Andrus Kivirähk
| Andrus Kivirähk | |
|---|---|
 (2021) | |
| Bizitza | |
| Jaiotza | Tallinn, 1970eko abuztuaren 17a (55 urte) |
| Herrialdea |  Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna  Estonia |
| Familia | |
| Ama | Ingrid Kivirähk |
| Ezkontidea(k) | Ilona Martson |
| Seme-alabak | ikusi
|
| Haurrideak | ikusi
|
| Hezkuntza | |
| Heziketa | Tallinn Secondary School No. 32 (en)  1988) Tartuko Unibertsitatea 1993) |
| Hizkuntzak | estoniera |
| Jarduerak | |
| Jarduerak | kazetaria, idazlea, gidoilaria, haur literaturaren idazlea, antzerkigilea, umorista eta aktorea |
| Jasotako sariak | ikusi
|
     | |
Andrus Kivirähk (1970eko abuztuaren 17an jaioa) estoniar idazlea eta kazetaria da.[1][2]
1988an Tallinngo 32. Bigarren Hezkuntzako Eskola amaitu zuen, eta 1993an Tartuko Unibertsitatean kazetaritza ikasi zuen.[1]
Gaur egun editore eta zutabegile gisa egiten du lan Eesti Päevaleht egunkarian; han argitaratu dira lehen aldiz bere testu askorenak. Aurrez, egunkari bereko kultura- saileko arduraduna izan zen, igandeko egunkariko umore-sailean lan egin zuen, eta Minu Kroon (eusk. Nire Koroa) umore-orriaren editorea ere izan zen. 2015ean eta 2016an, Eesti Päevaleht-ek Estoniako ehun pertsonarik eraginkorrenen artean sartu zuen.[1][3]
1990etik Eesti Üliõpilaste Selts elkarteko kidea da, eta 1996tik Eesti Kirjanike Liit-ekoa.[4][5]
Lana
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kivirähkek hamabost urte zituela hasi zuen idazle-bidea, humoresk-ak (umorezko testu laburrak) idatziz. Idazle gisa 1984an egin zuen debuta Pikker aldizkarian. Antzezlanak, följeton-ak (egunkari edo aldizkarietan atalka argitaratzen diren testu satiriko edo narratiboak), prosa, film-gidoiak eta haur-literatura idatzi ditu. Bere lehen antzezlana, Vanamehed seitsmendalt, 1992an eraman zuten oholtzara Eesti Nukuteater-en; telebistara, berriz, Vabariigi valvur iritsi zen 1994–1995ean.[1][2]
Kivirähken umore bereizgarria ideologia- eta hizkuntza-klixeen jokoan, hiperbolean eta grotesko fantastikoan oinarritzen da. Egileak eguneroko bizitza, historia eta politika lotzen ditu egitura folkloriko eta mitologikoekin; horren emaitza absurdutasun komiko arin baina zorrotza da. Bere lanetan sarritan sakratu edo sakratutzat jotzen dena biluzten du, eta ironiaren bidez bihurtzen du komedia. Hizkuntza-mailen nahasketa, hitz-joko ugariak eta metafora gauzatuak ere funtsezko osagaiak dira haren estiloan.[2][6]
Lan nagusiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ivan Oraven oroitzapenak (1995)
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1995ean argitaratu zen Ivan Orava mälestused. Minevik kui helesinised mäed. Kontakizuna Ivan Orav errementariaren ikuspegitik emana dago; pertsonaia hori Konstantin Päts presidentearen lagun ona balitz bezala aurkezten da, eta istorioa Bigarren Mundu Gerra aurreko Estoniako Errepublikan kokatzen da. Oroitzapen horiek lehenik Pühapäevaleht egunkariaren igandeko gehigarri editorialean argitaratu ziren, eta gero liburu gisa. Ondorengo berrargitalpenak 2001ean, 2008an, 2013an eta 2018an plazaratu ziren; 2008ko edizioan, gainera, audio-liburua (entzuteko grabatutako liburua) ere argitaratu zen, Andrus Vaarik-en ahotsean.[1]
