Aleman

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Alemana
Deutsch
New Map German World.png
Alemana munduan     Hizkuntza ofiziala

     Oso mintzatua eta ulertua eta/edo hizkuntza nazionala

     Eskualde mailan mintzatua
Datu orokorrak
Lurralde eremua  Alemania
 Austria
 Suitza
 Luxenburgo
 Liechtenstein
 Belgika
 Italia (Bolzano-Hego Tirol)
 Frantzia (Alsazia eta Lorrena)
 Danimarka (Hegoaldeko Jutlandia)
Hiztunak 185 milioi, haietatik 105 milioik ama-hizkuntza gisan
Rankinga 10
Ofizialtasuna Alemania, Austria, Liechtenstein, Suitza, Luxenburgo, Belgika, Europar Batasuna. Tokiko hizkuntza ofiziala: Bolzano-Bozen (Italia), Krahule (Polonia), Vatikano Hiria (Suitzar Goardiaren hizkuntza)
Eskualdea Nagusiki Erdialdeko Europa
UNESCO sailkapena 1 ziurra
Araugilea Rat für deutsche Rechtschreibung
Hizkuntza familia
giza hizkuntzak
hizkuntza euroasiarrak
indoeuropar hizkuntzak
germaniar hizkuntzak
mendebaldeko germaniar hizkuntzak
aleman taldea
goi alemaniar hizkuntzak
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia SOV hizkuntza, V2 hizkuntza, nominative–accusative language, subject–verb–object, stress-timed language, time–manner–place eta fusional language
Denbora gramatikalak present tense, future tense, past tense eta perfect
Modu gramatikalak indicative, imperative mood eta subjunctive
Kasu gramatikalak nominatibo, genitibo, datibo eta akusatibo
Alfabetoa latindar alfabetoa
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1 de
ISO 639-2 deu ger
ISO 639-3 deu
Ethnologue deu
Wikipedia de

Alemana[1][2] (Deutsch) indoeuropar hizkuntza bat da, germaniar hizkuntzen taldekoa. Alemania, Austria, Liechtenstein eta Suitzan hitz egiten da batez ere, eta mundu osoko 11. da, hiztunen kopuruari bagagozkio, 120 milioi hiztun baititu. Europar Batasuneko mintzatuena da, 100 milioi hiztunekin. Hizkuntza horren euskal izenak alamanen germaniar tribuan du jatorria.

Banaketa geografikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alemana nagusiki Alemania (herrialde horretako biztanleriaren % 95ek baino gehiagok ama hizkuntza du), Austria (% 89) eta Suitzako (% 65) hizkuntza da. Luxenburgo eta Liechtenstein herrialdeetako hizkuntza ofiziala ere bada.

Alemaniezko hiztunen komunitateak dituzten beste europar herrialde batzuk honako hauek dira: Italiako iparraldean, Bolzano-Hego Tirolgo probintzia); Belgikako alemaniar hiztunak dituzten ekialdeko kantoiak; Frantzian, Alsazia eta Lorrenako lurralde historikoetako departamentuetako hainbat udalerri; eta, azkenik, Danimarkan, Hegoaldeko Jutlandian hainbat udalerri ere baitaude.


Bestalde, badira alemanezko hiztunen komunitateak Txekiar Errepublika, Eslovakia, Hungaria, Polonia, Errumania, Serbia, Errusia, Kazakhstan eta Namibian ere.

Aldaerak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dialektoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alemana germaniar hizkuntzen familiako mendebaldeko adarra osatzen du, germaniar hizkuntzen familia bera indoeuropar hizkuntzen multzoaren barnean dagoelarik. Germaniar dialektoak usadioz bi talde nagusitan banatzen dira: goi-alemana eta behe-alemana.

Alemanaren dialektoen arteko ezberdintasunak bistakoak dira. Hala, bada, dialekto mugakideen artean baizik ezin dute elkar ulertu hiztunek, maiz. Dialekto batzuk ulertezinak zaizkie aleman estandarraz baizik mintzatzen ez diren hiztunei. Dena dela, alemanaren dialekto guztiek continuum bat eratzen dute.

