Aiara

Wikipedia, Entziklopedia askea
Aiara
 Araba, Euskal Herria
Aiarako udaletxea arespalditzan.jpg
Aiarako udaletxea, Arespalditzan

Araiako armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Araba
Eskualdea Aiaraldea
Izen ofiziala Escudo de Ayala (Álava).svg Aiara / Ayala
Alkatea Gentza Alamillo (EAJ)
Posta kodea 01476
INE kodea 01010
Herritarra aiarar[1]
Kokapena
Koordenatuak 43° 04′ 36″ N, 3° 04′ 44″ W / 43.0766°N,3.0789°W / 43.0766; -3.0789Koordenatuak: 43° 04′ 36″ N, 3° 04′ 44″ W / 43.0766°N,3.0789°W / 43.0766; -3.0789
Azalera 140,85 km2
Distantzia 46 km Gasteiza
Demografia
Biztanleria 2.968 (2020)
Red Arrow Down.svg−6 (2019)
alt_left 1.474 (%49.7)1.500 (%50.5) alt_right
Dentsitatea 20,51 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[2]
Green Arrow Up.svg% 31,26
Zahartze tasa[2] % 15,39
Ugalkortasun tasa[2] ‰ 59,46
Ekonomia
Jarduera tasa[2] % 81,77 (2011)
Genero desoreka[2] % 9,14 (2011)
Langabezia erregistratua[2] % 8,68 (2013)
Euskara
Euskaldunak[2] % 27,42 (2010)
Erabilera estimatua[3] % 4,7 (2011)
Kaleko erabilera [4] (2016)
Etxeko erabilera[5] % 11.43 (2016)
Datu gehigarriak
Webgunea http://www.aiarakoudala.com

Aiara[1] (ofizialki Aiara / Ayala) Arabako ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Gasteiztik 46 bat kilometrora dagoena. Udalerriak Arespalditza du herriburu, eta beste 22 herriz ere osatua dago; populatuena Luiaondo da.

Aiaraldeko eskualdea osatzen du Amurrio, Artziniega, Okondo eta Laudio udalerriekin batera.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ingurune naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gorobel mendilerroa udalerriaren hegoaldean dago, Burgosko probintziako Merindadeen eskualdetik banatzen duela.

Ikustekoa da Soxotik gertu dagoen Peñaladros izeneko ur-jauzia, 25-30 metroko garaiera duena.

Udalerri mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aiarak mugakide ditu iparraldean Gordexola (Bizkaia) eta Okondo; ipar-ekialdean Laudio; ekialdean Amurrio; hego-ekialdean Urduña (Bizkaia); hegoaldean Merindadeak (Burgos); eta mendebaldean Artziniega eta Merindadeak (Burgos).

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historikoki garrantzi handia izan du, batez ere Erdi Aroan, azken hamarkadetan gainbehera badator ere. Gaur egun 3.000 biztanlera ere ez da heltzen udalerri osoa.

Historiaurreari dagokionez, hiru trikuharri aurkitu dira Aiaran; haietariko bi Añesen, eta Menoion bestea. K.a. XXV. mendekoak omen dira.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aiara udalerria 24 herriz osatua dago, 23 kontzejutan antolatuta daudenak:

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazaritzari lotutako udalerria izanik, Aiarak ez zuen gora-behera demografiko handirik izan XX. mendean. Mende horren bigarren erdialdean beherakada txiki bat izan zuen, baina XXI. mendearen hasieran biztanleak irabazi zituen.

Aiarako biztanleria
Datu-iturria: www.ine.es

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, Bildu koalizioko Josu Artetxe hautatu zuten alkate. 2015ko hauteskundeen ondoren, berriz, EAJ alderdiko Gentza Alamillok eskuratu zuen alkatetza.

Aiarako udalbatza

Alderdia

2015eko maiatzaren 24a

2011ko maiatzaren 22a

Zinegotziak Boto kopurua Zinegotziak Boto kopurua
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
5 / 11
648 (% 40,63)
4 / 11
477 (% 29,92)
Euskal Herria Bildu*
4 / 11
571 (% 35,80)
4 / 11
609 (% 38,08)
Aiara Batuz
2 / 11
245 (% 15,36)
2 / 11
356 (% 22,70)
Alderdi Popularra (PP)
0 / 11
85 (% 5,33)
1 / 11
130 (% 6,04)
*2011ko hauteskundeetan Bildu gisa aurkeztu zen koalizioa.
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean

Alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek izan dira Aiarako azken alkateak:

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia[6]
1979 1983 Euzko Alderdi Jeltzalea
1983 1987 Euzko Alderdi Jeltzalea
1987 1991 Euzko Alderdi Jeltzalea
1991 1995 Euzko Alderdi Jeltzalea
1995 1999 Euzko Alderdi Jeltzalea
1999 2000 a Euzko Alderdi Jeltzalea
1999 2003 Euzko Alderdi Jeltzalea
2003 2007 Euzko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alkartasuna
2007 2011 Euzko Alderdi Jeltzalea
Josu Artetxe[7] 2011 2015 Bildu
Gentza Alamillo Udaeta[6][8][9] 2015 2019 Euzko Alderdi Jeltzalea
Gentza Alamillo Udaeta[8][9] 2019 Jardunean Euzko Alderdi Jeltzalea[10]

a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIX. mendera arte ibarreko herri batzuetan euskara mantendu egin zuten, baina hortik aurrera gainbehera handia gertatu da Aiaran. Gaur egun, aiararren ia laurdena euskalduna da, eta haiek biltzeko asmoz Hogeitalau Euskara Elkartea sortu zuten.

Argazki galeria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aiarar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b Euskaltzaindia. (PDF) 150. arauaː Arabako herri izendegia. .
  2. a b c d e f g Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  3. «UEMA-Atlasa» Euskararen erabilera (UEMA).
  4. «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  5. «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  6. a b «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es Noiz kontsultatua: 2020-03-21.
  7. (Gaztelaniaz) «Bildu mantiene la Alcaldía de Okondo y logra la de Ayala» El Correo 2011-06-11 Noiz kontsultatua: 2020-04-20.
  8. a b (Gaztelaniaz) » Gentza Alamillo logra una rotunda victoria en Ayala. Noiz kontsultatua: 2020-03-18.
  9. a b (Gaztelaniaz) «Alamillo promete «trabajo en común» en un Ayuntamiento en el que tiene mayoría absoluta» El Correo 2019-06-15 Noiz kontsultatua: 2020-03-18.
  10. (Gaztelaniaz) «Alcaldías en Álava: Labastida, Zigoitia y Laguardia para el PNV, Samaniego para EH Bildu» Gasteiz Hoy 2019-06-15 Noiz kontsultatua: 2020-04-05.
  11. (Gaztelaniaz) Llaguno abizenari buruzko informazioa
  12. Arana, Anuntxi, 1947-. ([1998]-). Orozko haraneko kondaira mitikoak : bilduma eta azterketa. Universidad del País Vasco, Servicio Editorial = Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua ISBN 84-8373-090-1. PMC 432705838. Noiz kontsultatua: 2019-12-14.
  13. Eraso, Idoia. (2018-01-02). «Euskal Herriko mitologiari buruz egiten diren interpretazio fantasiatsuek kezkatzen naute» Kazeta.eus Noiz kontsultatua: 2019-12-14.
  14. Arana Murillo, Anuntxi. «Orozko haraneko kondaira mitikoak. Bilduma eta azterketa» (PDF) Tesiker, Euskarazko doktorego-tesiak Noiz kontsultatua: 2019-12-13.[Betiko hautsitako esteka]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Araba