Ivan Orav pertsonaia 2009an “hil” zen fikzioaren barruan, eta Vabaduse väljak (askatasunaren) plazan, Tallinn hirian, lurperatua izan zela kontatzen da tonu parodikoan. Horrek ondo erakusten du Kivirähken joera, pertsonaia asmatuak historiaren eta memoria publikoaren parte balira bezala tratatzeko.[6]
Rehepapp ehk November (2000)
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kivirähken lanik ezagunena, seguruenik, Rehepapp ehk November eleberria da. Gaur egungo estoniar literaturako oinarrizko testuetako bat dela esan ohi da. 2008rako 32.000 ale baino gehiago salduak zituen, eta horregatik 2000ko hamarkadako estoniar idazlerik arrakastatsuenetako bat bihurtu zen. Eleberria hizkuntza askotara itzuli da, besteak beste finlandierara, hungarierara, letonierara, norvegierara, polonierara, errusierara eta frantsesera.[6]
Rehepapp egunkari-forman dago idatzita, azaroaren 1etik 30era. Liburuak nekazaritza-feudalismoaren garaiko estoniarren mundua irudikatzen du; han, pertsonaiek etengabe lapurtu, metatu, iruzur egin eta gizarte-mailaz gora egin nahi dute. Testua askotan irakurtzen da iruzurrez bizirauteko eskuliburu satiriko gisa. Egileak estoniarrei egozten zaizkien hainbat ezaugarri negatibo isekatzen ditu, baina aldi berean pragmatismoa eta egokitzeko gaitasun aparta ere azpimarratzen ditu. Eleberrian etengabe ageri dira izaki mitikoak: kratt-ak (morroi edo tresna magiko gaiztoak), libahunt-ak (otso-gizonak), mamuak, puuk-ak (izaki parasitario edo deabruzkoak) eta vanapagan delakoa (deabru edo ifernuko jaunaren irudi herrikoia).[6]
Lan horrek moldaketa ugari izan ditu. Antzerki profesionalera Estoniako Antzerki Dramatikoan iritsi zen 2001eko urriaren 10ean; opera gisa, Rehepapp 2013ko urriaren 18an estreinatu zen Vanemuine antzokiaren eraikin txikia aretoan; eta zinemarako bertsioa, November, Estonia, Herbehereak eta Poloniaren arteko lankidetzaz ekoitzi zen, eta 2017ko otsailaren 3an estreinatu zen.[6]
Mees, kes teadis ussisõnu (2007)
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mees, kes teadis ussisõnu (eusk. Sugeen hitzak zekizkien gizona) 2007an argitaratutako eleberria da. Antzinako Estonian kokatua, pertsonak basotik atera eta herrixketan bizitzen hasten diren garaian. Liburuak kristautasunaren onarpena, jatorriarekiko haustura eta sustraien ahaztea ere lantzen ditu. Horren ondorioz, herriak galdu egiten du antzinako Põhja konn (eusk. Iparraldeko igela) izakia deitzeko ahalmena.[6]
Protagonista Leemet da, eta osaba Vooteleengandik jaso ditu sugeen hizkuntza ulertzeko jakintza, jakinduria eta gaitasuna. Eleberriak, hortaz, bizimodu zaharraren eta berriaren arteko talkan jartzen du pertsonaia nagusia. Amaieran, Leemetek bere sustraiei eustea erabakitzen du, eta horrela sugeen hitzak ezagutzen zituen azken gizona bihurtzen da. Liburua hizkuntza askotara itzuli da, hala nola letonierara, txekierara, frantsesera, errusierara, ingelesera, danierara, nederlanderara, polonierara, hungarierara eta alemanera.[6]
Liburu guztiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- Ivan Orava mälestused. Minevik kui helesinised mäed (1995; berrargitalpenak 2001, 2008, 2013 eta 2018)
- Kaelkirjak (1995; berrargitalpenak 2000, 2007 eta 2008)
- Õlle kõrvale (1996)
- Kalevipoeg (1997)
- Vanamehed seitsmendalt. Jalutuskäik vikerkaarel (1997)
- Pagari piparkook (1999)
- Liblikas (1999; 2007; 2013)
