Aginaga (Usurbil)

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Artikulu hau Usurbilgo auzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Aginaga».
Aginaga
Gipuzkoa, Euskal Herria

Oria eta Aginaga.JPG

Oria ibaia eta Aginaga.
Kokapena
Herrialdea  Euskal Herria
Probintzia  Gipuzkoa
Herria Usurbil
Koordenatuak 43° 16′ 21″ N, 2° 04′ 27″ W / 43.2725°N,2.0742°W / 43.2725; -2.0742Koordenatuak: 43° 16′ 21″ N, 2° 04′ 27″ W / 43.2725°N,2.0742°W / 43.2725; -2.0742
Demografia
Biztanleria 455

Aginaga Usurbilgo (Gipuzkoa) auzo bat da, herri sentimendu handikoa[1]. Donostiko Barruti judizialean dago. 2008an, 455 biztanle zituen. Oriaren itsasadarraren ertzean eta Andatza mendiaren Iparraldean kokatzen da[2]. Mugakide ditu: ekialdetik, Usurbilgo Elizalde, Intxuspe errekak bananduta; mendebaldetik, Orio, Sariakola errekak banatuta; Iparraldetik, Igeldoko lurrak, Aitzasaten; eta hegoaldetik, Oriaren itsasadarra (aginagarrek Errioa deitzen diote).

Aginaga bi ingurunetan banatzen da, Goi Aginaga, baserri isolatuz osatutako auzunea eta Behe Aginaga, ibaiaren inguruan osatutako sei auzune. Hauek lirateke auzuneak: Intxaurreta, Mapil, Ezpaldi, Urruzmendi, Galardi eta Kaxkoa. Azken horretan daude Ariztitxo frontoia, Eskola Txikia, Eliza Zarra Elkarguna (garai bateko Eliza zena) [3], Arrate Zahar Egoitza eta Asisko San Frantzisko Deuna Parroki Eliza (Eliza berria). Bertatik gertu, Aginagako hilerria dago, muinoan.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izenaren oinarrian, ezaguna den bezala, "(h)agin" zuhaitz izena dago, eta osagarri du -aga atzizkia lekua adierazteko[4]. Beraz, "haginaren tokia edo hagina zegoen lekua" litzateke.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donostiari 1180an emandako foruetan Aginaga ere barruan sartzen da lehen aldiz. 1371an Usurbilgo Hiribildua sortu ondoren, XIV. mendearen amaieran batu zen Aginaga udalerri horretara. Lotura hori bien artean egindako adostasun batean oinarrituta gertatu zen, data ezezagun batean. Ondoren batu ziren Zubieta (auzoa) eta Urdaiaga. Hala ere, Aginagak administrazio independenteari eutsi zion denbora batez. Geroago idatzi ziren dokumentuek diote lehendik zetozen ohiturengatik edo konkordia batengatik zegoela harreman hori; izan ere, Aginagak Usurbilgo gastuen heren bat bere gain hartzen zuen, eta berdin egiten zuen probintziara bidali behar ziren prokuradoreen gastuekin. Gainera, Aginagak izendatzen zuen hiru urtetik behin Usurbilgo alkatea.[5][6]

1674an, udala Elizaldeko kontzeju etxe berrira pasa zenean, Kalezarrek herriko gune izateari utzi zion, eta bere eskubideak defendatzeko auzia sortu zuen Elizalde edo Kaleberrirekin. Aginagarrek, bi auzoen arteko eztabaida konpontzeko edo, Gipuzkoako Batzar Nagusietara jo zuten, eta erakunde honek, Juan Beltran de Portu y Aguirre (Urdaiagako Portuko ondorengoa) eta Francisco de Vicuna y Gauna izendatu zituen beraien arteko eztabaidak konpontzeko. Kalezartarren eta aginagarren arteko mesfidantza nahiko zabaldua zegoen. Badirudi aginagarrek herriko etxe edo kontzeju etxe berria Elizalden eraiki zedin eraginen bat izan zutela, eta hori dela medio, bien arteko harremanak asko hoztu ziren handik aurrera.

