Arabierazko gramatika

Arabierazko gramatika (arabieraz: النَّحْوُ العَرَبِيُّ alnahw alarabiu) arabieraren gramatika da. Hizkuntza semitikoa da eta haren gramatikak antzekotasun handia du beste hizkuntza semitikoen gramatikarekin. Arabiera klasikoak eta arabiera estandar modernoak, neurri handi batean, gramatika bera dute; lagunarteko arabieraren ahozko aldaerak modu desberdinetan alda daitezke, ordea. Arabiera klasikoaren eta lagunartekoaren arteko desberdintasunik handienak honako hauek dira:

kasu gramatikalaren marka morfologikoen galera,
hitz-ordenako aldaketak, morfosintaxi analitikoago bateranzko lerratze globala, aurreko modu gramatikalaren sistemaren galera, sistema berri baten bilakaerarekin batera;
ahots pasibo jokatuaren galera, fosil moduko barietate gutxi batzuetan izan ezik;
numero dualaren erabileraren murrizketa eta, barietate gehienetan, plural femeninoaren galera.

Arabierazko dialekto askok, Magrebekoak bereziki, bokal-aldaketa esanguratsuak eta kontsonante multzo ezohikoak ere badituzte. Beste dialekto batzuetan ez bezala, magrebtar arabierazko lehen pertsonako aditz singularrak n- (ن) batekin hasten dira: fenomeno hori malteraz ere dago, Siziliako arabieratik sortu baitzen.

Historia

Arabierazko gramatikari zaharrenaren izena eztabaidagai da: iturri batzuek diote Abu al-Aswad al-Du'ali izan zela, VII. mendearen erdialdean arabierarako marka diakritikoak eta bokalak ezarri zituena, Beste batzuek esan dute gramatikari goiztiarrena Ibn Abi Ishaq bide zela (AD 735 edo 756an hila, Anno Hejirae 117).^[1]

Basorako eta Kufako eskolek are gehiago garatu zituzten gramatika-arauak VIII. mendearen amaieran, islamaren gorakada azkarrarekin, eta Korana erabili zuten arabierazko gramatika-arauen iturri nagusitzat. Basorako eskolatik, oro har Abu Amr ibn al-Ala-k sortutakotzat hartua, bi ordezkarik oinarri garrantzitsuak ezarri zituzten eremurako: Al-Khalil ibn Ahmad al-Farahidi arabierazko lehen hiztegi eta prosodia liburuaren egilea izan zen, eta haren ikasle Sibawayh arabierazko gramatikaren teoriei buruzko lehendabiziko liburuaren egilea. Kufako eskolatik, Al-Ru'asi sortzaile gisa aitortzen da mundu osoan, haren testuak galdutzat jotzen diren arren, eskolaren garapen gehienari ondorengo autoreek ekin zioten. Al-Farahidi eta Sibawayhen ahaleginek Basoraren ospea finkatu zuten gramatikaren eskola analitikoa gisan, eta Kufan, berriz, eskola arabiar poesiaren eta arabiar kulturaren zaindaritzat hartzen zen. Ezberdintasunak handiak izan ziren kasu batzuetan, Muhammad ibn `Isa at-Tirmidhi akademiko musulman goiztiarrak Kufan eskolaren alde egin zuen, poesia lehen mailako iturri gisa zuen kezkagatik.^[1]

Arabierazko lehen gramatikak, gutxi gorabehera, arau-zerrendak izan ziren, azalpen zehatzik gabe: horiek ondorengo mendeetan gehitu ziren. Eskola goiztiarrenak desberdinak izan ziren, ez bakarrik gramatika-eztabaiden inguruko zenbait ikuspuntutan, baita enfasian ere. Kufako eskola arabierazko poesian eta Koranaren exegesian nabarmendu zen, Xaria eta arabiar genealogiaz gain. Basorako eskolarik arrazionalistenak, aldiz, gramatikaren azterketa formalean jarri zuen arreta gehiena.

Atalak

Arabierazko aditu klasikoen iritziz, hizkuntzaren zientziak lau adarretan banatzen dira:

متن اللُغة matn al-lughah (hizkuntza / lexikoa), hiztegia biltzeaz eta azaltzeaz arduratzen dena.
الصَرْف aṣ-ṣarf (morfologia), hitz banakoen forma zehaztuz.
النَحْو an-naḥw (sintaxia), batez ere inflexioaz arduratzen dena .
البَلاغة al-balāghah (erretorika), estilo kalitatea edo elokuentzia argitzen duena.

Arabieraren aldaera garaikideen gramatika edo gramatikak bestelako kontua dira. Gramatikari aditu Said M. Badawi-k bost mota desberdinetan banatzen du gramatika, hiztunaren alfabetatze-mailan eta hizlaria arabiera klasikotik aldentzen den mailan oinarrituta:

arabiera mintzatuko analfabetoa (عامِّيّة الأُمِّيِّينِ ‘āmmīyat al-ummiyyīn)
arabiera mintzatuko erdi-alfabetatua (عامِّيّة المُتَنَوِّرِينَ ‘āmmīyat al-mutanawwirīn)
arabiera mintzatu eskolatua (عامِّيّة اَلمُثَقَّفِينَ ‘āmmīyat al-muthaqqafīn),
arabiera estandar modernoa (فُصْحَى العَصْر fuṣḥá l-‘aṣr), eta
arabiera klasikoa (فُصْحَى التُراث fuṣḥá t-turāth).

Fonologia

Arabiera klasikoak 28 kontsonante fonema ditu, tartean bi erdibokal: horiek guztiek arabiar alfabetoa osatzen dute. Halaber, sei bokal-fonema ditu (hiru labur eta hiru luze), alofono gisa agertzen direnak, aurreko kontsonantearen arabera. Bokal laburrak ez dira normalean idatzizko agertzen, diakritikoen bidez adieraz daitezkeen arren.

Silaba tonikoa dialekto batetik bestera aldatzen da. Arabiera klasikoan, arau xinple bat da hitz baten azken-aurreko silaban erortzen dela (hitz paroxitonoak) silaba hori itxia bada, eta bestela, haren aurrekoan (hitz proparoxitonoak).

Hamzat al-waṣl (هَمْزة الوَصْل), hamza baztergarria, hitz baten hasieran aurrez jarritako elementu fonetiko bat da, hitz baten ahoskera errazteko, arabiera literarioak ez baitu hitz baten hasieran kontsonante multzorik onartzen. Hamza baztergarria bokal gisa ateratzen da, hitz bat aurretik baldin badago. Ondoren, hitz horrek bukaerako bokal bat sortzen du, "bokal lagungarria", ahoskera errazteko. Bokal labur hori, aurreko bokalaren arabera, honelakoa izan daiteke: ـَ fatḥah (فَتْحة ), /a/ ahoskatua; ـِ kasrah (كَسْرة), /i/ ahoskatua; edo ـُ dammah (ضَمّة), /u/ ahoskatua. Aurreko hitza sukūn (سُكُون) batean amaitzen bada, hots, bokal labur batek jarraitzen ez badio, Hamzat al-waṣl horrek kasrah /i/ bat hartzen du. Bada, ـّ sinboloak (شَدّة shaddah) geminazioa edo kontsonanteen bikoizketa adierazten du. Ikusi gehiago Tashkīlen.

Izenak eta adjektiboak

Arabiera klasikoan eta arabiera estandar modernoan, izenak eta adjektiboak (اِسْمٌ ism) deklinatzen dira, kasuaren, egoeraren (zehaztasuna), generoaren eta numeroaren arabera. Lagunarteko edo ahozko arabieran, hainbat sinplifikazio daude, hala nola azken bokal jakin batzuen galera eta kasu-galera. Eratorpen-prozesu batzuk daude izen eta adjektibo berriak osatzeko. Adberbioak adjektiboetatik abiatuta osa daitezke.

Izenordainak

Pertsona izenordainak

Izenordain pertsonalek hamabi forma dituzte. Singularrean eta pluralean, bigarren eta hirugarren pertsonek forma maskulino eta femenino bereiziak dituzte; lehen pertsonak, aldiz, ez. Dualean, ez dago lehen pertsonarik (euskarazko "gu biok", alegia), eta forma bakarra bigarren eta hirugarren pertsona bakoitzeko. Tradizionalki, izenordainak hirugarren, bigarren eta lehen ordenan zerrendatzen dira.

