Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Anfibio

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Anfibio
Devoniar berantiar-gaur egun

Dendrobates pumilio.jpg
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
AzpierreinuaBilateria
FilumaChordata
GoiklaseaTetrapoda
Klasea Amphibia
Gray, 1825[1]

Anfibioak Amphibia animalia klaseko ornodun tetrapodoak dira. Gaur egungo anfibio guztiak Lissamphibia taldean sailkatzen dira. Bizileku oso ezberdinak dituzte, gehienak ingurune lurtarretan, zuloetan, zuhaitzetan edo ur-gezako ekosistematan. Anfibio gehienak larba moduan hasten dute euren bizitza uretan, baina espezie batzuek badituzte adaptazioak fase honetatik ez pasatzeko. Kumeak zapaburu fase batetik pasatzen dira, zakatzekin, eta metamorfosia egiten dute birikadun helduak izan arte. Anfibioek arnasketa larruazaletik egin dezakete, eta uhandre eta igel batzuek ez dute birikarik eta larruazala baino ez dute arnas egiteko. Kanpotik ikusita, muskerren antzekoak dira, baina hauek, ugaztun, hegazti, narrasti eta amniotoek bezala ez dute urik behar ugaltzeko. Ugalketa sistema korapilotsua dute eta larruazal permeaezina. Askotan indikadore ekologiko gisa hartzen dira. Azken hamarkadetan anfibio kopuruen jaitsiera egon da mundu osoan zehar.

Lehen anfibioa Devoniar garaian agertu ziren, Sarcopterygii arrainen eboluziotik. Arrain hauek birikak eta hezurdun hegatsak dituzte, lur lehorrera adaptatzen lagundu zutenak. Karbonifero eta Permiarretan hedatu, dibertsifikatu eta izaki nagusiak izan ziren, baina laster narrasti eta beste ornodun batzuek lekua kendu zieten. Denborarekin, anfibioen dibertsitatea gutxitu zen, baita euren tamaina ere, gaur egun Lissamphibia azpiklasekoak baino ez daudelarik.

Gaur egun dauden anfibio ordenak Anura (igel eta apoak), Urodela (uhandreak) eta Apodak (zeziliarrak) dira. 7.000 bat espezie ezagutzen dira, horietatik %90 igelak. Anfibiorik txikiena (baita ornodunik txikiena ere) Ginea Berriko Paedophryne amauensis da, 7,7 milimetrorekin. Gaur egungo anfibiorik handiena Andrias davidianus uhandrea da, 1,8 metroko tamainakoa. Brasilgo Permiarreko Prionosuchus generoak 9 metroko luzera zuen. Anfibioen ikerketari batrakologia deitzen zaio, narrasti eta anfibioen ikerketa bateratuari herpetologia deitzen zaion bitartean.

Sailkapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

"Anfibio" hitza antzinako grezieratik dator, ἀμφίβιος hitzetik. ἀμφί "bi motakoak" eta βιος "bizitza" esan nahi du, beraz anfibiok "bi bizitza motak" esan nahi du. Hasiera batean termino hau erabiltzen zen uretan zein lehorrean bizi zitezkeen animaliak izendatzeko, fokak barne[2]. Tradizionalki, Amphibia klasearen barruan Amniota ez diren Tetrapoda guztiak sailkatudira. Amphibia, bere zentzu zabalenean (sensu lato) hiru azpiklasetan banatzen zen, horietatik bi desagertuak[3].

Euskal Herrian dauden anfibio ezagunen artean daude apo arrunta (Bufo bufo) eta txantxiku arrunta (Alytes obstretricans) daude apoen artean, arrabioa (Salamandra salamandra), eta lau igel aipa daitezke: baso-igel gorria (Rana temporaria), iberiar baso-igela (Rana iberica), baso-igel jauzkaria (Rana dalmantina) eta ur-igela (Pelophylax ridibundus).

  • Azpiklasea Lepospondyli† (Paleozoikoko talde txikia, agian Amniotari lotuago Lissamphibiari baino)
  • Azpiklasea Temnospondyli† (Palezoiko eta Mesozoiko goiztiarreko talde dibertsoa)
  • Azpiklasea Lissamphibia (gaur egun dauden anfibio guztiak)
    • Salientia (igelak eta apoak): Jurasikotik gaur egunera, 53 familia eta 6.200 espezie inguru.
    • Caudata (uhandrek eta ahaideak): Jurasikotik gaur egunera, 652 espezie eta 9 familia.
    • Gymnophiona (zezilioak eta ahaideak): Jurasikotik gaur egunera, 192 espezie eta 10 familia.

Gaur egungo espezie kopurua jarraitzen den taxonomiaren araberakoa da. Bi sistema daude gaur egun nabarmen erabiltzen direnak. Alde batetik Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn duen AmphibiaWeb dago; bestetik Darrel Frostek herpetologoak zuzentzen duen Natur Historiaren Amerikar Museoak egindakoa, sarean Amphibian Species of the World webgunean eskuragarri[4]. Wikipediako sailkapenak Frost jarraitzen du, baita artikulu honetan ere, 7.000 espezierekin, %90 igelak[5].

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Anfibio Aldatu lotura Wikidatan