Liskar franko izan zituen aurrena kalezartarrekin eta, ondoren, Kaleberrirekin udal kudeaketa zela kausa.[5] 1675, 1682 eta 1793. urteetan gatazkak izan zituzten beraz, Alkatearen izendatze prozesuen harira dirudienez. Kasu hauetan ere Gipuzkoako Batzar Nagusietara jo zuten bitartekaritza eskatzen.[6]

Horiek horrela, Usurbilen eta Aginagaren artean zenbait gorabehera edo liskar izan dira historian zehar;[5] Aginagak ez du inoiz anexiorik onartu, federazioa baizik.[7] Gaurko egunean ere, itzali gabeko sentimendu hori suma daiteke aginagarren artean.

Aginagako Komunitatea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aginagak antzinako instituzio propioa izan zuen, "Aginagako Komunitatea". Maiztergoan utzitako etxe eta lur komunalak zaintzeaz gainera, aginagarrek Irisasi mendian zituzten eskubideak defendatu zituzten nagusi desberdinen aurrean auzi luze eta korapilotsuetan. Epaitegiak eskubide horiek gordetzearen alde agertu izan ziren beti.[8]

Erakunde hau aspaldiko garaietatik existitzen da, Aginaga eta Urdaiaga existitzen direnetik; hau da, Usurbil hiribildua sortu baino lehenagotik. Aginagarrak (Urdaiagatarrak barne) beren komunitateko kontuez hitz egiteko Elizalden biltzen ziren, eta Usurbilgo beste inork ez zuen bertan parte hartzen. Mendeetan zehar funtzionatu zuten usadio zaharrari jarraituz, nahiz eta elkartetzat ofizialki erregistratuta ez egon.[7]

Azkenean, 1920ko abenduaren 4an erregistratzea erabaki zuten, eta horrekin batera araudi bat egin zuten elkartearen funtzionamendurako: bilerak Elizaldeko Paris etxean izango ziren, ondare eta eskubideen erabilera eta gozamena bultzatuko zen, elkartearen ordezkaria (zinpekoa) bi urtero aldatuko zen... Eskrituretan agertzen denez, 36 partaide dira, horietatik 22 Aginagakoak eta 14 Urdaiagakoak.[7] Komunitatean Urdaiagako baserri askok ere parte hartzen dute, bistakoa da. Hortik azaldu beharko litzateke, beharbada, bi auzo horiek betidanik izan duten senidetasunezko harremanak.[8]

Ontzigintza Oriako itsasadarrean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aginagarrak beti bizi izan dira Errioari begira eta horren adibide garbia da bertan sortu ziren ontziola oparoak.

Mapilko ontziola (XVI-XIX. mendeak)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Guztietan zaharrena, nagusiena eta ospetsuena da Aginagan zein Usurbilen izandako ontziolen artean. XVI eta XVII. mendeetan ontziola pribatua izan zen bere osotasunean, XVIII eta XIX. mendeetan (itxi zuten arte) Usurbilgo Udalak kudeatu zuen, nahiz eta parte-hartze ekonomiko nagusia Ignazio Soroaren maioarazgoarena izan.[9] Honela zioten hainbat maisu ontzigilek 1606ko zinpeko aitorpen batean:[9]

(...) fabricar qualquier galeón por grande que fuese y largo asta cuarenta codos de quilla de manera que en el botte y flotando tripolado y por tripolar saliessen más seguros de la ribera de Husúrbil asta la mar todas las veces que Su Magestad los madase fabricar (...)

1.300 tonako ontziak egiteraino iritsi ziren Espainiako errege-erreginen itsas armadarentzat. Ala ere, 1700. urtetik aurrera ekoizpena gutxitu zen, eta ez zuten gehiago 300 tonatik gorako ontzirik eraiki. 1816tik aurrera ez zen gehiago ontzirik eraiki Mapilko ontziolan. Hala ere, esan behar da bere kudeaketa publikoari esker, Mapilgo baserrian maizter garaian-garaian zegoen familiaren ardura zela, lurrak zainduta eta bertan zeuden jabetza oro etorkizuneko esplotaziorako prest izatea. 1831ra arte behintzat horrela mantendu zirela ziurtatzen du Frantzisko Lizarragak, garaiko Usurbilgo alkate zenak.[9]

Badira Kolonek Ameriketara eramandako Santa Maria ere bertan egina zela diotenak; Maria Galanta omen zeritzan. Espainiako errege Filipe IV.ak bere alaba Luis XIV.a Frantziako erregearekin ezkontzera ekarri zuenean, Bidasoan gondola baten gainean eman zion alaba Frantziako erregeari. Gondola oso dotorea zen, adornu bitxiez hornitua, eta Mapilen egina omen zen.[8]