Pertsona		Singularra	Duala	Plurala
1.a		‏أَنَا anā	‏نَحْنُ naḥnu
2.a	maskulinoa	‏أَنْتَ anta	‏أَنْتُمَا antumā	‏أَنْتُمْ antum
2.a	femeninoa	‏أَنْتِ anti	‏أَنْتُمَا antumā	‏أَنْتُنَّ antunna
3.a	maskulinoa	‏هُوَ huwa	‏هُمَا humā	‏هُمْ hum
3.a	femeninoa	‏هِيَ hiya	‏هُمَا humā	‏هُنَّ hunna

Arabiera informalak dualezko formak saihesteko joera du, أَنْتُمَا antumā ("zuek biak") eta هُمَا humā ("haiek biak"). Era berean, femenino pluralezko أَنْتُنَّ antunna ("zuek") eta هُنَّ hunna ("haiek") ere saihestu egiten dira, hizkera kontserbadoreko hiztunek izan ezik, oraindik ere izenordain plural femenino bereiziak baitituzte.

Izenordain enklitikoak

Pertsona-izenordainen forma enklitikoak (اَلضَّمَائِر الْمُتَّصِلَة aḍ-ḍamā’ir al-muttaṣilah, "izenordain erantsiak") erabiltzen dira, bai akusatibotzat, bai izenordainen genitibotzat. Forma genitibo gisa, testuinguru hauetan agertzen dira:

Izenen eraikitze-egoeraren ondoren, determinatzaile posesiboen esanahia dutenean, adibidez, "nire, zure, haren"
Preposizioen ondoren, preposizioen objektuen esanahia dutenean, esate baterako, "niri, zuri, hari"

Akusazio-forma gisa, honakoak ageri dira:

Aditzei atxikiak: objektu zuzeneko izenordainen esanahia dute, adibidez, "ni, zu, hurara" (osagai zuzen funtzioan)
أَنَّ anna ("... -(e)la"), لِأَنَّ li-anna ("... -(e)lako"), وَ)لٰكِنَّ) (wa)lākinna ("baina ..."), إِنَّ inna (mintzagai-partikula): subjektu-izenordeen esanahia dute, hots, "zeren eta ni(k) ...", "zeren eta zu(k) ...", "zeren eta hura / hark ...". Partikula horiei arabieraz أَخَوَات إِنَّ akhawāt inna esaten zaie, hitzez hitz, "inna-ren arrebak / ahizpak".)

Singularrezko lehen pertsonak bakarrik bereizten ditu funtzio genitiboa eta akusatibo funtzioak. Posesibo gisa, -ī forma hartzen du, eta objektu-forma gisa, berriz, -nī forma du (adibidez, رَأَيْتَنِي raʼayta-nī "ikusi niinduzun").^[2]

Forma enklitiko gehienek izenordain pertsonal osoekin lotura argia dute.

Pertsona		Singularra	Duala	Plurala
1.a		‏ـِي, ـيَ‎ (posesiboa) -ī / -ya ‏ـنِي‎ (objektua) -nī	‏ـنَا -nā
2.a	maskulinoa	‏ـكَ -ka	‏ـكُمَا -kumā	‏ـكُمْ -kum
2.a	femeninoa	‏ـكِ -ki	‏ـكُمَا -kumā	‏ـكُنَّ -kunna
3.a	maskulinoa	‏ـهُ, ـهِ -hu / -hi	‏ـهُمَا, ـهِمَا -humā / -himā	‏ـهُمْ, ـهِمْ -hum / -him
3.a	femeninoa	-hā ‏ـهَا‎	‏ـهُمَا, ـهِمَا -humā / -himā	‏ـهُنَّ, ـهِنَّ -hunna / -hinna

Aldaeren formak

Singularrezko lehen pertsona ez beste guztietarako, forma berberak erabiltzen dira, atxikitako hitzaren hizketa-zatia edozein dela ere. Singularrezko hirugarren pertsona maskulinoan, -hu agertzen da u edo a bokalen ondoren (-a, -ā, -u, -ū, -aw), eta -hi, berriz, i edo y bokalen ondoren (-i, -ī, -ay). Alternantzia bera gertatzen da dualezko eta pluralezko hirugarren pertsonan.

Singularrezko lehen pertsonan, ordea, egoera konplikatuagoa da. Zehazki, -nī ("ni") aditzei atxikia da, baina -ī /-ya ("nire"), izenei. Azken kasu horretan, -ya bokal edo diptongo luze batean amaitzen den eraikitze-egoera duten izenei eransten zaie (adibidez, pluralezko eta dualezko maskulino osoak), -ī, berriz, eraikitze-egoera bokal labur batean amaitzen zaien izenen eransten zaie; kasu horretan, bokal hori ezabatua da (adibidez, pluralezko femenino osoa, baita izen gehienen singular eta plural hautsia ere). Gainera, maskulinozko -ū plural osoa -ī bokalari asimilatzen zaio -ya-ren aurretik (itxuraz, -an berezko maskulinozko pluraletako -aw antzeko moduan asimilatzen zaio -ay-ri). Adibidez:

كِتابٌ kitāb ("liburu"), plurala كُتُبٌ kutub (izen gehienak, oro har).

Kasua	Singularra	Plurala
Nominatiboa	كِتابِي kitābī	كُتُبِي kutubī
Akusatiboa
Genitiboa

كَلِمةٌ kalimah hitzetik ("hitz": bukaeran ة duten izenak), pluralean كَلِمَات (kalimat) edo كَلِم (kalim).

Kasua	Singularra	Plurala
Nominatiboa	كَلِمَتِي kalimatī	كَلِمَاتِي kalimātī كَلِمِي kalimī
Akusatiboa
Genitiboa

دُنْيَا dunyā ("mundu"), مُسْتَشْفًى mustashfan ("erietxe"): bukaeran ـَا ـَى ـًى‎ (-an, -ā, -a) duten izenak.

Kasua	Singularra	Singularra
Nominatiboa	دُنْيَايَ dunyāya	مُسْتَشْفَايَ mustashfāya
Akusatiboa
Genitiboa

مُعَلِّمانَ mu‘allimān ("bi irakasle") dualezko nominatibotik, مُعَلِّمَينَ mu'allimayn dualezko akusatiboa / genitiboa (izen dualak).

Kasua	Duala
Nominatiboa	مُعَلِّمايَ mu‘allimāya
Akusatiboa	مُعَلِّمَيَّ mu‘allimayya
Genitiboa	مُعَلِّمَيَّ mu‘allimayya

مُعَلِّمُونَ mu‘allimūn ("irakasleak") pluralezko nominatibotik, مُعَلِّمِينَ mu‘allimīn akusatiboa / genitiboa (ـُون‎ -un izenen plural erregularra).

Kasua	Plurala
Nominatiboa	مُعَلِّمِيَّ mu‘allimiyya
Akusatiboa
Genitiboa

مُصْطَفَوْنَ muṣṭafawn ("akeratuak") pluraletik, ـَوْن‎ -awn izenen plural erregularra.

Kasua	Plurala
Nominatiboa	مُصْطَفَيَّ muṣṭafayya
Akusatiboa
Genitiboa

قاضٍ qāḍin ("epaile") izenetik, hau da, partizipioko izen aktiboak, nominatiboan ـٍ bukaera dutenak.

Kasua	Singularra
Nominatiboa	قاضِيَّ qāḍiyya
Akusatiboa
Genitiboa

أَبٌ ab ("aita") izenetik, أَبُو abū (eraikitze luzeko izenak).

Kasua	Singularra
Nominatiboa	أَبِيّ abiyya
Akusatiboa	أَبايَ abāya
Genitiboa	أَبِيّ abiyya

Bukaeran, ـُو‎ -ū, ـَو‎ -aw edo ـِي‎ -ī duen edozein izenetarako (eskuarki, maileguzko hitzak izaten dira).

Kasua	Singularra
Nominatiboa	ـِيَّ -iyya
Akusatiboa
Genitiboa

ـَي -ay bukaerako edozein izenetatik (eskuarki, maileguzko hitzak).

Kasua	Singularra
Nominatiboa	ـَيَّ -ayya
Akusatiboa
Genitiboa

Preposizioek -ī / -ya erabiltzen dituzte, nahiz eta kasu horretan "ni" esanahia izan, "nire" izan beharrean. "Innaren ahizpak" izen-sintagmak edozein forma erabil dezake (adibidez, إنَّنِي inna-nī edo إنَّنِي innī), baina forma luzeagoa (esate baterako, إنَّنِي innanī eskuarki hobesten da).

