Akitaniera

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Akitaniera
UMMESAHARF.jpg
UMMESAHAR inskripzioa duen hilarria.
Datu orokorrak
Lurralde eremua Akitania eta Tarraco
Eskualdea Pirinioen ekialdea
Hizkuntza familia
Euskal hizkuntzak
euskara
Informazio filologikoa
Alfabetoa latindar alfabetoa
Hizkuntza kodeak
ISO 639-3 xaq
Ethnologue xaq
Glottolog baliorik ez

Akitaniera[1] Pirinioen bi aldeetan mintzatu zen hizkuntza hil bat da. Aztarna arkeologiko, toponimiko eta historikoek erakusten dute euskal hizkuntza bat edo batzuk izan zirela edo, zuzenean, euskararen aurrekaria izan zela.[2] Geratu diren arrasto nagusiak Antzinako Erromako sasoiko hilarrietan zein jainkoei eskainitako testuetan daude. Hor, latinez idatzitako testuen baitan, 400 bat pertsona-izen eta 70 bat jainko-izen ageri dira.

Erromatarren konkistaren aurretik hitz egiten zen eta Goi Erdi Arora arte iraun zuen.

Pertsonen eta jainkoen izenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Akitanierazko izenak dituzten aztarnak Pirinioen iparraldean zein hegoaldean aurkitu dira.

Iparraldean, Novempopulania erromatar probintzian:

  • Antroponimoak: Belexeia, Lavrco, Borsei, Andereseni, Nescato, Cissonbonnis, Sembecconi, Gerexo, Bihossi, Talsconis, Halscotarris...
  • Teonimoak: Baigorixo, Ilunno, Arixoni, Artahe, Ilurberrixo, Astoiluno, Haravsoni, Leherenno...

Hegoaldean, egungo Nafarroa, Araban, Errioxan eta Sorian:

  • Antroponimoak: Sesenco, Ummesahar, Ederetta, Serhuhoris, Dusanharis, Abisunhar...
  • Teonimoak: Larrahe, Loxae / Losae, Lacubegi, Selatse / Stelaitse, Helasse, Errensae.

Hedadura geografikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Akitanierazko izenak aurkitu diren tokiak, eta horietako batzuk.

Erromatarrek Galia konkistatu zutenean, Akitania izan zen Garona ibaiaren eta Pirinioen artean zegoen lurraldea. Julio Zesarren arabera, Galiako zelten desberdinak ziren akitaniarrak, bai ohituretan bai hizkuntzari dagokionez.

Akitanieraren eremua ekialderantz gutxienez Aran haraneraino eta iparralderantz gutxienez Biscarrosseraino iristen zela erakusten duten aztarna toponimikoak daude. Atzizkitzat ‑os, ‑osse, ‑ons, ‑ost eta ‑oz dituzten toponimoak (Biscarrosse, Biscarrues, Bardoze, Beskoitze...) jatorri akitaniarrekoak direla kontsideratzen da. Elementu horri Pirinioen bi aldeetan sendo eutsi zaio toponimian, eta hizkuntzaren jarraitutasuna adierazten du.

Euskararen eta akitanieraren arteko antzekotasunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Akitanieraren izen asko erraz ulertzen dira egungo euskaratik abiatuta.

Akitaniera Aitzineuskara Euskara
adin *adiN adin
andere, er(h)e *andere andre
andos(s), andox *andoś
arix *aris aritz
artahe, artehe *artehe arte
atta *aTa aita
belex ?*beLe bele
bels *bels beltz
bihox, bihos *bihos bihotz
bon, -pon *boN on
bors *bors bortz
cis(s)on, gison *gisoN gizon
-c(c)o *-Ko -ko
corri, gorri *goRi gorri
hals- *hals haltza
han(n)a ?*aNane anaia
har-, -ar *aR ar
hars- *hars hartz
heraus- *herauś herauts
il(l)un, ilur *iLun il(h)un
leher *leheR leher
nescato *neśka neska, neskato
ombe, umme *unbe ume
oxson, osson *otso otso
sahar *sahaR zahar
sembe *senbe seme
seni *śeni sein
sesen zezen
-ten *-teN -ten
-t(t)o *-To -t(t)o
-x(s)o *-tso -txo,-txu

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   47. araua - Hizkuntza hilak eta klasikoak Euskaltzaindia . Noiz kontsultatua: 2010-12-23 .
  2. Trask, L. The History of Basque Routledge: 1997 ISBN 0-415-13116-2

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Joakin Gorrotxategi, Iván Igartua, Joseba A. Lakarra (arg.). (2018). Euskararen historia. Vitoria-Gasteiz: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia. (Aleak, euskaraz, 860 orrialde ditu: koloretako mapak eta grafikoak. Liburuaren gaztelaniazko bertsioa ere badago. (Bibliografia: 801-847 orrialdeetan) ISBN: 978-84-457-3433-9.

Kanpo-loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Aznar Orduña, Eduardo: Llengües paleohispàniques no indoeuropees. Pàgina personal d'Eduardo Orduña Aznar. Inskripzioen datu-basea.