Alexandro Handia

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Alexandro Handia
Alexander and Bucephalus - Battle of Issus mosaic - Museo Archeologico Nazionale - Naples BW.jpg
Mazedoniako errege

336 K. a. - 323 K. a.
Bizitza
Jaiotza PellaK. a. 356ko uztaila
Talde etnikoa mazedoniarra
Heriotza BabiloniaK. a. 323ko ekaina
Hobiratze lekua Alexandria
Familia
Aita Filipo II.a Mazedoniakoa
Ama Olinpia Epirokoa
Ezkontidea(k) Roxana
Stateira II
Parysatis II
Bikotea(k) Barsine
Seme-alabak
Anai-arrebak
Leinua Argead dynasty
Irakaslea(k) Aristoteles
Lanbidea
Lanbidea politikaria eta buruzagi militarra
Influentziak Aristoteles
Zerbitzu militarra
Gradua komandante buru
Gatazka Alexandro Handiaren gerrak
Sinesmenak
Erlijioa Antzinako Greziako erlijioa

Alexandro III.a Mazedoniakoa (Pella, K. a. 356ko uztailaBabilonia, K. a. 323ko ekainaren 10a) edo Alexandro Handia (antzinako grezieraz: Μέγας Ἀλέξανδρος, Megas Alexandros) Mazedoniako erregea izan zen K. a. 336K. a. 323 bitartean, eta Antzinaroko buruzagi militar arrakastatsuenetarikoa.

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alexandro Handia Pellan jaio zen, Mazedoniako hiriburuan, K. a. 356an. Mazedoniako errege Filipo II.a eta Olinpia izan zituen gurasoak. Aristotelesen ikasle izan zen. Aginpide ardurak gaztetik hartu zituelarik, Keroneako guduan nabarmendu eta errege izendatu zuten K. a. 336an, hogei urte zituela. Korintoko batzarrean heleniar konfederazioko buru izendatu zuten, eta izendapen hura onartu ez eta matxinatu ziren greziar hiriei eraso zien. Tebas suntsitu zuen, eta Atenas menpean hartu.

Greziaren jabe, Asiaren konkista prestatu zuen, jeneral guztiz trebez inguraturik. Erresuma Antipatrosen manupean utzi ondoren, gudaroste indartsu batez lagundurik, Helesponto igaro eta Troas hirian lehorreratu zen. Dario III.a persiarraren armada nagusitu ostean (Graniko, K. a. 334), Asia Txikiko kostaldeko hiri guztiak hartu zituen. Gordionen egonaldi bat egin zuen, eta tenpluko korapiloa laxatu zuen, Asiako inperioa ziurtatu zion ekintza, eta Tarsosen gaixotu zen, Kydnos ibaian bainatu ondoren. Horren ostean berriro menderatu zituen persiarrak, Issosko guduan, K. a. 333, eta hartu zituen Siria, Fenizia eta Tiro (K. a. 332).

Gaza konkistatu ostean, Egipton sartu zen eta Alexandria fundatu zuen. Mesopotamia aldera jo zuen eta, Tigris eta Eufrates ibaiak zeharkatu ondoan, Darioren armada indartsua barreiatu zuen Gaugameleko lautadan, Arbelesetik hurbil (K. a. 331). Azkenik, Babilonia, Susa, Persepolis —elezaharraren arabera, Thais maitalearen gogoaren erantzunez, persiarrek Atenas hirian egindako triskantza mendekatzeko erre zuena—, Pasargada eta Ekbatana hiriak hartu eta Asiako errege titulua eskuratu zuen. Dario III.a hil ondoan, Baktriana, Hirkania eta Sogdiana lurraldeak konkistatu zituen eta Alexandria izeneko kolonia militarrak eraiki zituen han eta hemen (K. a. 329-327).

Persiako inperioaren jabe, India aldera jo zuen, Indus ibaia zeharkatu (K. a. 326) eta, Poros Punjabeko erregeari nagusitu eta gero, hiriburutzat hartu zuen Babiloniara itzuli behar izan zuen, bere soldaduen nekeak behartuta (K. a. 325), eta Nearkos itsasgizonari Persiar golkoan barneratuko zen espedizioa presta zezan agindu zion. Babilonian, arraza nahaste politikari eman nahi izan zion jarraipena Alexandrok. Roxanaren senarra K. a. 333tik, Estatira, Dario III.aren alaba, hartu zuen bigarren emaztetzat K. a. 324an. Geroxeago hil zen, K. a. 323an, konkista berriak prestatzen ari zenean. Inperioa jeneralen artean banatu zen (diadokoak), luze gabe elkarren aurka hasi zirenak. Beste hainbeste gertatu zen bere semeen artean (epigonoak).

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alexandro Handiaren konkistak

Hartutako lurraldeak batzeko, konkistatu ahala hiriak sortu zituen Alexandrok. Hiriak ongi kokatuak ziren, harri-zolaz urbanizatuak eta ur-horniketarekin; zenbaiti bere izena jarri zion. Inbaditutako lurrak autonomia atxikitxen zuten, baina haren erregetzapean. Haren osteko jeneralak, merkatariak eta jakintsuak bertan jartzen ziren bizitzen; era horretan zabaldu zuten grekoen kultura eta hizkuntza, Garai helenistikoari eta Erromatar Inperioari bidea irekiz. Fusio politika ezarri zuen: konkistaturiko lurraldeetako biztanleak armadan eta administrazioan sartu, eta gudariak beste herrietako emakumeekin ezkontzera bultzatu (berak ere halaxe egin zuen).

Alexandroren heriotzak dinastiaren azkena ekarri zuen, ondorengorik gabe hil baitzen, eta inperioa haren jeneralen artean (diadokoak) banatu zen. Konkista haien ondorioz, greziarrek luzaroan kolonizatu zituzten urruneko lurralde horiek, eta Garai helenistikoa deritzona gertatu zen, hots, greziar eta ekialdeko kulturen fusioa.

Alexandroren itzala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinatean, Alexandro Handia, haren konkistak eta politika, historia eta literatura obra ugariren gaia izan zen, Arriano, Kalistene, Quintus Curcius eta Plutarcok idatzitakoak, besteak beste. Apelle pintore eta Lisipo eskultore ofizialez gainera, Alexandroren nortasunak garai berrietako artistak ere inspiratu zituen (Rafael, Il Sodoma, Pierre Puget, etab.). Erdi Aroko (Roman d’Alexandre eta Libro de Alexandre) eta geroagoko (Alexandre Le Grand, Jean Racine, 1665) literaturak ere ohoratu du Alexandro Handiaren irudia. Euskal literaturan, Zuberoako pastoralek ere leku berezia utzi diote (zazpi antzezpen 1840 eta 1921 artean). 2004ean, Oliver Stone estatubatuar zinema zuzendariak haren bizitzan oinarritutako Alexander filma egin zuen.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Alexandro Handia Aldatu lotura Wikidatan