Lehenaldiko -tum pluralezko bigarren pertsonako maskulinozko aditz-bukaera -tumū aldaerara aldatzen da, izenordain enklitikoen aurretik: adibidez, كَتَبْتُمُوهُ katabtumūhu ("Zuek ^{[maskulinoek]} hura ^[maskulinoa] idatzi zenuten".

Preposiziodun izenordainak

Preposizio oso ohiko batzuek —tartean, li- ("nora" adieratzeko) preposizio proklitikoa, zeharkako objektuetarako ere erabilia— forma konbinatu irregular edo iragarrezinak agertzen dituzte, izenordain enklitikoak gehitzen zaizkienean:

Esanahia	Forma independentea	+ ni	+ hi mask. sing.	+ hura mask.
"nori" adieraztekoa	لِـ li-	لِي lī	لَكَ laka	لَهُ lahu
"non", "norekin", "nola" adieraztekoa	بِـ bi-	بِي bī	بِكَ bika	بِهِ bihi
"non" adieraztekoa	فِي fī	فِيَّ fīya	فِيكَ fīka	فِيهِ fīhi
"nora" adieraztekoa	إلَى ilá	إلَيَّ ilayya	إلَيْكَ ilayka	إلَيْهِ ilayhi
"non" adieraztekoa	عَلَى ‘alá	عَلَيَّ ‘alayya	عَلَيْكَ ‘alayka	عَلَيْهِ ‘alayhi
"norekin" adieraztekoa	مَعَ ma‘a	مَعِي ma‘ī	مَعَكَ ma‘aka	مَعَهُ ma‘ahu
"nondik" adieraztekoa	مِنْ min	مِنِّي minnī	مِنْكَ minka	مِنْهُ minhu
"zertaz" adieraztekoa	عَنْ ‘an	عَنِّي ‘annī	عَنْكَ ‘anka	عَنْهُ ‘anhu

Aurreko kasuetan, bi konbinazio-forma daudenean, bata "... ni"-rekin erabiltzen da, eta bestea, beste pertsona-, numero- eta genero-konbinazio guztiekin. Zuzenago esanda, bata bokal-hasierako izenordainen aurretik gertatzen da, eta bestea, hasieran kontsonantea duten izenordainen aurretik, baina arabiera klasikoan, bokal-hasierakoa -ī bakarrik da. Hori argiago geratzen da ahozko barietateetan, haietan bokal-hasierako hainbat izenordain enklitiko baitaude.)

Bereziki kontuan har:

إلَى ilá ("nora" adieraztekoa) eta عَلَى ‘alá ("non") preposizioek konbinatzeko forma irregularrak dituzte: إلَيْـ ilay-, عَلَيْـ ‘alay-; baina erro forma bereko beste izenorde batzuk other erregularrak dira, adibidez مَعَ ma‘a ("norekin" agertzekoa).
لِـ li- preposizioak ("nori" adierazten du) la- hasierakoekin konbinatzean, forma irregularra du, baina بِـ bi- ("non", "norekin", "nola" adierazten dituena) erregularra da.
مِنْ min ("nondik") eta عَنْ ‘an ("zertaz") preposizioen bukaerako -n bikoizten da, -ī bokalaren aurretik.

Forma pronominal ez hain jasoak

Arabiera ez hain jasoan, ahozko dialekto askotan bezala, -ka, -ki eta -hu amaierei eta beste askori bukaerako bokal laburra erortzen zaizkiela, esate baterako, كِتابُكَ kitābuka, ahoskatzeko erraztasunarengatik, كِتابُك kitābuk bihurtzen da. Horrek ez du desberdintasunik egiten ortografian, bokal laburrak irudikatzeko erabiltzen diren diakritikoak ez baitira normalean idazten.

Erakusleak

Bi erakusle (أَسْماء الإشارة asmā’ al-ishārah) daude, gertuko deiktikoa ("hau") eta urrutiko deiktikoa ("hura"):

"Hau, hauek"
Generoa eta kasuak		Singularra	Duala	Plurala
Maskulinoa	nominatiboa	‏هٰذَا hādhā	هٰذانِ hādhāni	هٰؤُلاءِ hā’ulā’i
Maskulinoa	akusatiboa / genitiboa	‏هٰذَا hādhā	هٰذَيْنِ hādhayni
Femeninoa	nominatiboa	هٰذِهِ hādhihī	هاتانِ hātāni
Femeninoa	akusatiboa / genitiboa	هٰذِهِ hādhihī	هاتَيْنِ hātayni

"Hura, haiek"
Generoa eta kasuak		Singularra	Duala	Plurala
Maskulinoa	nominatiboa	‏ذٰلِكَ‎ ،‏ذاكَ dhālika, dhāka	ذانِكَ dhānika	أُولٰئكَ ulā’ika
Maskulinoa	akusatiboa / genitiboa	‏ذٰلِكَ‎ ،‏ذاكَ dhālika, dhāka	ذَيْنِكَ dhaynika
Femeninoa	nominatiboa	تِلْكَ tilka	تانِكَ tānika
Femeninoa	akusatiboa / genitiboa	تِلْكَ tilka	تَيْنِكَ taynika

Forma dualak arabiera oso jasoan baino ez dira erabiltzen.

Zenbait erakusle (hādhā, hādhihi, hādhāni, hādhayni, hā’ulā’i, dhālika eta ulā’ika) -ā- luzeaz ahoskatu behar lirateke, nahiz eta bokalik gabeko idazkera ez den (ا) alif bidez idazten. Alif letraren ordez, ـٰ diakritikoa daukate (أَلِف خَنْجَرِيّة alif khanjarīyah, "gaineko alif" edo "sastakai alif"), arabierazko teklatuetan ez dagoena eta oso gutxitan idazten dena, ezta bokalak agertzen dituen arabieraz ere.

Arabiera koranikoak beste erakusle bat du: normalean izen bat darraio egitura genitibo batean eta "jabea" esan nahi du:

"Jabea" adierazteko arabiera koranikozko erakuslea
Generoa eta kasuak		Singularra	Duala	Plurala
Maskulinoa	nominatiboa	‏ذُو dhū	ذَوَا dhawā	ذَوُو، أُولُو dhawū, ulū
	akusatiboa	ذَا dhā	ذَوَيْ dhaway	ذَوِي، أُولِي dhawī, ulī
	genitiboa	ذِي dhī	ذَوَيْ dhaway	ذَوِي، أُولِي dhawī, ulī
Femeninoa	nominatiboa	ذاتُ dhātu	ذَواتا dhawātā	ذَواتُ، أُولاتُ dhawātu, ulātu
	akusatiboa	ذَاتَ dhāta	ذَواتَيْ dhawātay	ذَواتِ، أُولاتِ dhawāti, ulāti
	genitiboa	ذاتِ dhāti	ذَواتَيْ dhawātay	ذَواتِ، أُولاتِ dhawāti, ulāti

Ohartzekoa da erakusleak eta erlatibozko izenordainak hitz horren gainean eraiki zirela jatorriz: hādhā, adibidez, jatorriz hā- ("hau") aurrizkitik eta dhā singularrezko maskulino akusatibotik osatu zen; dhālika, era berean, dhā-tik, -li- artizki silaba batetik, eta -ka ("zu") atzizki klitikotik. Konbinazio horiek oraindik ez ziren guztiz finkoak bihurtu arabiera koranikakon eta beste konbinazio batzuk ere gertatzen ziren batzuetan, adibidez, dhāka, dhālikum. Era berean, alladhī erlatibozko izenordaina, jatorriz, dhī singular genitiboan oinarrituta osatu zen, eta aspaldiko arabierazko gramatikariek Banu Hudhayl tribuaren hitzaldian pluralezko nominatiboko alladhūna forma bereizi bat jaso zuten garai koranikoetan.

Hitz hori hebreeraz ere agertzen da, adibidez זה zeh maskulinoa (cf. dhī), femeninoa‎ זאת zot (cf. dhāt-), plurala אלה eleh (cf. ulī).