- Sirli, Siim ja saladused (1999; berrargitalpenak 2002, 2006, 2008 eta 2011–2017 artean)[7]
- Rahva oma kaitse (Mart Juurekin batera; 2000)
- Rehepapp ehk November (2000; 2016)[8]
- Sibulad ja šokolaad (antzezlanak; 2002)
- Papagoide päevad (antzezlan-bilduma; 2002)
- Lotte reis lõunamaale (2002; berrargitalpena 2012)[9]
- Romeo ja Julia (2003)
- Vargamäe vanad ja noored (2003)
- Limpa ja mereröövlid (2004; berrargitalpenak 2006, 2009, 2013 eta 2018)
- Vaene üliõpilane (2004)
- Vargamäe vanad ja noored lähevad Euroopasse (2004)
- Wremja. Timur ja tema meeskond (2004; Mart Juurekin)
- Wremja. Zorro märk (2004; Mart Juurekin)
- Jutud (ipuin-bilduma; 2005)
- Adolf Rühka lühikene elu (antzezlan-liburua; 2005)
- Vargamäe vanad ja noored tembutavad jälle (2005)
- Aabitsa kukk (2006)
- Leiutajateküla Lotte (2006)[10]
- Mees, kes teadis ussisõnu (2007)[11][12]
- Sürrealistid (antzezlan-liburua; 2007)
- Voldemar (antzezlan-liburua; 2007)
- Kaka ja kevad (2009)[13]
- Jumala lood (2009)
- Vombat (antzezlan-liburua; 2011)
- Kevadine Luts (2012)
- Lood (2012)
- Maailma otsas. Pildikesi heade inimeste elust (2013)
- Konna musi (2013)
- Suur Tõll (2014)
- Karneval ja kartulisalat (2015)[14]
- Inimväärne elu (2015)
- Oskar ja asjad (2015)[15]
- Tilda ja tolmuingel (2018)[16]
- Millest kõneleb vana taksojuht kuupaistel (2018)
- Köster (2018)
- Sinine sarvedega loom (2019)[17]
- Tont ja Facebook (2019)[18]
- Puulased ja tohtlased (2020)[19]
- Mälestused (2021)
- Lend kuule (2022)[20]
- Juudit (2023; antzezlan-bilduma)
- Kampsun ja päike (2024)
- Eesti rahva uued jutud (2025)
Finlandierazko itzulpen-bilduman, Tallinnasta pois – groteskia virolaista proosaa (Absurdia, 2003), Kivirähken hiru kontakizun argitaratu ziren: Miesten kongressi, Vahva nainen eta Ugri. Bestalde, letonierazko Skaistais dzīvnieks bilduman (Maima Grīnberga itzultzailea, Mansards, 2013), 1999, 2005 eta 2012an plazaratutako liburuetako ipuinak bildu ziren.[21]
Antzezlanak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Kivirähken dramaturgia ere oso zabala da. Haren obrak Estonia osoko antzokietan taularatu dira, besteak beste Eesti Nuku- ja Noorsooteater-en, Eesti Draamateater-en, VAT Teater-en, Vanemuine-n, Ugalan, Tallinna Linnateater-en eta Endla antzokian. Lanik ezagunenen artean daude Vanamehed seitsmendalt, Sibulad ja šokolaad, Papagoide päevad, Rehepapp, Eesti matus, Romeo ja Julia, Aabitsa kukk, Voldemar, Vombat, Köster, Juudit eta Talupojad tantsivad prillid ees. Antzezlan horietako batzuk egileak berak zuzendu zituen, eta hainbatetan musika- edo eszena-diseinuan ere parte hartu zuen.[22][23]
Gidoiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zinemarako eta telebistarako ere ugari idatzi du. Haren gidoien artean daude Setu vurle küüsis (1993), zazpi ataleko Vabariigi valvur telesaila (1994–1995), Keegi veel (1997), Tom ja Fluffy (1997), Libarebased ja kooljad (1998), Saamueli Internet (2000), Lotte reis lõunamaale (2000), Lepatriinude jõulud (2001), Minu veetlev Kunder tele-antzezlana (2003), Leiutajateküla Lotte (2006), Lotte ja kuukivi saladus (2011) eta Lotte ja kadunud lohed (2019).[1]
Filmak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2023an Kaka, kevad ja teised filma estreinatu zen; live-action (benetako aktoreekin filmatua) eta pertsonaia animatuen arteko nahasketa da. Obrak Kivirähken testuetako batzuetan oinarritutako materiala garatu zuen.[24]
Aintzatespenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kivirähkek sari ugari jaso ditu bere ibilbidean. Hona hemen aipagarrienetako batzuk: 1994ko Oskar Luts umore-saria; 1995eko Eesti Kultuurkapital erakundearen literatura-saria Ivan Oraven oroitzapenak lanagatik; 1998ko Friedebert Tuglas nobela laburraren saria Kunstnik Jaagup-engatik; 2000ko literatura-saria Rehepapp-engatik; 2001eko Virumaa kirjandusauhind; 2003ko Tammsaare romaaniauhind; 2004ko Valgetähe V. mailako domina; 2007ko Eesti Vabariigi kultuuripreemia; 2008ko Eduard Vilde nimeline kirjandusauhind eta Stalker saria Mees, kes teadis ussisõnu lanagatik; 2013ko literatura-urteko saria; 2014ko Le Grand Prix de l’Imaginaire frantsesa; 2015eko White Ravens aipamena; eta 2020ko Nukitsa konkurss lehiaketako lehen saria Tont ja Facebook liburuagatik. Gainera, hainbat aldiz saritu dute haur- eta gazte-literaturan, bai Estonian bai Letonian.[25][26][27][28]
Bizitza pertsonala
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Andrus Kivirähken ama Ingrid Kivirähk txotxongilo-antzezlea izan zen, 1931tik 2024ra bizi izan zena. Anaia Juhan Kivirähk soziologoa da, eta arreba Tiina Vapper.[2]
Kazetari Ilona Martsonekin ezkonduta dago, eta hiru alaba dituzte: Kaarin, Liisa eta Teele.[29][3]
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- 1 2 3 4 5 6 Annus et al. 228.or.
- 1 2 3 4 Kruus, Puhvel & 2000 207.or.
- 1 2 Märka 2016.
- ↑ EÜS n.d.
- ↑ Eesti Kirjanike Liit n.d.
- 1 2 3 4 5 6 7 Annus et al. 213–215.or.
- ↑ Riia Keskraamatukogu & SirliSiim n.d.
- ↑ Riia Keskraamatukogu & Rijkuris n.d.
- ↑ Riia Keskraamatukogu & LoteDienvidiem n.d.
- ↑ Riia Keskraamatukogu & LoteIzgudrotaju n.d.
- ↑ Riia Keskraamatukogu & VirsCuskavardus n.d.
- ↑ Riia Keskraamatukogu & TheManWhoSpokeSnakish n.d.
- ↑ Riia Keskraamatukogu & KakaPavasaris n.d.
- ↑ Riia Keskraamatukogu & KarnevalsKartupelu n.d.
- ↑ Riia Keskraamatukogu & OskarsLietas n.d.
- ↑ Riia Keskraamatukogu & TildaPuteklu n.d.
- ↑ Riia Keskraamatukogu & ZilaisRagainais n.d.
- ↑ Riia Keskraamatukogu & ErmsFeisbuks n.d.
- ↑ Riia Keskraamatukogu & Kocenieki n.d.
- ↑ Riia Keskraamatukogu & LidojumsMenesi n.d.
- ↑ Riia Keskraamatukogu & SkaistaisDzivnieks n.d.
- ↑ Kübar 2009.
- ↑ Kivirähk 2012.
- ↑ Postimees 2022.
- ↑ EV kavaler 4454.
- ↑ Postimees 2008.
- ↑ Postimees 2010.
- ↑ Postimees 2011.
- ↑ Külm 2012.
Bibliografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Liburuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Annus, Epp; Epner, Luule; Velsker, Mart. (2006). Uuem Eesti kirjandus. Tallinn: Koolibri.
- Kruus, Oskar; Puhvel, Heino. (2000). Eesti kirjanike leksikon. Tallinn: Eesti Raamat.
Egunkariak eta aldizkariak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Kübar, Eva. (2009-01-10). «“Näidendeid on palju vaja, romaane jõuab veel sada aastat lugeda”» Postimees.
- Külm, Ülo. (2012-02-03). «Usutlus: Andrus Kivirähk: “Kirjanduses ei saa erinevaid autoreid mõõta!”» Nelli Teataja.
- Märka, Veiko. (2016-12-09). «Andrus Kivirähk. Väliselt tagasihoidlik, silmapaistmatu ja ebateatraalne – aga millised ideed!» Eesti Päevaleht.
- «Kivirähk võitis Eesti ulmeauhinna» Postimees 2008-07-20.
