Amsterdam

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Amsterdam
Amsterdam
 Herbehereak
AmsterdamLuchtfotoBmz.jpg
Flag of Amsterdam.svg Wapen van Amsterdam.svg
Administrazioa
Herrialdea Herbehereetako Erresuma
Herrialdea Herbehereak
Probintzia Ipar Holanda
UdalerriaAmsterdam
Alkatea Femke Halsema Itzuli
Izen ofiziala Amsterdam
Jatorrizko izena Amsterdam
Posta kodea 1000–1098 eta 1100–1109
Geografia
Koordenatuak 52° 23′ 00″ N, 4° 54′ 00″ E / 52.383333333333°N,4.9°E / 52.383333333333; 4.9Koordenatuak: 52° 23′ 00″ N, 4° 54′ 00″ E / 52.383333333333°N,4.9°E / 52.383333333333; 4.9
Amsterdam hemen kokatua: Herbehereak
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam (Herbehereak)
Amsterdam Noord-Holland location map.png
Azalera 219 km²
Altuera -2 m
Demografia
Biztanleria 860.124 bizt. (2018)
Dentsitatea 3.927,51 bizt/km²
Informazio gehigarria
Sorrera 1300 (gregoriar)
Telefono aurrizkia 020
Ordu eremua UTC+01:00, Europa Erdialdeko Ordua eta UTC+02:00
Hiri senidetuak Varna, Aljer, Atenas, Bogota, Brasilia, Istanbul, Jakarta, Kiev, Managua, Manchester, Montreal, Mosku, Nikosia, Pekin, Recife, Riga, Sarajevo, Willemstad, Beira, Rio de Janeiro, Santiago de Cali, Ramallah eta Londres
www.amsterdam.nl

Amsterdam[1] (nederlanderaz ˌʔɑmstərˈdɑm ahoskatua; eusk. «Amstel gaineko dikea») Herbehereetako hiriburua eta hiririk populatuena da, gobernuaren egoitza Hagan kokatuta egon arren. Randstad izeneko — Haga, Roterdam eta Utrechekin batera — metropoli eremuaren parte da, guztira 6,5 milioi biztanle dituena.

XII. mendean sortu zuten arantzale-herri bezala. Hala ere, gaur egun herrialdeko hiri handiena eta finantza eta kultur gune garrantzitsuena da. 1987an Europako kultura-hiriburua izan zen.

Amsterdamgo Jordaan auzoa.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1170 eta 1173 urteetako uholdeen ondoren, bertako herritarrek Amstel ibaiaren ertzean zubi eta presa bana eraiki zituzten, herriari "Aemstelredamme" izena emanez. Izen horren lehen agerpena 1275eko urriaren 27ko dokumentu batean azaldu zen. Dokumentuan ageri zen herri hartako herritarrek ez zutela zubia gurutzatzekobidesaririk oraindu behar Florentzio V.ari.[2] 1327 urterako, izena 'Aemsterdam-en bilakatu zen.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ijselmeer, Amstel ibaiaren eta Ipar itsasoko kanalaren gainean eraikia dago hiria.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Datu klimatikoak (Amsterdam (1981–2010))
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 5.8 6.3 9.6 13.5 17.4 19.7 22.0 22.1 18.8 14.5 9.7 6.4 13.8
Batez besteko tenperatura (ºC) 3.4 3.5 6.1 9.1 12.9 15.4 17.6 17.5 14.7 11.0 7.1 4.0 10.2
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 0.8 0.5 2.6 4.6 8.2 10.8 13.0 12.8 10.6 7.5 4.2 1.5 6.4
Pilatutako prezipitazioa (mm) 78.5 57.3 72.8 46.2 59.3 70.8 77.6 85.5 85.3 100.1 93.7 87.5 914.6
Eguzki orduak 63.2 87.5 126.3 182.7 221.9 205.7 217.0 197.0 139.4 109.1 61.7 50.5 1662
Iturria (1): KNMI[3]
Iturria (2): KNMI[4]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdigunearen goitiko ikuspegia.

Arrantzale herria XII. mendean, Hansa ligan sartu eta berehala merkataritzagune garrantzitsua bihurtu zen (1369).

XVII. mendean, egun guztiz oparoak izan zituen Amsterdamek Ekialdeko Indietako Konpainia (1602) eta Amsterdameko Bankua (1609) sortu ondoan.

