Anfiteatro

Wikipedia, Entziklopedia askea
Artikulu hau erromatarren garaiko eraikinari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Anfiteatro (argipena)».
Erromako Koliseoa, Italia.

Anfiteatroa zibilizazio erromatarreko leku publiko handia da, biribila, inguruan mailadi edo harmailak dituena, ikuskizun publikoetarako erabiltzen zena.

Antzokiak eta Erromatar zirkuak desberdinak ziren bai formaz baita ere funtzioez. Antzokiak zirkuluerdiko forma zuen eta antzezlanak antzezteko erabiltzen zen. Zirkua, aldiz, eliptikoa zen eta lasterketak egiteko erabiltzen zen.

Anfiteatro ezagunena, zalantzarik gabe, Erromako Koliseoa, Italia da. Haren benetako izena, latinez, Amphitheatrum Flavium zen.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hitza antzinako grezieratik dator, ἀμφιθέατρον ('amphitheatron'); osagaiak dira 'amphi' edo aldebikoa, ingurukoa, eta 'theatron' antzokia. Garai klasikoko antzokia, semizirkularra eta aire librekoa zen, eta bat besteari begira jarriz gero, horrela sortzen zen anfiteatroa, bibiribila beraz, hala nola Erromako Koliseoa, gorde den anfiteatro erromatar ezagunena.

Anfiteatro garaikidea deitu dezakeguna, ordea, aire libreko teatro bat izan ohi da; sarritan malda bat profitatzen duena harmailak izateko. Etimologikoki ez da zuzena izango, anfi- aurrizkiak biribila izatea eskatuko lukeelako, baina terminoa hedatua dago, erdara nagusietan zein euskaraz, eta hiperzuzenketak alferrekoa dirudi. Adibideak:

Erabilpena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espektakuluak zein jokoak egiteko erabiltzen ziren. Jokoak bi motatakoak ziren:

  • munera: gladiadoreen arteko borrokak
  • venationes, animalien arteko borrokak

Eraikuntza hauek erromatarrek propio sortutakoak dira Kristo aurreko bigarren mendean; beste zibilizazioetan ez dugu hauen aurrekaririk aurkitu. Anfiteatro zaharrenak Etrurian eta Campanian eraiki ziren.

Anfiteatroak zirkularrak ziren eta harea eta inguruko gradak bereizi zituen. Lau aldetan banatzen ziren:

  • foro berezi bat autoritateentzat
  • behekoa: senatarientzat eta goi karguentzat
  • erdikoa: pleberako
  • goikoa: emakumeentzat eta eskubide gabeko pertsonentzat.

Antzinako anfiteatroak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehenengo anfiteatro finkoa Pompeian eraiki zen, K.a.70 urtean; Pompeian bertan aurkitutako inskripzio batek horrela adierazten du. Erroma hiriko lehendabizikoa Estatilio Tauro anfiteatroa izan zen, K.a.29an eraikia. Dena dela, ezagunena Erromako Koliseoa edo "Flavio anfiteatroa" da; izena Flavia dinastiak eraikitzeko agindua eman zuelako datorkio. Zehatz-mehatz Vespasianok eman zion hasiera eta Tito haren semea bukaera eman zion. Eraikuntza hauek tamaina oso handiak zituzten.

Erromatar anfiteatroen katalogoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tarragonako Anfiteatro erromatarra.

Ondo kontserbatuta gutxienez 75 anfiteatro inguru ezagutu dira orain arte, Inperio Erromatarraren eraginpean eraikiak.

Albania[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alemania[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aljeria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Cherchell, antzinako Caesarea Mauritaniae.
  • Lambaesisko aztarnategia, Tazoult-Lambèze inguruan.
  • Tipasa aztarnategia, kostaldean.

Austria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Petronell, antzinako Carnutum.
  • Zollfeld ( Maria Saal ), la antzinako Virunum. Gladiadoreen eskola zen.

Bulgaria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kroazia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantzia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinako Capuaren Anfiateatroa.

Grezia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hungria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Aquincum, egungo Budapest: bi anfiteatro, bata zibila, bestea militarra.
  • Brigetio, egungo Szőny

Italia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Katalunia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Libia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Maroko[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Lixusko aztarnategia, Larachetik gertu.

Suitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tunisia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aljerian, Tipasako Anfiteatroa.

Turkia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. «Arboretum Anfiteatroa - bizkaia-aretoa - Bizkaia Aretoa - UPV/EHU» bizkaia-aretoa (Noiz kontsultatua: 2021-02-24).
  2. «Basoka musika jaialdia: Miramongo anfiteatroa. Irailak 5» www.donostiakultura.eus (Noiz kontsultatua: 2021-02-24).
  3. (Ingelesez) «Fall in Love with Red Rocks Ampitheatre | Visit Denver» www.denver.org (Noiz kontsultatua: 2021-02-24).

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]