Behe-alemanezko hitza Goi-alemanezko hitza Euskarazko esanahia
ik ich ni, nik
maken machen egin
Dorp Dorf herrixka
tussen zwischen artean
op auf gain / gainean
Korf Korb saski
dat das hori
Appel Apfel sagar

Inguruko hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Literatura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikusi: Alemanezko literatura.

Gramatika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gramatika aldetik, nahiko hizkuntza konplexua da:

  • Hiru genero daude: maskulinoa, femeninoa eta neutroa. Ez dago hitzak sailkatzeko arau zehatzik. Adibidez, der Sohn (semea, maskulinoa), die Frau (emakumea, femeninoa) eta das Mädchen (neskatoa, neutroa).
  • Izenen hasierako letrak beti letra larriz idazten dira, aurreko puntuko adibideetan bezala.
  • Hizkuntza nahiko flexiboa da, bai artikuluek, bai adjektiboek eta bai izenek zenbakian, kasuan eta generoan komunztadura egiten dute.
  • Preposizioek ondoren datorren hitzarekin kasu gramatikalean komunztadura egiten dute:
    • Ich gehe zu dem Arzt / Ich gehe zum Arzt: Medikuarengana noa.
    • Ich mag ins Kino gehen: Zinemara joatea gustatzen zait.

Artikuluak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikuluak
Zehaztuak
(bestimmter Artikel)
Singularra
(euskarazko -a artikulua)
Plurala
(euskarazko -ak edo -ek artikuluak)
Zehaztugabeak
(unbestimmter Artikel)
Singularra
(euskarazko bat artikulua)
der (maskulinoa) die (maskulinoa) ein (maskulinoa)
die (femeninoa) die (femeninoa) eine (femeninoa)
das (neutroa) die (neutroa) ein (neutroa)

Hitzen pluralak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ez da arau finkorik jarraitzen hitzen plurala osatzeko: hortaz, alemana ikastean, hitz bakoitzaren plurala ikasi beste irtenbiderik ez dago. Adibidez:

  • Der Sohn / Die Söhne (semea / semeak), Die Schwester / Die Schwestern (alaba / alabak) edo Das Haus / Die Häuser (etxea / etxeak).

Deklinazioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskaraz edo latinez bezala, alemanezko izenak, artikuluak, adjektiboak eta izenordeak deklinatzen dira. Lau kasu ditu: nominatiboa, akusatiboa, datiboa eta genitiboa.

Deklinabidea
Deklinazioa Alemanaz Euskaraz
Nominatiboa
(subjektua)
Der Mann ist hier Gizona hemen dago
Die Frau ist hier Emakumea hemen dago
Das Kind ist hier Umea hemen dago
Akusatiboa
(objektu zuzena)
Ich treffe den Mann Gizona aurkitzen dut
Ich treffe die Frau Emakumea aurkitzen dut
Ich treffe das Kind Umea aurkitzen dut
Datiboa
(nori, zehar objektua)
Ich sage das dem Mann Gizonari hori esaten diot
Ich sage das der Frau Emakumeari hori esaten diot
Ich sage das dem Kind Umeari hori esaten diot
Genitiboa
(noren)
Der Hund des Mannes Gizonaren txakurra
Der Hund der Frau Emakumearen txakurra
Der Hund des Kindes Umearen txakurra

Izenordeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • ich = ni, nik
  • du = hi, hik (lagunartekoa)
  • Sie = zu, zuk; zuek (begirunezkoak)
  • er (maskulinoa) / sie (femeninoa) / es (neutroa) = bera, berak / hura, hark
  • wir = gu, guk
  • ihr = zuek (lagun artekoa)
  • sie = haiek

