Akisgran

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Akisgran / Aachen
Alemania Alemaniako udalerria
Aachen Germany Imperial-Cathedral-01.jpg
Stadtwappen der kreisfreien Stadt Aachen.svg
Administrazioa
Herrialdea  Alemania
Estatua  Ipar Renania-Westfalia
Eskualdea Kolonia
Barrutia Städteregion Akisgran
Udalerria Akisgran / Aachen
Postakodea 52056–52080
Udal kodea 05334002
Geografia
Koordenatuak 50° 46′ 27″ N, 6° 04′ 57″ E / 50.774167°N,6.0825°E / 50.774167; 6.0825Koordenatuak: 50° 46′ 27″ N, 6° 04′ 57″ E / 50.774167°N,6.0825°E / 50.774167; 6.0825
285px
Akisgran / Aachen hemen kokatua: Alemania
Akisgran / Aachen
Akisgran / Aachen
Garaiera 173 Metro m.
Eremua 160,85 km²
Demografia
Biztanleria 241.683 biztanle
Dentsitatea 1.502,54 bizt/km²
Bestelako informazioa
Telefono aurrizkia 0241, 02403, 02405, 02407, 02408
Ordu-eremua Europa Erdialdeko Ordua, UTC+01:00
Webgune ofiziala

Akisgran edo Aachen[1](frantsesez: Aix-la-Chapelle, gaztelaniaz: Aquisgrán, limburgeraz Aoke) Alemaniako Ipar Renania-Westfalia estatu federaleko hiria da, Belgika eta Herbehereetako mugatik hurbil. Aachen ezaguna da Karlos Handiak negu gehienak Akisgrango jauregian ematen zituelako. Hil ondoren (814), bere gorpua hiriko elizan (1929tik katedrala) lurperatu zuten, baina bere hilobia galdurik dago egun. UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen katedrala 1978an.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarazko eta gaztelaniazko izena erromatarren garaiko Aquis Granum izenetik dator, zeinak "Granumen ura" esan nahi duen. Bertako ur termalak famatuak izan dira betidanik eta "Granum" jainko zelta dela uste da. Ondorengo garaietan hiria Aquis villa izenaz ezagutu zen eta Aquis honen bilakaerak eman zituen alemanezko Aachen eta frantsesezko Aix.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aztarnarik zaharrenek Neolito garaiko asentamentu batetara garamatzate. Erromatarren garaian bide nagusietatik kilometro batzuk aparte egon arren berehala famatu ziren bertako ur termalak. Gaur egun ere 30 iturburutik gora daude eta Alemania osoko urik beroena ematen dute.

Erdi Aroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frankoen errege zen Pepin Laburrak bertan eman zituen 765eko gabonak eta 766ko Aste Santua arteko neguko denboraldia eta honen ondorioz erregea hartzeko besteko azpiegiturak garatu ziren Akisgranen. 768an bere seme Karlomagno frankoen errege koroatu ondoren beronek ere neguak bertan pasatzeko ohitura hartu zuen eta horrela jauregi handi bat eraiki zuen kapera baten inguruan (hortik frantsesezko "Aix-la-Chapelle" izena). Akisgran Frankoen erresumako hiriburu bihurtu zen orduan.

Oto I.a ere Akisgranen koroatu zuten Germaniako errege 936an. Gerora izango ziren Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadore gehienak ere bertan koroatuak izango ziren, gutxienez beste 500 urtetan zehar. Hiri inperial askea zen Akisgranek sinbolikoki indar handia bazuen ere komertzialki herri ertaina izaten jarraitu zuen. Artilezko ohialak ziren ekoizten zituen produkturik esanguratsuenak.

Akisgran, 1647an

Aro modernoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XVI mendean bere idarra galduz joan zen. 1656an sute ikaragarri batek hiria ia erabat suntsitu zuen eta XVII mendean spa famatua bihurtuz joan zen, ez hainbeste uren kalitateafatik, baizik eta zeukan luxuzko prostituzioarengatik. XIX menderarte jarraitu zuen turismo honek. Garai hartan medikuarengana joaten ziren gaixoen gehiengoak sifiliak jota zegoen.

Mende hauetan hiru biltzar nagusi egin ziren Akisgranen. Lehena 1668an, Espainia eta Frantziaren arteko Itzulketaren Gerra amaitzeko, bigarrena 1748an, Austriako Ondorengotza Gerra bukatzeko eta azkena 1818an, Napoleondar Gerren ondoren Frantziak okupaturik izan zituen lurrak berrantolatzeko.

XIX mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1818an Prusiak eskuratu zuen Akisgran. Aldi berean industrializazioa iritsi zen eta aurretik izandako lege eta korrupzio guztiak hankaz gora jarri zituen honek. Prusiak guztia berregituratzeari ekin zion eta XIX mendearen bukaerarako politikoki eta sozialki inguruko hiri garrantzitsuena bihurtu zen.

Hala ere 1840an Kolonia eta Belgika lotzen zituen trenbidea bertatik pasa araztean hiria superpopulatu egin zen eta 1875ean antzinako harresiak bota ziren arte hiriaren egoera higienikoa tamalgarria izan zen. 1880 urtean Akisgranen populazioa 80.000 biztanletik gorakoa zen. 1895ean argi indarra iritsi zen.

XX mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1930 urterako Akisgran tren makina eta bagoien ekoizle handia zen eta hainbat gai esportatzen zituen, hala nola, burdina, buru-orratzak, orratzak, botoiak, tabakoa eta artilezko eta zetazko gaiak.

Bigarren Mundu Gerran, 1944ko irailaren 13 eta urriaren 16aren artean estatubatuarrek setiatu zuten. Oso bonbakatua izan zen eta azkenik urriaren 21ean alemaniarrek errenditu beharra izan zuten. Une horretan 4.000 pertsona baino ez ziren gelditzen hirian, besteak hilak edo ebakuatuak izan ziren. Bonbaketek Erdi Aroko eliza, udaletxe eta beste hainbat eraikin suntsitu zituzten. Katedralak ordea zutik iraun zuen. Estatubatuarrek eskuraturiko lehenengo hiri alemaniarra izan zen.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Karlomagno Sariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Europaren batasunaren alde egin duten pertsonak saritzen dira urtero Karlomagno sarietan (Karlspreis). 1950 urtean hasi ziren sariak banatzen. Sarituen artean honako hauek daude:

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aachener Bachverein koroak musika tradizional barrokoa eta klasikoa interpretatzen du. Heinrich Boellek sortu zuen 1913an eta Alemanian zehar ekitaldi ugari ematen ditu.

Bestalde famatuak dira Akisgraneko inauteriak ere.

Hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Akisgran ondorengo hiriekin senideturik dago:

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   157. araua - Europako hiriak, Euskaltzaindia, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0157.pdf. Noiz kontsultatua: 2010-05-23 .
    Euskaraz Akisgran eta Aachen onartzen dira, baina testuinguru historikoetan Akisgran da aukera bakarra.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Akisgran Aldatu lotura Wikidatan