- «Lapsed selgitasid välja tänavuse Nukitsa konkursi võitja» Postimees 2010-05-08.
- «Andrus Kivirähk pälvis Läti Janis Baltvilksi lastekirjanduse preemia» Postimees 2011-07-18.
- «Kivirähki ainetel: uues kodumaises animafilmis seikleb kakajunn» Postimees 2022-12-21.
Webguneak eta erakundeetako zerrendak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- [(https://www.eys.ee/liikmete-nimekiri/) Eesti Üliõpilaste Seltsi liikmete nimekiri. ] Eesti Üliõpilaste Selts.
- [(http://www.ekl.ee/eesti-kirjanike-liit/liikmed/) Eesti Kirjanike Liidu liikmete nimekiri. ] Eesti Kirjanike Liit.
- EV kavaler 4454. Eesti Vabariik.
- [(http://arvamus.postimees.ee/1036226/andrus-kivirahk-lutsust/) Andrus Kivirähk Lutsust. ] Postimees 2012-11-10.
Katalogoak eta liburutegi-erregistroak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- [(https://katalogs.rcb.lv/Alise/lv/book.aspx?id=135213&ident=1134398) Sirli, Sīms un noslēpumi / Andruss Kivirehks. ] Riia Keskraamatukogu.
- [(https://katalogs.rcb.lv/Alise/lv/book.aspx?id=134319&ident=1133090&c=1) Rijkuris jeb Novembris : romāns / Andruss Kivirehks. ] Riia Keskraamatukogu.
- [(https://katalogs.rcb.lv/Alise/lv/book.aspx?id=227657&ident=1212746) Lotes ceļojums uz dienvidiem / Andruss Kivirehks. ] Riia Keskraamatukogu.
- [(https://katalogs.rcb.lv/Alise/lv/book.aspx?id=227672&ident=1212761) Lote no Izgudrotāju ciema / Andruss Kivirehks. ] Riia Keskraamatukogu.
- [(https://katalogs.rcb.lv/Alise/lv/book.aspx?id=146770&ident=1148839) Vīrs, kas zināja čūskuvārdus : romāns / Andruss Kivirehks. ] Riia Keskraamatukogu.
- [(https://katalogs.rcb.lv/Alise/lv/book.aspx?id=208545&ident=1199628&c=1) The Man Who Spoke Snakish / Andrus Kivirähk. ] Riia Keskraamatukogu.
- [(https://katalogs.rcb.lv/Alise/lv/book.aspx?id=165788&ident=1157002) Kaka un pavasaris : stāstiņi / Andruss Kivirehks. ] Riia Keskraamatukogu.
- [(https://katalogs.rcb.lv/Alise/lv/book.aspx?id=196874&ident=1187970) Karnevāls un kartupeļu salāti / Andruss Kivirehks. ] Riia Keskraamatukogu.
- [(https://katalogs.rcb.lv/Alise/lv/book.aspx?id=206103&ident=1197188) Oskars un lietas / Andruss Kivirehks. ] Riia Keskraamatukogu.
- [(https://katalogs.rcb.lv/Alise/lv/book.aspx?id=227111&ident=1212200) Tilda un putekļu eņģelis / Andruss Kivirehks. ] Riia Keskraamatukogu.
- [(https://katalogs.rcb.lv/Alise/lv/book.aspx?id=225100&ident=1210190) Zilais, ragainais dzīvnieks : romāns / Andruss Kivirehks. ] Riia Keskraamatukogu.
- [(https://katalogs.rcb.lv/Alise/lv/book.aspx?id=228776&ident=1213865) Ērms un feisbuks / Andruss Kivirehks. ] Riia Keskraamatukogu.
- [(https://katalogs.rcb.lv/Alise/lv/book.aspx?id=226990&ident=1212079) Kocenieki un tāsenieces / Andruss Kivirehks. ] Riia Keskraamatukogu.
- [(https://katalogs.rcb.lv/Alise/lv/book.aspx?id=238981&ident=1221075&c=1) Lidojums uz Mēnesi / Andruss Kivirehks. ] Riia Keskraamatukogu.
- Skaistais dzīvnieks : stāsti / Andruss Kivirehks. Riia Keskraamatukogu.
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Autoritate kontrola |
|
|---|
Datuak: Q514424
Multimedia: Andrus Kivirähk / Q514424