Erlatibozko izenordaina

Izenordain erlatiboa honela deklinatzen da:

Eralatibozko izenordaina ("zeina")
Generoa eta kasuak		Singularra	Duala	Plurala
Maskulinoa	nominatiboa	اَلَّذِي alladhī	اَللَّذانِ alladhāni	اَلَّذِينَ alladhīn(a)
Maskulinoa	akusatiboa / genitiboa	اَلَّذِي alladhī	اَللَّذَيْنِ alladhayni	اَلَّذِينَ alladhīn(a)
Femeninoa	nominatiboa	اَلَّتِي allatī	اَللَّتانِ allatāni	اَللّاتِي allātī
Femeninoa	akusatiboa / genitiboa	اَلَّتِي allatī	اَللَّتَيْنِ allatayni	اَللّاتِي allātī

Ohartzekoa da erlatibozko izenordainak komunztadura egiten duela generoan, numeroan eta kasuan zehazten duen izenarekin —latina eta alemana bezalako beste hizkuntza deklinatuetan ez bezala: haietan, generoa eta numeroa bat datoz izen zehaztuarekin, baina kasu-markak izenordain erlatiboaren erabilera jarraitzen du menpeko perpausean, ingeles jasoan bezala, hau da, the man who saw me vs the man whom I saw (euskaraz, "ikusi ninduen gizona" vs "ikusi nuen gizona").

Erlatibozko izenordaina menpeko perpauseko subjektua ez denean, izenordain errepikatzaile bat behar da: اَلَّرَجُلُ ٱلَّذِي تَكَلَّمْتُ مَعَهُ al-rajul(u) (a)lladhī takallamtu ma‘a-hu, hitzez hitz, "gizona, zeinarekin hitz egin bainuen harekin".

Normalean, erlatibozko izenordaina erabat alde batera uzten da mugatu gabeko izen bat erlatibozko perpaus baten bidez zehazten denean: رَجُلٌ تَكَلَّمْتُ مَعَهُ rajul(un) takallamtu ma‘a-h(u) "gizon bat: harekin hitz egin nuen", hitzez hitz, "gizon bat hitz egin nuen harekin".

Lagunarteko barietateak

Aurreko sistema gehienbat aldaezina da lagunarteko barietateetan, dualezko formen eta (barietate gehienetan) femeninozko pluralaren galera gorabehera. Hona aldaketa aipagarrienetako batzuk:

Hirugarren pertsonako -hi, -him aldaerak galdu egiten dira. Bestalde, lehen pertsonako -nī / -ī / -ya aldaera zehaztasun osoz gordetzen da (aldaera horiek erabiltzeko inguruabarrak barne), eta aldaera berriak agertzen dira forma askotarako. Adibidez, Egiptoko arabieraz, bigarren pertsonako singular femeninoa -ik edo -ki gisa agertzen da hainbat faktoreren arabera (adibidez, aurreko hitzaren fonologia); era berean, hirugarren pertsonako maskulino singularra -u, -hu edo - (bukaerarik ez, baina silaba tonikoa aurreko bokalera aurreratzen da, luzatu egiten baita) da.
Barietate askotan, zeharkako objektuaren formak (euskaraz, nori kasua, oro har), arabiera klasikoan hitz bereizi gisa agertzen direnak (esate baterako, lī "niri", lahu "hari" [maskulinoa]'), aditzari metatzen zaizkio, objektu zuzen bati jarraituz. Aldaera horiek berek, oro har, /ma-... .-ʃ(i)/ ingurizki bat garatzen dute ezeztapenerako (klasikozko mā ... shay’-tik, "ez ... gauza bat", bi hitz bereiziz osatua). Horrek molde egitura aglutinatibo konplikatuetara eraman dezake, hala nola egiptoar arabierazko /ma-katab-ha-ˈliː-ʃ/ ("ez zidan hura [femeninoa] idatzi"). Egiptoko arabierak, bereziki, hainbat egoeratan erabiltzen diren atzizki pronominal aldaera asko ditu, eta alternantzia konplexu ugari eragiten dituzten arau morfofonemiko oso korapilatsuak, tartean dauden atzizki jakinen, elkarrekin jartzeko moduaren eta aurreko aditza bokalez, kontsonante bakarraz edo bi kontsonantez amaitzen den kontuan hartuta.
Beste barietate batzuek, aldiz, sasi-izenordain klasiko bereizi bat darabilte, īyā- objektu zuzenetarako (baina Hijazi arabieraz, ondoriozko moldeak aurreko aditz batekin fusionatzen du).
Dualaren eta izen osoen pluralen eta atzizki metatzea neurri handi batean galdu egin da. Horren ordez, barietate guztiek "-ren" esanahia duen preposizio bereizgarria dute, eraikitze-egoerako genitiboaren zenbait erabilera ordezkatzen dituena (maila desberdinetan, barietate partikularraren arabera). Marokoar arabieraz, hitza dyal da (halaber, d- izen baten aurretik), adibidez, l-kitab dyal-i "nire liburua", eraikitze-egoerako genitiboa batez ere ez baita emankorra. Egiptoar arabierak bitā‘ du, generoan eta numeroan komunztadura egiten duena aurreko izenarekin (femeninoan, bitā‘it / bita‘t; pluralean, bitū‘). Egiptoko arabieraz, eraikitze-egoerako genitiboa oraindik ere emankorra da; horregatik kitāb-i edo il-kitāb bitā‘-i bi-biak erabil daitezke “nire liburua” esateko: haien arteko aldea "nire liburua" eta "liburua nirea da" arteko aldearen antzekoa da, baina soilik il-mu‘allimūn bitū‘-i “nire irakasleak”.
Erlatibozko izenordain deklinatua galdu egin da. Haren ordez, partikula deklinaezin bat dago, normalean illi edo antzekoa.
Izenordain erakusleen hainbat forma gertatzen dira, normalean forma klasikoak baino laburragoak. Adibidez, Marokoko arabierak ha l- "hau", dak l- / dik l- / duk l- "hori (maskulinoa / femeninoa / plurala) darabiltza. Egiptoar arabiera berezia da, erakusleak izenari darraizkiolako, esate baterako, il-kitāb da "liburu hau", il-binti di "neska hau".
Izenordain independente batzuek forma zertxobait desberdinak dituzte beren forma klasikoekin alderatuta. Adibidez, inta, inti edo enta, enty ("hi", singularrezko maskulinoa nahiz femeninoa) ageri dira, anta, anti, eta (n)iḥna / eḥna ("gu") ageri da naḥnu-ren ordez.

Zenbakiak

Zenbaki kardinalak

Zenbakiek oso modu korapilotsuan jokatzen dute:

wāḥid- ("bat") eta ithnān- ("bi") adjektiboak dira, izenari jarraitzen diote eta harekiko komunztadura egiten dute,
thalāthat- ("hiru") zenbakitik 'asharat- ("hamar") zenbakiraino, hurrengo izena genitibo pluralean behar dute, baina ez dute harekin generozko komunztadurarik egiten, inguruko sintaxiak eskatzen duen kasua hartzearekin bat,
aḥada ‘ashara (“hamaika”) zenbakitik tis‘ata ‘ashara (“hemeretzi”) zenbakiraino, hurrengo izenak singularrezko akusatiboan egon behar du, izen harekin generozko komunztadura egiten dute eta kasuari dagokionez, aldaezinak dira, ithnā ‘ashara / ithnay ‘ashara ("hamabi”) izan ezik.

Zenbaki kardinalen sistema jasoa, arabiera klasikoan erabiltzen den bezala, izugarri konplexua da. Jarraian, arau-sistema aurkeztu da. Egiaz, ordea, sistema hori ez da inoiz erabiltzen: zenbaki handiak beti idazten dira zenbaki gisa, letreiatu beharrean, eta sistema sinplifikatu bat erabiliz irakurtzen dira, baita testuinguru jasoetan ere.

Adibidez:

Jasoa: أَلْفَانِ وَتِسْعُمِئَةٍ وَٱثْنَتَا عَشْرَةَ سَنَةً alfāni wa-tis‘u mi’atin wa-thnatā ‘ashrata sanah ("2.912 urte"9

Mintzatua: ألفين وتسعمئة واثنتا عشرة سنة alfayn wa-tis‘ mīya wa-ithna‘shar sana "2,912 urte")

Jasoa: بَعْدَ أَلْفَيْنِ وَتِسْعِمِئَةٍ وَٱثْنَتَيْ عَشْرَةَ سَنَةً ba‘da alfayni wa-tis‘i mi’atin wa-thnatay ‘ashrata sanah ("2.912 urte igaro ondoren").

Mintzatua: بعد ألفين وتسعمئة واثنتا عشرة سنة ba‘da alfayn wa-tis‘ mīya wa-ithna‘shar sana ("2.912 urte igaro ondoren").