Aginagako edo Zakoetako ontziola (XVI-XIX. mendeak)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiru mendez funtzionatu zuen ontziola horrek. Oria ibaiak sakonera txikia du ontziola hau kokatzen zen lekuan, baina ez zen arazo izan garaiko maisuentzat, 200 tona bitarteko ontziak egin baitzituzten. Ontziola honen urrezko garaia XIX. mendea izan zen, Napoleondar Gerrak amaitu ondoren 1841. urtera bitarte Gipuzkoako ontziolek ekoitzitako ontzien erdiak baino gehiago eraiki baitzituzten. 1841. urtetik aurrera bereziki Pasaian sortutako beste ontziolen ondorioz etorri zitzaion gainbehera.[9]

Euskal Herriko lehen baporeontzia egin zuten 1878. urtean, Bilboko Jose de Ugarte ontzi armadorearentzat: Ugarte Numero Dos.[9]

Uriberriko ontziola (1852-1922)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gipuzkoako ontziola ezezagunenetako bat. Mutiozabal familiaren jabetzakoa izan zen, eta Gipuzkoako errio bazterreko tailerrik berritzaileena eta garrantzitsuena izan zen XIX. mendeko bigarren aldian.[10]

Sariko instalakuntzak (XIX. mendea)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ontziola txiki horren informazio gutxi dago. 1830ean San Juan Bauptista ontzia Pascual Nemenin donostiarrarentzat hortxe egin zela bakarrik dakigu.[9]

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aginagako biztanleria
1860 1960 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
463 639 461 466 492 500 503 500 493 453 455

Politika eta administrazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Agurtzane Solaberrieta Mesa (EH BILDU) da Usurbilgo alkatea. 2019ko udal eta foru hauteskundeak Hego Euskal Herrian izan zirenetik dago gobernuan. Gehiengo osoz gobernatu du EH Bilduk Usurbilen azken bi legislaturetan.

Usurbilgo Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

AGINAGAKO MAHAI ELEKTORALEKO EMAITZAK URTEZ URTE
URTEA ZENTSUA BOZKAK NULUAK ZURI ABSTENTZIOA EH BILDU BILDU ANV-EAE ARALAR EA HAMAIKA BAT EAJ-PNV AHULKI ZURIAK PSE-EE PP
2019 353 230 5 7 123 %53.3 - - - - - %36,4 %4 %2,7 %0,4
2015 367 249 5 10 118 %52.9 - - - - - %39,8 - %2,0 %1,2
2011 378 260 5 2 118 - %56.5 - %10,6 - %23,4 %14,1 - %2,0 %1,6
2007 458 273 4 4 181 - - %38.5 %11,4 %23,4 - %11,0 - %8,8 %4,0

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aginaga herri euskalduna da. Euskaraz bizi da, eta horren adierazle da euskararen kale erabilera %92,8 izatea 2011an, eta %90 2016an.[11]

Euskalkiari dagokionez, gipuzkeraren aldaera den Beterrikoa da berezko hizkera.[12]

Hitanoaren inguruko datuak 2016an Usurbil osoa hartuta bildutakoak diren arren, esanguratsua izaten jarraitzen du inguruan euskal hiztunen %28,1ek erabiltzen duela hitanoa: emakumeen artean %14,6k eta gizonezkoen artean %38,6k.[11]

Euskarari lotuta, herriko ekintzaile nagusia Pello Zubiria kazetaria izan da. Aipatzekoa da, berebat, Jabier Pikabea Aizpuruak egindako lana, 2005ean errioko hizkera eta kultura jasotzen dituen liburua plazaratu baitzuen.[13][14]

Elkarteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Arrate Zahar Egoitza
  • Antxomolantxa Herri eta Kultur Elkartea
  • San Praixku Guraso Elkartea
  • Atarialde Elkarte Gastronomikoa
  • Aginagako Jai Batzordea - Agiñako gaztiak

Jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urriaren 4an ospatzen dira Aginagako San Praixku jaiak. Bi asteburuz luzatu ohi dituzte, 5-6 egunez, inguruan betidanik oso famatuak izan diren herri giroko jaiak dira. [15]

Arrauna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aginaga Trainerua, Txitxardin Zale Elkarteak antolatu zuen. 1956. urtean hirugarren izan ziren Kontxako Banderan.[16] 1957ko Kontxako Bandera eta 1960ko Kontxako Banderako irabazle izan ziren.[17]

