ere erabiltzen dute biztanleek. Hizkuntza hori alboko herriaren hizkuntza ofiziala da. Omo-ko herrikoa (Aari herriaren alboan dagoena).

Dialektoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bederatzi dialecto daude Aari hizkuntzan eta bakoitza ohiko buruzagi batekin lotzen dute. Dialekto horiek bata bestearengandik elkarren artean ulergarriak diren arren, batzuk ere ezaugarri desberdinak dituzte. Honako hauek dira Aariaren dialektoak (Ordezko izenak parentesi artean daude.)

  • Bako (Baco)
  • Biyo (Bio)
  • Laydo
  • Seyki
  • Shangama
  • Sido
  • Wubahamer (Ubamer)
  • Zeddo

Gramatika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aari "subjektu-objektu-aditz" hizkuntza da (SOA) , euskaraz adibide bat ipiniz (ez da oso komuna horrela esakdiak antolatzea, baina konparaketa ikus dadin, errazagoa da horrela jartzea): zaldiak (subjektua) jaten du (aditza) janaria (objektua) (nahiz eta euskararen kasuan, Aari hizkuntzaren antzera erabili daiteken). Hori Aari hizkuntzan zaldiak (subjektua) janaria (objektua) jaten du (aditza) (ikusten den moduan, Euskaraz ere esaldia ondo dago gramatikalki idatzita, baina Ingelesaren kasuan "SAO" idazten denez, konparaketa errazagoa da Aari hizkuntzarekin egiteko).

Aditzak:[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aari hizkuntzan, aditz nagusiaren forma kausatiboan, aditzari -sis- atzizkia gehitzen zaizkio. Adibiudez, buruk ( "irakitu" euskaraz ) aditza kausatiboan jarriz, (buruk + is) burukš idatziko litzateke eta aditz hori irregular bihurtuz."Irakitzea" esan nahiko bagenu infinitiboa gehitu egin beharko zaio buruk. Kasu honetan, infinitiboa (aditz izenaren atzizkia ere deitzen zaio) -inti da, burukinti idatziz. Hirugarren pertsonaren kasuan, kausa nagusia singularra (iraganekoa) búrukse da. Azkenik, orainaldian, búrukše idatziko lirtzateke.

Ortografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aari hizkuntza Latinetik eta Etiopiako hizkuntzatik nahasten ditu, baina Aari hiztunen% 10 baino gutxiago irakur dezake. Eskolatzeak ez da ondo garatzen munduko eskualde honetan, beraz hizkuntza hau ahoi erabiltzen da idatzi beharrean. Hala ere, herri askotan ikastetxeak daude eta hezkuntza eta alfabetatzea sustatzeko ahaleginak egiten ari dira. Gaur egun, bigarren hizkuntza gisa Aari-a erabiltzen dutenak % 8 a dira. Itun Berria Aarin 1997an ezarri egin zen. Horrez gain, beste liburu batzuk Aari-ra itzultzen dizkiete alfabetatzea sustatzeko: Genesis Exodus, 1 & 2 Samuel, 1 eta 2 Errege, Esther, Ruth, Psalms, Leviticus, Joshua eta Epaileak... , baina gaur egun Genesis bakarrik argitaratu egin da. Horretaz gain, kanpo erakunde batzuek Aari elizekin lan egiten dute Aari Bibliaren bertsio osoa idazteko eta alfabetatze-tasa handitzeko.

Hiztegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • laqimiu? - zer moduz zaude?
  • laqimi -erantzun iezaguzu
  • noqá - ura
  • waakí - ganadua
  • zémma - goiza
  • gurdá - hesia
  • sónqa -muxu
  • tóoni - gastatu
  • wókka - aizkora
  • isimana - anaia
  • enani - aizpa
  • abiya - aita
  • emiya -ama
  • hanna - zu
  • etsimi - janaria
  • fecha -lurrak
  • kiee - senarra
  • ekina - aza
  • hami - baserriko lurrak

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

[1] Aari at Ethnologue (18th ed., 2015)

[2] Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Aari". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.

  1.   Hammarström, Harald (2015) «Ethnologue 16/17/18th editions: A comprehensive review» Language (3): 723–737 doi:10.1353/lan.2015.0038 ISSN 1535-0665 . Noiz kontsultatua: 2019-02-18 .
  2.   Forkel, Robert; List, Johann-Mattis; Greenhill, Simon J.; Rzymski, Christoph; Bank, Sebastian; Cysouw, Michael; Hammarström, Harald; Haspelmath, Martin et al. (2018-10-16) «Cross-Linguistic Data Formats, advancing data sharing and re-use in comparative linguistics» Scientific Data (5): 180205 doi:10.1038/sdata.2018.205 ISSN 2052-4463 . Noiz kontsultatua: 2019-02-18 .