Zenbaki kardinalak (arabieraz, الأَعْداد الأَصْلِيّة: al-a dād al-aṣlīyah) 0-tik 10-era. Zeroa ṣifr da, eta hortik eratorriak dira, azken batean, zifra eta zero hitzak.

0 ٠ ṣifr(un) (‏صِفْرٌ‎)
1 ١ wāḥid(un) (‏واحِدٌ‎)
2 ٢ ithnān(i) (‏اِثْنانِ‎)
3 ٣ thalātha(tun) (‏ثَلاثةٌ‎)
4 ٤ arba‘a(tun) (‏أَرْبَعةٌ‎)
5 ٥ khamsa(tun) (‏خَمْسةٌ‎)
6 ٦ sitta(tun) (‏سِتّةٌ‎)
7 ٧ sab‘a(tun) (‏سَبْعةٌ‎)
8 ٨ thamāniya(tun) (‏ثَمَانِيةٌ‎)
9 ٩ tis‘a(tun) (‏تِسْعةٌ‎)
10 ١٠ ‘ashara(tun) (‏عَشَرةٌ‎) (forma femeninoa ‘ashr(un) ‏عَشْرٌ‎)

Oso ohikoa da, albistegietako esatariek eta hitzaldi ofizialetan ere, zenbakiak bertako dialektoan ahoskatzea.^[3]

Parentesien arteko amaierak arabiera ez hain jasoan eta pausan erortzen dira; horrekin batera, ة. (tā’ marbūṭah) /a/ sinple gisa ahoskatzen da kasuotan. Bukaeran ة duen izen bat idafa (إضافة "gehikuntza") baten lehen osagaia bada, ة honela ahoskatzen da: /at/; amaierako gainerakoa, berriz, ez da ahoskatzen.

اِثْنانِ ithnān(i) aldatu eta اِثْنَيْنِ ithnayn(i) bilakatzen da zehar kasuetan. Halaber, forma hori usu erabiltzen da arabiera ez hain jasoan nominatiboan.

1 eta 2 zenbakiak adjektiboak dira. Horrela, izenari jarraitzen diote eta generoarekiko komunztadura egiten dute.

3tik 10 bitarteko zenbakiek polaritate deritzon adostasun arau berezia dute: emakumezko erreferente batek zenbaki batekin komunztadura genero maskulinoan egiten du eta alderantziz, esate baterako, thalāthu fatayātin (ثَلَاثُ فَتَيَاتٍ "hiru neska"). Zenbatutako izenak plural genitibo zehaztugabea hartzen du (genitibozko egitura bateko atributu gisa).

11 eta 13tik 19 bitarteko zenbakiak ezin dira kasuz aldatu, beti-beti akusatiboan baitoaz. Forma beti da eraikitze-egoerarena, aurretik artikulu zehatz bat izan ala ez: ithnatā ‘ašarata laylatan "hamabi gau", al-ithnatā ‘ašarata laylatan "hamabi gauak". 11. eta 12. zenbakiek genero-komunztadura erakusten dute batekoetan, eta 13tik 19 bitarteko zenbakiek, berriz, polaritatea. Halaber, 12. zenbakiak kasu-komunztadura erakusten du unitateetan. 11tik 19 bitarteko zenbakietan, عَشَر ('ashara "hamar") hitzaren generoak izen zenbatuarekiko komunztadura egiten du (10 zenbaki bereziak ez bezala, horrek polaritatea erakusten baitu). Izenondo zenbatua akusatibo mugagabe singularrean doa.

zenbakia	informala	nominatibo maskulinoa	maskulinoa zeharra	nominatibo femininoa	feminino zeharra
11	aḥada ‘ashar أَحَدَ عَشَر	aḥada ‘ashara أَحَدَ عَشَرَ		iḥdá ‘ashrata إحْدَى عَشْرةَ
12	ithnā ‘ashar اِثْنَا عَشَر	ithnā ‘ashara اِثْنَا عَشَرَ	ithnay ‘ashara اِثْنَيْ عَشَرَ	ithnatā ‘ashrata اِثْنَتَا عَشْرةَ	ithnatay ‘ashratan اِثْنَتَيْ عَشْرةَ
13	thalāthata ‘ashar ثَلاثةَ عَشَر	thalāthata ‘ashara ثَلاثةَ عَشَرَ		thalātha ‘ashrata ثَلاثَ عَشْرةَ

20tik aurrerako unitate-zenbakiek (hau da, 20, 30, ... 90, 100, 1.000, 1.000.000 eta abar) erabat izen gisa jokatzen dute, inguruko sintaxiak eskatzen duen kasua erakutsiz, generoaren komunztadurarik egin gabe, eta darraion izena kasu finko batean doala. 20tik 90era bitarte, izenak singular akusatiboan egon behar du; 100ek eta handik gora, singular genitiboan. Unitate zenbakiak, berez, hainbat modatan deklinatzen dira:

"ishrūna ("hogei") zenbakitik tis‘ūna ("90") arte, pluralezko izen maskulinoen gisa deklinatzen dira,
mi'at- ("ehun"), مِئة edo مِائَة singularrezko izen femeninoen gisa deklinatzen da,
alf- ("mila") أَلْف singularrezko izen maskulino baten gisa deklinatzen da.

20 eta 99 bitarteko zenbakiak unitateak hamarrekoen aurretik emanez adierazten dira (adibidez, 23 > ثلاثة وعشرين thalathat waeishrin, "hiru eta hogei", alegia). Bi zatiak izen independenteen antzera deklinatzen dira, tanwīn-a egoera mugagabean hartuz. Generozko komunztadura dago 1 eta 2 zenbakiekin, eta polaritatea 3tik 9 bitarteko zenbakiekin. Eraikitze osoari akusatibo singular mugagabeak jarraitzen dio.

20 ‘ishrūna (عِشْرُونَ) (10eko plurala)
21 wāḥidun wa-‘ishrūna (واحِدٌ وَعِشْرُونَ)
22 ithnāni wa-‘ishrūna (اثْنانِ وَعِشْرُونَ)
23 thalāthatun wa-‘ishrūna (ثَلاثةٌ وَعِشْرُونَ)
30 thalāthūna (ثَلاتُونَ)
40 arba‘ūna (أَرْبَعُونَ)

mi’at- ("ehun") eta alf- ("mila") zenbakiek alda ditzakete (200 edo 5.000 bezalako zenbakiak osatzeko) eta behar bezala deklinatuko dira. Adibidez, mi’atāni "200" eta alfāni "2.000" amaiera bikunekin; thalāthatu ālāfin "3.000", alf genitibo pluralean duela, baina thalāthu mi’atin "300", mi’at-ek pluralik ez duela baitirudi.

Zenbaki konposatuetan, azken bi digituekin osatutako zenbakiak itxuraz agintzen du lotutako izenaren deklinazioa: 212-k, 312-k, eta 54.312-k, adibidez, 12-k bezala jokatuko lukete.

Zenbaki konposatu handiek izan ditzakete, adibidez:

أَلْفٌ وَتِسْعُ مِئةٍ وَتِسْعُ سِنِينَ alfun wa-tis‘u mi’atin wa-tis‘u sinīna ("1.909 urte").
بَعْدَ أَلْفٍ وَتِسْعِ مِئةٍ وَتِسْعِ سِنِينَ ba‘da alfin wa-tis‘i mi’atin wa-tis‘i sinīna ("1.909 urteren ondoren").
أَرْبَعةٌ وَتِسْعُونَ أَلْفًا وَثَمَانِي مِئةٍ وَثَلاثٌ وَسِتُّونَ سَنةً arba‘atun wa-tis‘ūna alfan wa-thamānī mi’atin wa-thalāthun wa-sittūna sanatan ("94.863 urte").
بَعْدَ أَرْبَعةٍ وَتِسْعِينَ أَلْفًا وَثَمانِي مِئةٍ وَثَلاثٍ وَسِتِّينَ سَنةً). ba‘da arba‘atin wa-tis‘īna alfan wa-thamānī mi’atin wa-thalāthin wa-sittīna sanatan ("94.863 urteren ondoren").
اِثْنَا عَشَرَ أَلْفًا وَمِئَتانِ وَٱثْنَتانِ وَعِشْرُونَ سَنةً iṯnā ‘ašara alfan wa-mi’atāni wa-thnatāni wa-‘ishrūna sanatan ("12.222 urte").
بَعْدَ ٱثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا وَمِئَتَيْنِ وَٱثْنَتَيْنِ وَعِشْرينَ سَنةً ba‘da thnay ‘ashara alfan wa-mi’atayni wa-thnatayni wa-‘ishrīna sanatan ("12.222 urteren ondoren").
اِثْنَا عَشَرَ أَلْفًا وَمِئَتانِ وَسَنَتانِ ithnā ‘ashara alfan wa-mi’atāni wa-sanatāni ("12.202 urte").
بَعْدَ ٱثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا وَمِئَتَيْنِ وَسَنَتَيْنِ ba‘da thnay ‘ashara alfan wa-mi’atayni wa-sanatayni ("12.202 urteren ondoren").