50eko hamarkadan traineruak krisian ziren, galtzear zeuden. Federakuntzak, traineruak osatzeko betebeharrak gutxitu zituen. Trainearen herrian jaio behar izatea baztertuz eta soilik federazioko fitxa edukitzea eskatuz. Horrenbestez, Aginagak aurkezteko aukera lortu zuen.[18]

1957an, Aginagar, Oriotar (Ortzaikarrak gehienak) eta Sanpedrotarrek osatu zuten trainerua (Estatu Batuak deitzen zieten).[18] Aginagarrak Julian Pikabea, Imanol Ikutza, Juan Ikutza (Antonio Etxeberriaren ordez), Antonio Manterola eta Martin Errasti ziren. Ortzaikarrak Batista Oliden, Antonio Oliden, Alejandro Oliden, Tiburcio Etxeberria eta Ramón Arreseigor "Trabuko" ziren eta Oriotarra Juanito Lizarralde. Azkenik, Sanpedrotarrak José Luis Iriondo, Mikel Kortadi eta Alfontso Sagarzazu.

Donostiatik bueltan zirela, Usurbilgo kale nagusitik pasatzean ura bota zieten bizilagunek balkoietatik. Francisco Kalparsoro Patto zen Usurbilgo alkatea eta Usurbilgo traineruaren jarraitzailea zen, Andres Bruño traineruaren delegatuaren arabera:

"... ez zion graziarik egiten Aginagako traineruak. Horregatik, Aginagak irabazitako banderak ez dira sekula Usurbilgo Udaletxean egon."

Aginagar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. «Usurbilgo Toponimia» toponimia.usurbil.eus . Noiz kontsultatua: 2020-04-06.
  2. «AGINAGA - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2020-01-09.
  3. (Ingelesez) «Eliza Zarra 2017» Issuu . Noiz kontsultatua: 2020-01-06.
  4. Michelina, Luis.. ([1973]). Apellidos vascos.. (3. ed. aum. y corr. argitaraldia) Txertoa ISBN 84-7148-008-5 PMC 2774372 . Noiz kontsultatua: 2020-04-06.
  5. a b c Tellabide Azkolain, Josu.. ([2004]). Usurbilgo baserriak eta baserritarrak. Noaua Kultur Elkartea ISBN 84-609-3238-9 PMC 433353396 . Noiz kontsultatua: 2020-01-05.
  6. a b «AGINAGA - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2020-01-06.
  7. a b c «Usurbilgo baserri eta baserritarrak» baserriak.noaua.com . Noiz kontsultatua: 2020-01-06.
  8. a b c Santamaria, Oskar. (PDF) Liburuetan eta Interneten (noaua.com-etik jasoa). . Noiz kontsultatua: 2020/01/06.
  9. a b c d e f Odriozola Oyarbide, Lourdes.. ([2002?]). Construcción naval en el País Vasco, siglos XVI-XIX : evolución y análisis comparativo. Diputación Foral de Guipuzkoa, Departamento Economía y Turismo ISBN 84-7907-372-1 PMC 50736860 . Noiz kontsultatua: 2020-01-06.
  10. «Astillero de Uriberri - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2020-01-06.
  11. a b (PDF) USURBILGO HIZKUNTZEN ETA HITANOAREN ERABILERARENKALE-NEURKETA, 2016 -Emaitzen Laburpena-. . Noiz kontsultatua: 2020.
  12. «Beterrikoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2020-01-06.
  13. Pikabea Aizpurua, Jabier, 1941-. ([2005]). Aginaga : errioko jarduerak eta bertako hiztegia. Eusko Ikaskuntza ISBN 84-8419-016-1 PMC 433298555 . Noiz kontsultatua: 2020-01-06.
  14. http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/lankidetzan/37/37001275.pdf
  15. (Ingelesez) «AGINAGAKO ELIZA ZARRA (@aginagako_jaiak) • Instagram photos and videos» www.instagram.com . Noiz kontsultatua: 2020-01-06.
  16. «1956ko Kontxako Bandera - Wikiwand» www.wikiwand.com . Noiz kontsultatua: 2020-01-17.
  17. «Irabazleen zerrenda» www.donostiakultura.eus . Noiz kontsultatua: 2020-01-17.
  18. a b «Se cumplen 50 años de la primera victoria de Aginaga en La Concha. diariovasco.com» www.diariovasco.com . Noiz kontsultatua: 2020-01-17.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]