« Bankuaren seguritatea ez datza hantxe aurkitzen den urrean eta zilarrean soilik, Hiri osoaren eta Amsterdameko Estatu osoaren kreditua ere kontuan izan behar baita, hauen dirutzak eta errentak zenbait Erresumatakoak bezain handiak baitira, eta bankuak bertan utzitako diru guztiaz erantzun behar baitu derrigorrez.

William Temple

1687

»

[5]. Testu osoa irakurtzeko Wikisourcen duzu eskuragarri


Indietako Konpainiak bultzatu eta eraiki zuen Nieuw Amsterdam Ipar Ameriketako hiria (1621), gerora New York izango zena hain zuzen. Anberes hiriaren gainbeherak eta Espainiako judu nahiz protestante edota Frantziako hugonoteen etorrerak hiriko oparotasuna areagotu baizik ez zuten egin.

1814tik herrialdeko hiriburua da, aurretik Haga izan zelarik.

Azken Mundu Gerran naziek desagerrarazi zuten bertako kolonia judua.

Amsterdamgo Ituna (1997)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Amsterdamgo Ituna»

Europar Batasuneko gobernu arteko bilkuraren ondoren (1996ko martxoa-1997ko ekaina) izenpetu zen ituna, estatu kideek berretsia izan ondoren 1999ko maiatzaren 1ean indarrean jarri zena. Itun honek Maastrichtekoa zuzentzen eta osatzen du: zenbait zuzenketa tekniko egin dizkio Europar Batasunaren jardunbideari, epailetza eta polizia espazio komun bat abian jarri du, eta atzerri eta segurtasun politika bateratu baten egitasmoa zehaztu.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Administrazio eta banka gune garrantzitsua da Amsterdam.

Portua Holandako bigarrena da, Rotterdamgoaren ondoren. Amsterdam garrantzi handiko industrigunea da: itsasontzigintza, garagardogintza, kimika, mekanika eta elektronika industria, ehungintza; diamante lantzea.

Garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amsterdam-Schiphol aireportua herrialde osoko nagusia da (nazioartekoa da). Bestela hiriko metroa aipatzekoa da, 1977tik martxan dagoena.

Kirola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amsterdamgo Ajax hiriko futbol talde nagusia eta Herbehereetako garrantzitsuenetarikoa da.

Amsterdam, gainera, 1928ko Udako Olinpiar Jokoak antolatu zituen hiria izan zen. Egungo Udako Olinpiar jokoen IX. edizioa izan zen.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Rijksmuseum, museoen plazako berdegunetik ikusita.

Ehun uharte txikiren gainean egituratua, Europako arte eta turismo hiri garrantzitsuenetakoa da Amsterdam («Iparraldeko Venezia»). Monumentu ugari: J. van Campen errege jauregia (XVII. m.), Westerkerk (XVII. m.), Zuiderkerk (XVII. m.), Oude Kerk gotikoa eta errenazimentuko, XVI. mendeko udaletxea, sinagoga portugaldarra (1675).

Hiri historikoaren hegoaldean garatu dira Amstelveen bezalako (68.909 biztanle) egoitza auzo dotoreak. Unibertsitatea, liburutegi garrantzitsua, argitaletxeak.

Museoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriak hainbat museo ditu, nagusiak Rijksmuseum, Stedelijk museoa, Van Gogh Museoa, Anne Franken etxea, Rembrandten etxe-museoa eta Madame Tussauds izanik. Horietatik asko Museumplein edo museoen enparantza inguruan daude.

Amsterdamdar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiri eta herri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amsterdam ondorengo hiriekin senidetuta dago:

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Euskaltzaindia 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak .
  2. (Nederlanderaz)  Berns, Jan; Daan, Jo (1993) Hij zeit wat: de Amsterdamse volkstaal Haga: BZZTôH ISBN 90-6291-756-9 .
  3.   Neerslagdata station 441 Amsterdam 1981–2010 KNMI . Noiz kontsultatua: 2012ko urtarrilaren 11 .
  4.   Stationsdata station Schiphol 1981–2010 KNMI . Noiz kontsultatua: 2012ko urtarrilaren 11 .
  5.   Kondaira .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Amsterdam Aldatu lotura Wikidatan