Ohar bedi egitura berezia ere, azken zenbakia 1 edo 2 denean:

alfu laylatin wa-laylatun ("1.001 gau") أَلْفُ لَيْلةٍ وَلَيْلةٌٌ
mi’atu kitābin wa-kitābāni ("102 liburu") مِائةُ كِتابٍ وَكِتابانِ

Zatikiak

"Erdia" baino osotasun txikiago baten zatikiak singularrean fu‘l (فُعْل) egituraren bidez adierazten dira eta af‘āl (أَفْعَال) egituraren bidez pluralean.

erdi niṣfun (نِصْفٌ),
heren bat thulthun (ثُلُثٌ),
bi heren thulthāni (ثُلُثَانِ),
laurden bat rub'un (رُبُعٌ),
hiru laurden thalāthatu arbā‘in (ثَلَاثَةُ أَرْبَاعٍ)
eta abar.

Zenbaki ordinalak

Zenbaki ordinalak (الأعداد الترتيبية al-a‘dād al-tartībīyah) "bigarren" baino altuagoak badira, fā‘ilun, fā‘ilatun egituraren bidez osatzen dira, I. formako aditzen partizipio aktiboak bezala:

maskulinoa أَوَّلُ awwalu femeninoa أُولَى ūlá ("lehendabiziko"),
maskulinoa ثَانٍ thānin (forma definitua: اَلثَّانِيُ al-thānī, femeninoa ثَانِيَةٌ thāniyatun, "bigarren"),
maskulinoa ثالِثٌ thālithun, femeninoa ثالِثةٌ thālithatun ("hirugarren"),
maskulinoa رابِعٌ rābi‘un, femeninoa رابِعةٌ rābi‘atun ("laugarren"),
maskulinoa خامِسٌ khāmisun, femeninoa خامِسةٌ khāmisatun ("bosgarren"),
maskulinoa سادِسٌ sādisun, femeninoa سادِسةٌ sādisatun ("seigarren"),
maskulinoa سَابِعٌ sābi‘un, femeninoa سابِعةٌ sābi‘atun ("zazpigarren"),
maskulinoa ثامِنٌ thāminun, femeninoa ثامِنةٌ thāminatun ("zortzigarren")
maskulinoa تاسِعٌ tāsi'un, femeninoa تاسِعةٌ tāsi'atun ("bederatzigarren"),
maskulinoa عاشِرٌ 'āshirun, femeninoa عاشِرةٌ āshiratun ("hamargarren").

Adjektiboak dira, eta horregatik, izenarekin generozko komunztadura dagi, ez dago polaritaterik zenbaki kardinalekin bezala. Kontuan har bedi "seigarren" zenbaki ordinalarekin erro desberdina erabiltzen dela, "sei" zenbakia baino zaharragoa .

Aditzak

Arabierazko aditzak (فعل fi‘l) hiruzpalau kontsonantez osatutako erro batean oinarritzen dira: erro hiruletradun edo lauletradun deritze, hurrenez hurren. Kontsonante multzoak aditz baten oinarrizko esanahia agertzen du, adibidez k-t-b ("idatz"), q-r-' ("irakur"), '-k-l ("jan"). Kontsonanteen arteko bokal-aldaketek, aurrizki edo atzizkiekin batera, funtzio gramatikalak zehazten dituzte, hala nola aditz-denborak, pertsonak eta numeroak eta, horrez gain, moduak (indikatiboa, subjuntiboa, agintera), bozak (aktiboa, pasiboa) eta kausatiboa, intentsiboa edo bihurkaria bezalako funtzioak.

Arabierak "ukan" edo "eduki" esan nahi duen aditzik ez duenez, jabetza adierazteko, li-, ‘inda eta ma‘a izenorde atzizkiekin darabiltzaten egituretara jotzen da. Esate baterako: عنده بيت ʿindahu bayt (hitzez hitz, "Harengan (dago) etxe bat").

Arabierazko aditzen ezeztapenerako, ikus Ukapena arabieraz.

Preposizioak

Preposizio arruntak
	arabieraz	euskarazko balioa
Egiazko preposizioak	‏بـ‎ bi-	norekin, non agertzen ditu
	‏تـ‎ ta-	تٱللهِ tallāhi (""Jainkoari zin egiten diot") esamoldean soilik erabilia
	‏لَـ‎ la-	zalantzarik gabe (aditzen aurretik ere erabiltzen zen)
	‏لِـ‎ li-	nori, norentzat agertzeko
	‏كـ‎ ka-	bezala
	‏إلَى‎ ’ilá	nora, norantz
	‏حَتَّى‎ ḥattá	noraino
	‏عَلَى‎ ‘alá	noren gainean, noren aurka
	‏عَن‎ ‘an	nortaz
	‏فِي‎ fī	non
	‏مَعَ‎ ma‘a^[a]	norekin
	‏مِن‎ min	nondik; bainoago
	‏مُنْذُ‎ mundhu	noiztik
	‏مُذْ‎ mudh	noiztik
Erdipreposizioak	‏أَمامَ‎ ’amāma	noren aurrean
	‏بَيْنَ‎ bayna	noren tartean
	‏تَحْتَ‎ taḥta	noren azpian
	‏حَوْلَ‎ ḥawla	noren inguruan
	‏خارِجَ‎ khārija	nondik kanpo
	‏خِلالَ‎ khilāla	(zer denboratan) zehar
	‏داخِلَ‎ dākhila	zeren barnean
	‏دُونَ‎ dūna	zer gabe
	‏ضِدَّ‎ ḍidda	zeren kontra
	‏عِنْدَ‎ ‘inda	noren partetik, noren etxean, noren jabegoan
	‏فَوْقَ‎ fawqa	noren gainetik
	‏مَعَ‎ ma‘a	norekin
	‏مِثْلَ‎ mithla	nor bezalako
	‏وَراءَ‎ warā’a	noren atzean

Bi preposizio mota daude, erro hirukontsonanteko aditz-erroaren sistematik sortuak diren ala ez kontuan hartuta. Egiazko preposizioak (حُرُوف اَلْجَرّ ḥurūf al-jarr) ez dira sustrai hirukontsonantedun erroetatik sortuak Egiazko preposizio horiek ezin dute aurretik preposiziorik izan, eratorritako preposizio hiruletradunek ez bezala. Benetako preposizioak aditz jakin batzuekin ere erabil daitezke esanahi jakin bat adierazteko. Adibidez, بَحَثَ baḥatha aditzak "gai bati buruz hitz egin" esan nahi du aditz iragankor gisa, baina "bila" esanahia izan dezake, عَنْ 'an preposizioak jarraitzen dionean, eta "ezertaz iker" فِي fī darraionean.

Erroko hiruletradun sistematik eratorritako preposizioei "leku eta denbora adberbio" deritze tradizio natiboan (ظُرُوف مَكان وَظُرُوف زَمان ẓurūf makān wa-ẓurūf zamān), eta "egiazko" preposizioen modu berean funtzionatzen dute.

Preposizio bati jarraitzen dion izena genitiboan doa. Hala ere, preposizioek perpaus osoak har ditzakete objektutzat, baldin eta أَنْ 'an edo أَنَّ 'anna konjuntzioek jarraitzen badiete; kasu horretan, perpauseko subjektua nominatiboan edo akusatiboan dago, hurrenez hurren.

Sintaxia

Genitibozko osaera (iḍāfah)

Izen bat zehatzago defini daiteke, beste izen bat ondo-ondoan gehituz. Arabierazko gramatikan, honela deitzen da: إضافة (iḍāfah "anexioa, gehiketa") eta euskaraz, "genitibozko osaera", "osaera-sintagma", edo "anexio egitura", ingelesez genitive construct, construct phrase edo annexation structure). Lehenengo izenak eraikitze-forman egon behar du; aldiz, kasuak erabiltzen direnean, ondorengo izenak genitiboan joan behar du. Euskarazko pareko moldea "(izen)aren (izena)" izaten da maiz. Arabieraz, eraikitze posesiboak eratzeko oso modu hedatua da, eta hizkuntza semitikoetan ohikoa da.

