Antzinako Kartago

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Kartago
𐤒𐤓𐤕 𐤇𐤃𐤔𐤕
K.a. 650 – K.a. 146
Monarkia, 308. urtera arte. Ondoren errepublika
CarthageMap.png
Geografia
Hiriburua Kartago
Kultura
Hizkuntza(k) Punikoa, feniziera, amazigera
Erlijioa Erlijio punikoa
Historia
Sorrera K.a. 650
Desagerpena K.a. 146
Aurrekoa
Flag of None.svgFenizia
Ondorengoak
Erromako ErrepublikaFlag of None.svg
Numidiako ErresumaFlag of None.svg
Mauritaniako ErresumaFlag of None.svg

Antzinako Kartago (fenizieraz: 𐤒𐤓𐤕 𐤇𐤃𐤔𐤕Qart-ḥadašt[1]) zibilizazio semitar bat izan zen[2], Kartagoko hiri-estatu feniziarean zentratuta, Ipar Afrikan dagoen Tunisko golkoan kokatuta, gaur egungo Tunisen kanpoaldean. K.a. 814. urtean sortu zen[3][4] Hasiera batean Libanon dagoen Tiroren dependentzia bat izan zen, baina K.a. 650a inguru independentzia eskuratu zuen eta Mediterraneoan zehar hegemonia eskuratu zuen, Ipar Afrikan eta gaur egungo Espainian ezarritako hiriekin.[5] Botere hau K.a. III. mendearen inguruan bukatu zen. Hiriaren momenturik gorenean Mediterraneoko mendebaldean zegoen komertzio eta botere politikorako gune nagusietako bat zen.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kartago sortu eta hurrengo mendeetan, Mediterraneo itsasoaren sartalde osoan zehar hedatu zen merkataritza inperio handi baten gune nagusi bihurtu zen. Kartagoko salgaiak oso aintzat hartuak ziren Mediterraneo inguruetako herrietan. Hiriaren aberastasunaren oinarri nagusietako bat Afrikako iparraldeko eta Iberiar penintsulako hegoaldeko zilar meatzeak ziren. Kartagotarren merkatari inperioaren etsai nagusiak greziarrak izan ziren lehendabizi, Sirakusakoak batez ere, eta geroago erromatarrak.

K.a. III. mendearen erdialdetik II. mendearen erdialdera bitartean hainbat gerra izan zituen Erromarekin. Gerra horien ondorioz, Kartagoren aginpidea guztiz ahuldu zen, eta azkenik hiria K.a. 146an Erromaren esku erori zenean, hiri osoa erre, eta ez zen biztanlerik gehiago geratu.

Gerra Punikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Gerra Punikoak»

K.a. III. eta II. mendeetan Kartagoren eta Erromaren artean hiru gerra izan ziren: Gerra Punikoak.

Lehen Gerra Punikoa (K.a. 264-241)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Lehen Gerra Punikoa»

Mediterraneo itsasoko Korsika eta Sizilia uharteen kontrola lortzeko piztu zen. 264an kartagotarrak Siziliako Messana eta Siracusa hirien arteko liskarretan parte hartzen hasi ziren, era horretara uharte horretan kokatzeko asmoz. Erromak eraso, eta kartagotarrak uhartetik kanpora egotzi zituen. Erromaren itsas ontzidia Afrikako lurraldeetara iritsi zen 256an, baina Kartagok, ia errenditzeko zela, Erromak jartzen zituen baldintzak gogorregiak zirelako, zaldiz eta elefantez osatutako gudaroste batez eraso, eta erromatarrak itsasora egotzi zituen berriro. Erromaren itsas ontzidiak erabat mozten zituen, ordea, kartagotarren koloniekiko harremanak, eta azkenean errenditu egin zen Kartago. Bakearen ordainez, Sizilia eta Lipari uharteak Erromari eman zizkion eta zergak ordaintzeko karga hartu zuen Kartagok.