Aditza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sein (izan / egon)
Orainaldia Lehenaldia Etorkizuna
Ich bin (Ni naiz / nago) Ich war (Ni nintzen / nengoen) Ich werde sein (Ni izango naiz / egongo naiz)
Du bist (Hi haiz / hago) Du warst (Hi hintzen / hengoen) Du wirst sein (Hi izango haiz / egongo haiz)
Er / Sie / Es ist (Bera da / dago) Er / sie / es war (Bera zen / zegoen) Er / sie / es wird sein (Bera izango da / egongo da)
Wir sind (Gu gara / gaude) Wir waren (Gu ginen / geunden) Wir werden sein (Gu izango gara / egongo gara)
Ihr seid (Zuek zarete / zaudete) Ihr wart (Zuek zineten / zeundeten) Ihr werdet sein (Zuek izango zarete / egongo zarete)
Sie sind (Haiek dira / daude) Sie waren (Haiek ziren / zeuden) Sie werden sein (Haiek izango dira / egongo dira)
Haben (ukan, eduki)
Orainaldia Lehenaldia Etorkizuna
Ich habe (Nik dut) Ich hatte (Nik nuen) Ich werde haben (Nik izango dut)
Du hast (Hik duk / dun) Du hattest (Hik huen) Du wirst haben (Hik izango duk / dun)
Er / Sie / Es hat (Berak du) Er / sie / es hatte (Berak zuen) Er / sie / es wird haben (Berak izango du)
Wir haben (Guk dugu) Wir hatten (Guk genuen) Wir werden haben (Guk izango dugu)
Ihr habt (Zuek duzue) Ihr hattet (Zuek zenuten) Ihr werdet haben (Zuek izango duzue)
Sie haben (Haiek dute) Sie hatten (Haiek zuten) Sie werden sein (Haiek izango dute)

Aditz "ahulak" tege-t:

Wählen = aukeratu;

Ich habe gewält = Aukeratu dut;

Du hast gewält = Aukeratu duzu;

Er / Sie / Es hat gewält = Aukeratu du;

Wir habe gewält = Aukeratu dugu;

Ihr habt gewält = Aukeratu duzue;

Sie haben gewält = Aukeratu dute.

Esaldia: Ich habe heute mein neues Auto gewält = Nik nire kotxe berria gaur aukeratu dut.

Aditz "indartsuak":

Verstehen = ulertu;

Ich habe verstanden = Ulertu dut;

Du hast verstanden = Ulertu duzu;

Er / Sie / Es hat verstanden = Ulertu du;

Wir habe verstanden = Ulertu dugu;

Ihr habt verstanden = Ulertu duzue;

Sie haben verstanden = Ulertu dute.

Esaldia: Ich habe diese Sprache nicht verstanden = Ez nik hizkuntza hau ulertu dut.

Oinarrizko esaldiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Guten Tag (formala) = Egun on.
  • Hallo (informala) = Epa / Aupa / Kaixo.
  • Tschüss (informala) = Agur.
  • Auf Wiedersehen (formala) = Agur / Ikusi arte.
  • Wie geht’s? / Wie geht es dir? = Zer moduz?
  • Danke, gut = Ongi, eskerrik asko.
  • Wie heißt du? / Wie heißen Sie? = Zein da zure izena? / Nola duzu izena?
  • Ich heiße Jürgen = Jürgen izena dut / Jürgen deitzen naiz.
  • Bitte = Mesedez.
  • Bitte sehr! = Ez horregatik!
  • Ja = Bai.
  • Nein = Ez.
  • Hilfe! = Lagundu!
  • Sprichst du Baskisch? = Euskaraz hitz egiten al duzu?
  • Gibt es hier jemanden, der Baskisch spricht? = Ba al dago hemen inor euskaraz mintzatzen dena?
  • Ich komme aus Bilbao = Ni Bilboko naiz.
  • Ich kann nicht [so gut] Deutsch sprechen = Ez dut alemanez [hain ongi] hitz egiten.
  • Ich verstehe (das) nicht = Ez dut ulertzen.
  • Ich weiß nicht = Ez dakit.
  • Ich möchte... / Ich will... = ...nahi dut.
  • Wo ist die Toilette? = Non dago komuna?
  • Guten Morgen = Egun on.
  • Guten Abend = Arratsalde on.
  • Gute Nacht = Gabon.

Gramatikak eta hiztegiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Duden: Die Grammatik. Mannheim: Dudenverlag ⁸2009 (alemanez).
  • Duden: Die deutsche Rechtschreibung. Mannheim: Dudenverlag ²⁵2009 (alemanez).
  • Rubio, E.M.: Wörterbuch Hiztegia euskara alemana. Donostia: Elkarlanean 2005.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Aleman Aldatu lotura Wikidatan
Wikipedia
Hizkuntza honek bere Wikipedia du.
Bisita ezazu.