Adibide errazen artean, honakoak daude:

بِنْتُ حَسَنٍ bintu Ḥasan ("Hasanen alaba").
دارُ السَلامِ dāru‿s-salām ("bakearen etxea").
كِيلُو مَوْزٍ kīlū mawz ("kilo bat banana").
بَيْتُ رَجُلٍ baytu‿rajul ("gizon baten etxea").
بَيْتُ الرَجُلِ baytu‿r-rajul ("gizonaren etxea").

Idafah-eraikitzeren lehen eta bigarren elementuen arteko harreman mota oso askotarikoa da, normalean edukitze- edo jabetza-harreman batean datzan arren. Edukiontzietarako hitzen kasuan, genitibozko osaerak edukia adieraz dezake: فِنْجانُ قَهْوةٍ ("kopa bat kafe"). Genitibozko osaerak zerbait zertaz egina den adieraz dezake: خاتَمُ خَشَبٍ khātamu khashabin ("zurezko eraztuna, zurez eginiko eraztuna"). Kasu askotan, bi osagaiak txanpondutako esaldi finko bihurtzen dira eta idafa euskarazko hitz-elkarteen baliokidetzat erabil daiteke. Beraz, بَيْتُ الطَلَبةِ baytu al-talabati batzuetan "ikasleen etxea" ["ikasle batzuen etxea"] da, besteetan —ohiko adieran— "erresidentzia", "barnetegia".

Hitzen ordena

Hitzen ordena lagunarteko arabiera mintzatuan

Arabiera klasikoak VSO hitz-ordena (aditza subjektua objektua[k]) hobesteko joera du (aditza subjektua objektua), baina 'inna partikula eta SVO (subjektua aditza objektua[k]) darabiltza subjektua azpimarratzeko. Aditza hasieran agertzen duten hitz-ordenak, arabiera klasikoan bezala, nahiko bakan dira munduko hizkuntzetan, eta hizkuntza-familia gutxi batzuetan baino ez dira agertzen, hala nola zeltikoan, austronesiarrean eta maien hizkuntzetan. Arabierazko hitz ordenek komunztadura asimetrikoa dute: aditzak pertsona, numeroa eta subjektuarekiko generoarekin komunztadura egiten du SVO moldeetan, baina genero (eta, beharbada, pertsona) komunztadura soilik VSO denean, numero bazter eginik.

Arabiera estandar modernoak SVO erabiltzeko joera du, 'inna gabe.


Komunztadura osoa: SVO hurrenkera
المُعَلِّمُونَ قَرَؤُوا الكِتابَ
al-mu‘allimūna	qara’u	l-kitāb
-ek.irakasle ^Mask ^plur. ^Nom.	irakurri.zuten ^{LEHEN 3. Mask. plur.}	-a.liburu ^Akus..
Irakasleek ^maskulinoek liburua irakurri zuten.


المُعَلِّماتُ قَرَأْنَ الكِتابَ
al-mu‘allimātu	qara’na	l-kitāb
-ek.irakasle ^{Fem. plur. Nom.}	irakurri.zuten ^{LEHEN 3. Fem. plur.}	^{-a.liburu Akus.}
Irakasleek ^femeninoek liburua irakurri zuten.


Zatikako komunztadura: VSO hurrenkera
قَرَأَ المُعَلِّمُونَ الكِتابَ
qara’a	l-mu‘allimūna	l-kitāb
irakurri.zuen ^{LEHEN 3. Mask. sing.}	-ak.irakasle ^Mask. ^plur. ^Nom..	-a.liburu ^Akus..
Irakasleek ^maskulinoek liburua irakurri zuten.


قَرَأَتِ الْمُعَلِّماتُ الكِتابَ
qara’at	al-mu‘allimātu	l-kitāb
irakurri.zuen ^{LEHEN 3. Fem. sing.}	-ak.irakasle ^{Fem. plur. Nom..}	-a.liburu ^Akus..
Irakasle ^femeninoek liburua irakurri zuten.

Aurreko bi adibide horietan subjektua pluralezkoa izan arren, aditzak ez du pluraleko markaketarik eta, horren ordez, forma singularrean balego bezala ageri da.

Arabierazko hitz-ordenaren aldakuntzaren lehen kontuek egitura gramatikal lau eta ez-konfigurazional bat defendatzen bazuten ere, lan berriagoek erakutsi dute badagoela frogarik arabierazko VP eratzaile baterako, hau da, aditzaren eta objektuaren arteko harreman estuagoa, aditzaren eta subjektuaren artekoa baino. Horrek egitura gramatikal hierarkikoa iradokitzen du, ez laua. Horrelako analisi batek SVO versus VSO perpausetako subjektuen eta aditzen arteko komunztadura-asimetriak ere azal ditzake, eta aditz aurreko eta ondorengo subjektuen kokaleku sintaktikoari buruzko ikuspegia eman, baita aditzaren azaleko kokaleku sintaktikoari buruzkoa ere.

Orainaldian, arabieraz ez dago bistako kopularik. Halako perpausetan, subjektuak predikatuaren aurretik joateko joera du, baldin eta bien artean muga egiten duen etenaldi argi bat ez badago, informazio-egitura markatu bat iradokiz. Arabierazko literaturan eztabaidagai da sintaktikoki subjektuaren aurretik doan orainaldiko kopula nulurik ote dagoen aditzik gabeko perpausetan edo, besterik gabe, aditzik ez ote dagoen, subjektua eta predikatua baino ez.

Subjektu izenordainak normalean bazter egiten dira, enfasirako edo partizipio bat adiztzat erabiltzen denean izan ezik (partizipioek ez dute pertsona-markarik). Aditzak subjektuarekiko komunztadura egiten duenez, pertsonan, numeroan eta generoan, ez da informaziorik galtzen izenordainak ageri ez badira. Aditz laguntzaileak aditz nagusien aurretik doaz; preposizioak, beren objektuen aurretik; eta izenak, erlatibozko beren perpausen aurretik.

Adjektiboek laguntzen dituzten izenei jarraitzen diete, eta haiekiko komunztadura egiten ddute kasuan, generoan, numeroan eta egoeran: Adibidez, فَتَاةٌ جَمِيلَةٌ fatātun jamīlatun ("'neska eder bat"), baina الفَتاةُ ٱلْجَمِيلةُ al-fatātu jamīlatun ("'neska ederra da"). Adjektibo elatiboek (euskarazko konparatibo eta superlatiboen baliokideak), ordea, normalean ez dute laguntzen duten izenarekiko komunztadurarik egiten, eta batzuetan izen haren aurretik ere joaten dira, izena genitiboan egotera derrigortuta.

Hitz-ordena lagunarteko arabiera mintzatuan

Lagunarteko arabierak arabiera klasikoak eta arabiera estandar modernoan ageri ez den beste hitz ordena bat erabil lezake.^[6]

Subjektua-aditza ordenari dagokionez, Owens et al. (2009), Arabiar penintsulako hiru dialekto aztertu zituen hizketa informatibo eta ikuspegi morfologikoan abiatuita. Subjektua-aditza edo aditza-subjektua hitz-ordena klase lexikoarekin korrelazionatuta dagoela erakusten dute (hau da, izenordaina, pronominala, izena), ziurtasuna, eta izenondo baten diskurtsoak definitutako espezifikotasun lexikala. Lan hartan argudiatu zutenez, aditza-subjektua ordenak gertaerak aurkeztu ohi ditu, eta subjektua-aditza ordenak, berriz, eskuragarri dagoen erreferentzialtasuna adierazten du.^[7]

Arabiera estandar modernoan, VSO eta SVO hitz-ordenek aditzaren eta subjektuaren arteko komunztadura-asimetria dakarte: aditzak pertsona, numeroa eta subjektuarekiko generozko komunztadura erakusten du SVO egituretan, baina soilik generozko komunztadura (eta, beharbada, pertsonazkoa) VS modukoan, numeroa baztertzeraino. Libanoko eta Marokoko arabieraz, aditzak eta subjektuak komunztadura numeroan egiten dute SV zein VS ordenen arabera.^[8]