Bigarren Gerra Punikoa (K.a. 218-201)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Bigarren Gerra Punikoa»

Lehenengo Gerra Punikoaren ondoren, Erromak Korsika eta Sardinia kendu zizkien kartagotarrei, eta gero eta zerga astunagoak jarri zizkien. Hala ere Hamilkar Barka buruzagiaren, haren seme Hanibalen eta haren suhi Hasdrubalen gidaritzapean, oinarri sendo bat hartu zuen Kartagok Iberiar penintsulan. K.a. 219an Hanibalek Sagunto konkistatu zuen. Erromak hiri hartatik alde egiteko eskatu zuen, baina Kartagok ezezkoa eman, eta Erromak gerra deklaratu zion.

Itsasoa Erromaren esku zegoenez, Hanibalek lehorrez eraman zuen bere gudarostea, Galian eta Alpeetan zehar Italiar penintsularaino. Galiako zenbait herriren laguntzarekin hainbat gudu irabazi zituen Italiar penintsulan, Cannækoa batez ere. Capua hiria (Italiako bigarren hiri handiena) konkistatu zuen, baina ezin izan zuen Erroma hartu.

K.a. 207an Hasdrubalek beste kartagotar gudaroste bat eraman zuen Italiar penintsulara, Hanibalekin batera Erroma hartzeko asmoz. Hasdrubalen gudarostea Metauros ibaiko guduan menderatu zuen Erromako gudarosteak. Hanibalek K.a. 203 arte jarraitu zuen Italiar penintsularen hegoaldean.

Bien bitartean Eszipionek Iberiar penintsulan eraso zien Kartagoren gudarosteei. K.a. 206an Kartagok Iberiar penintsulatik alde egin behar izan zuen. Eszipionek, orduan, Kartagoko lurraldeetara eraman zuen erasoa K.a. 204an. Zamako guduan Kartagoren gudarostea guztiz menderatu ondoren, Erromak bere baldintzak jarri zizkion Kartagori: zerga ordaindu, itsas ontzidia deuseztatu, eta Hispania eta Mediterraneoko uharteak Erromari utzi.

Hirugarren Gerra Punikoa (K.a. 149-146)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Hirugarren Gerra Punikoa»

Lehenengo eta bigarren gerretan Kartagok bere aginpide politikoa galdu bazuen ere, bere merkataritza guztiz indartzen ari zen K.a. II. mendean, Erromako merkatarien kaltetan. 150ean Masinisaren erasoari armaz erantzun ziotenean, Erromak bere gudarostea bidali zuen Kartagoren kontra, hitzarmena hautsi zuelako. Kartagok Erromaren baldintzak onartu nahi izan zituen; Erromak, ordea, hiria itsasertzetik urrundu eta lehorrean barrura aldatzeko baldintza jartzen zuen, horrela Kartagori itsaso bidezko merkataritza eragozteko. Kartagok bi urtez eutsi zion erromatarren setioari. Eszipion Emilianok bide guztiak moztu eta inguratu zuen hiria, baina hala ere etxez etxe konkistatu behar izan zuen. Hiriak zituen milioi laurden biztanleetatik, 50.000 mila inguru geratzen ziren hiria errenditu zenean. Bizirik geratu zirenak esklabo saldu zituzten; hiri osoa desegin zuten erromatarrek, eta lurraldea Erromaren probintzia bihurtu zen.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Martín Lillo Carpio Historia de Cartagena: De Qart-Ḥadašt a Carthago Nova Ed. Mediterráneo .
  2.   Nissim R. Ganor; Nissim Raphael Ganor Kotarim International Publi 11 or. ISBN 978-965-91415-2-4 .
  3.   Sabatino Moscati «Colonization of the Mediterranean» in Sabatino Moscati The Phoenicians I.B.Tauris 48 or. ISBN 978-1-85043-533-4 .
  4.   Maria Eugenia Aubet (2008) Political and Economic Implications of the New Phoenician Chronologies Universidad Pompeu Fabra 179 or. .
  5.   Glenn Markoe (2000) Phoenicians University of California Press 55 or. ISBN 978-0-520-22614-2 .