Amsterdam

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Amsterdam

 Ipar Holanda
Goitik hasi eta ezkerretik eskuinera: Hiriaren ikuspegia, Amsterdameko auzo gorria, Damm plaza, Amsterdamgo etxeorratzak, coffee shop denda-taberna eta Amsterdameko kanalak.
Goitik hasi eta ezkerretik eskuinera: Hiriaren ikuspegia, Amsterdameko auzo gorria, Damm plaza, Amsterdamgo etxeorratzak, coffee shop denda-taberna eta Amsterdameko kanalak.
bandera

armarria

Izen ofiziala Amsterdam
Estatua
Probintzia
 Herbehereak
 Ipar Holanda
Herritarra amsterdamdar[1]
Koordenatuak 52° 22′ 0″ N, 4° 54′ 0″ E / 52.36667°N,4.90000°E / 52.36667; 4.90000Koordenatuak: 52° 22′ 0″ N, 4° 54′ 0″ E / 52.36667°N,4.90000°E / 52.36667; 4.90000
Amsterdam hemen kokatua: Herbehereak
Amsterdam
Amsterdam
Eremua 219,32 km2
Posta kodea 10xx
Biztanleria 826.659 bizt. (2015)
Dentsitatea 3.769,19 bizt./km²
Sorrera XII. mendean
http://www.amsterdam.nl

Amsterdam[1] (nederlanderaz ˌʔɑmstərˈdɑm ahoskatua; eusk. «Amstel gaineko dikea») Herbehereetako hiriburua eta hiririk populatuena da, gobernuaren egoitza Hagan kokatuta egon arren.

1987an Europako kultura-hiriburua izan zen.

Amsterdamgo Jordaan auzoa.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ijselmeer, Amstel ibaiaren eta Ipar itsasoko kanalaren gainean eraikia dago hiria.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Datu klimatikoak (Amsterdam (1981–2010))
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 5.8 6.3 9.6 13.5 17.4 19.7 22.0 22.1 18.8 14.5 9.7 6.4 13.8
Batez besteko tenperatura (ºC) 3.4 3.5 6.1 9.1 12.9 15.4 17.6 17.5 14.7 11.0 7.1 4.0 10.2
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 0.8 0.5 2.6 4.6 8.2 10.8 13.0 12.8 10.6 7.5 4.2 1.5 6.4
Pilatutako prezipitazioa (mm) 78.5 57.3 72.8 46.2 59.3 70.8 77.6 85.5 85.3 100.1 93.7 87.5 914.6
Eguzki orduak 63.2 87.5 126.3 182.7 221.9 205.7 217.0 197.0 139.4 109.1 61.7 50.5 1662
Iturria (1): KNMI[2]
Iturria (2): KNMI[3]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdigunearen goitiko ikuspegia.

Arrantzale herria XII. mendean, Hansa ligan sartu eta berehala merkataritzagune garrantzitsua bihurtu zen (1369).

XVII. mendean, egun guztiz oparoak izan zituen Amsterdamek Ekialdeko Indietako Konpainia (1602) eta Amsterdameko Bankua (1609) sortu ondoan. Indietako Konpainiak bultzatu eta eraiki zuen Nieuw Amsterdam Ipar Ameriketako hiria (1621), gerora New York izango zena hain zuzen. Anberes hiriaren gainbeherak eta Espainiako judu nahiz protestante edota Frantziako hugonoteen etorrerak hiriko oparotasuna areagotu baizik ez zuten egin.

1814tik herrialdeko hiriburua da, aurretik Haga izan zelarik.

Azken Mundu Gerran naziek desagerrarazi zuten bertako kolonia judua.

Amsterdamgo Ituna (1997ko urriak 2)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Europar Batasuneko gobernu arteko bilkuraren ondoren (1996ko martxoa-1997ko ekaina) izenpetu zen ituna, estatu kideek berretsia izan ondoren 1999ko maiatzaren 1ean indarrean jarri zena. Itun honek Maastrichtekoa zuzentzen eta osatzen du: zenbait zuzenketa tekniko egin dizkio Europar Batasunaren jardunbideari, epailetza eta polizia espazio komun bat abian jarri du, eta atzerri eta segurtasun politika bateratu baten egitasmoa zehaztu.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Administrazio eta banka gune garrantzitsua da Amsterdam.

Portua Holandako bigarrena da, Rotterdamgoaren ondoren. Amsterdam garrantzi handiko industrigunea da: itsasontzigintza, garagardogintza, kimika, mekanika eta elektronika industria, ehungintza; diamante lantzea.

Garraiobideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amsterdam-Schiphol aireportua herrialde osoko nagusia da (nazioartekoa da). Bestela hiriko metroa aipatzekoa da, 1977tik martxan dagoena.

Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amsterdamgo Ajax hiriko futbol talde nagusia eta Herbehereetako garrantzitsuenetarikoa da.

Amsterdam, gainera, 1928ko Udako Olinpiar Jokoak antolatu zituen hiria izan zen. Egungo Udako Olinpiar jokoen IX. edizioa izan zen.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Rijksmuseum, museoen plazako berdegunetik ikusita.

Ehun uharte txikiren gainean egituratua, Europako arte eta turismo hiri garrantzitsuenetakoa da Amsterdam («Iparraldeko Venezia»). Monumentu ugari: J. van Campen errege jauregia (XVII. m.), Westerkerk (XVII. m.), Zuiderkerk (XVII. m.), Oude Kerk gotikoa eta errenazimentuko, XVI. mendeko udaletxea, sinagoga portugaldarra (1675).

Hiri historikoaren hegoaldean garatu dira Amstelveen bezalako (68.909 biztanle) egoitza auzo dotoreak. Unibertsitatea, liburutegi garrantzitsua, argitaletxeak.

Museoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriak hainbat museo ditu, nagusiak Rijksmuseum, Stedelijk museoa, Van Gogh Museoa, Anne Franken etxea, Rembrandten etxe-museoa eta Madame Tussauds izanik. Horietatik asko Museumplein edo museoen enparantza inguruan daude.

Amsterdamdar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiri eta herri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Amsterdam Aldatu lotura Wikidatan