^[8]	libanoarra	marokoarra	arabiera estandar modernoa
SVko adibidea	Lə-wlaad neemo.	Lə-wlaad naʕs-u.	ʔal-ʔawlaad-u naamuu.
	-ak.haur lotan.zeuden 3 plur.	-ak.haur lotan.zeuden 3 plur.	-ak.haur Nom. Mask. 3 Mask. Plur.
	"Umeak lotan zeuden"	"Umeak lotan zeuden"	"Mutilak lotan zeuden"
VSko adibidea	Neemo lə-wlaad.	naʕs-u lə-wlaad	Naama l-ʔawlaad-u.
	lotan.zeuden 3 plur. -ak.haur	lotan.zeuden 3 plur. -ak.haur	lotan.zeuden 3 Mask. sing. -ak.haur
	"Umeak lotan zeuden"	"Umeak lotan zeuden"	"Mutilak lotan zeuden"

Mohammed Khalid El-Yasin-ek (1985) lagunarteko jordaniar arabiera aztertu zuen, eta SVO ordena bat erakusten duela ondorioztatu zuen. Horrek, El-Yasinen arabera, hizkuntza aldaketaren froga ematen du, VSO batetik (arabiera klasikotik) SVO moduko batera (jordaniar arabierara). Bestalde, M.A. Mohammad-ek (2000) erakutsi zuen arabiera estandar modernoak sei hitz-ordena posibleak onartzen dituela (VSO, SVO, VOS, SOV, OSV, OVS); aitzitik, Palestinako arabierak hiru hitz-ordena baino ez ditu onartzen: VSO, VOS eta SVO.^[9]

Kristen Brustad-ek (2000) Spoken Arabic bere liburuan jasotzen duenez, aztertu zituen dialektoetan (marokoarra, egiptoarra, siriarra eta kuwaitarra) aditza hasieran (VSO) eta subjektua hasieran (SVO) kokatzen dituzten hitz-ordenak ageri dira. Aditzaren hasierako hitz-ordenaren kasuan, ohikoa da subjektua aditzean markatuta egotea, baina ez da aditz independente gisa adierazten.^[10]

VSO Siriako arabieraz: hor, subjektua aditzean markatzen da (Brustad-en 2000ko lanetik moldatua)
jabit[h]a min maṣɘr min hɘnik la-hOn
hark-^Femeninoa -hura-^Femeninoa-ekarri.zuen Egiptotik -dik.han -na.ho
Egiptotik handik hona ekarri zuen (emakumezko hark).

Kristen Brustadek lan hartan dioenez, bai VSO bai SVO ahozko arabieran oinarrizko tipologiak badira, orduan rol semantiko eta pragmatikoak ikertzen dituen tipologia funtzionalak argia eman dezake hitz-ordena horiek agertzen diren testuinguruetan. Arabierazko ahozko dialektoetan (marokoarra, egiptoarra, siriarra eta kuwaitarra) VS zein SV tipologiak aurkitzen direla aztertu arren, Brustadek adierazi zuen ahozko arabierazko perpaus tipologiak ez direla bi elementu ordena horietara mugatzen. Gaineratu zuenez, ia edozein oinarrizko konstituziogilek has dezake esaldi bat. du VS eta SV ez diren perpausak gai nagusiko edo subjektu nagusiko perpausen forma markatuak direla argudiatu zuen.

'inna

Perpaus bateko subjektua mintzagai bilakatu eta azpimarratu egin daiteke perpausaren hasierara eramanez eta haren aurretik إِنَّ inna ("noski", edo "zinez", itzulpen zaharragoetan) hitz jarriz. Etsenplu bat hau izan liteke: إِنَّ ٱلسَّمَاءَ زَرْقَاءُ inna s-samā’a zarqā’(u) (euskaraz, “Zerua urdina da benetan”).

'Inna, harekin zerikusia duten terminoekin batera (edo القانية‎‎ 'akhawāt "arreba", "ahizpa" terminoekin, bertako tradizioan), إِنَّ anna ("-(e)la", "Uste dut ...-(e)la" moduko esaldietan), inna ("-(e)la", قَالَ qāla "esan" aditzaren ondoren), وَلٰكِنَّ (wa-)lākin(na) ("baina") eta كَأَنَّ ka-anna ("... balitz bezala") subjektuak aurkezten dituzte, akusatiboan doan izena zuzen-zuzenean darraiela eskatzeareki batera, edo izenorde atzizki erantsi bat.

	arabieraz	euskaraz
إِنَّ وَأَخَوَاتُهَا 'inna wa ’akhawātuha	‏إِنَّ‎ 'inna	egiazki
	‏أَنَّ‎ 'anna	-(e)la, ondoren izen-sintagma darraiola
	‏كَأَنَّ‎ ka'anna	bezala, balitz bezala
	‏لكِنَّ‎ lakinna	baina
	‏لَيْتَ‎ layta	nahi edo desio bat adierazteko
	‏لَعَلَّ‎ la'alla	agian
	‏لَا‎ lā	ez dago ...-(r)ik

Artikulu definitua

Partikula gisa, al- ez da genero, numero, pertsona edo kasu gramatikalaren arabera aldatzen. Amaierako -l kontsonantearen soinua, ordea, alda daiteke; t, th, d, dh, r, z, s, sh, ṣ, ḍ, ṭ, ẓ, l edo n (arabieraz, ت tāʾ, ث thāʾ, د dāl, ذ dhāl, ر rāʾ, ز zāy, س sīn, ش shīn, ص ṣād, ض ḍād, ط ṭāʾ, ظ ẓāʾ, ل lām edo ن nūn) bezalako eguzki-letra batek jarraitzen dionean, hurrengo izenaren hasierako kontsonantearen soinuak ordezkatu eta bikoiztu egiten du. Adibidez: Nilo esateko (hitzez hitz, Niloa), ez da al-Nīl esaten (hau da, -a-Nilo: cf. ingelesezko the Nile, frantsesezko le Nil, alemanezko der Nil, italierazko il Nilo, gaztelaniazko el Nilo izen-sintagmetako artikulu + izen egiturekin), an-Nīl baizik, horrexen araberako euskaraz, -an-Nilo, alegia.

Aldiz, ʼ, b, j, ḥ, kh, ʻ, gh, f, q, k, m, h, w edo y (arabieraz, أ alif, ب bāʾ, ج jīm, ح ḥāʾ, خ khāʾ, ع ʿayn, غ ghayn, ف fāʾ, ق qāf, ك kāf, م mīm, هـ hāʾ, و wāw, ي yāʾ) bezalako ilargi-letra bat segidan doanean (adibidez, m-), ez da ordezkapenik gertatzen, al-masjid hitzean ("meskita", "[musulmanen] tenplua", ez "meskita", "[musulmanen] tenplu") bezala. Horrek ahoskerari bakarrik eragiten dio, eta ez artikuluaren ortografiari.

Objektu absolutua (al-maf'ūl al-muṭlaq)

Objektu absolutua (المفعول المطلق al-maf'ūl al-muṭlaq) objektu sustraikide egitura enfatiko bat da, aditz nagusitik eratorritako aditz-izen bat akusatiboan (منصوب manṣūb) agertzen duena.^[11]

arabieraz	transliterazioa	euskaraz
ضَحَكَ الوَلَدُ ضَحِكًا	ḍaḥaka l-waladu ḍaḥikan	Mutilak barre ugari egin zuen.
تَدُورُ الأَرْضُ حَوْلَ الشَمْسِ فِي السَنةِ دَوْرةً واحِدةً	tadūru l-'arṣu ḥawla sh-shamsi fi s-sanati dawratan wāḥida	Lurra urtean behin Eguzkiaren inguruan biratzen da.
أُحِبُّكِ حُبًّا جَمًّا	uḥibbuki ḥubban jamman	Izugarri maite zaitut.

Xede-objektua (al-maf'ūl li-'ajlihi)

Xede-objektua (المفعول لأجله al-maf'ūl li-'ajlihi) ekintza baten helburua, zioa edo arrazoia adierazteko erabiltzen den adberbio-egitura da. Aditz nagusitik eratorritako aditz-izen bat da, akusatiboan doana (منصوب manṣūb).

arabieraz	transliterazioa	euskaraz
تَرَكَ بَلَدَهُ بَحْثًا عَنِ الرِزْقِ	taraka baladahu baḥthan 'an ar-rizq	Bere herrialdetik sustengu bila alde egin zuen ^{[maskulino hark]} .
ذَهَبَتْ إلَى الجامِعةِ طَلْبًا لِلْعِلْمِ	dhabat ila l-jāmi'ati ṭalban lil-'ilm	^{[Femenino hura]} Unibertsitatera jakinduria bila joan zen.
كَتَبَ لِحَبِيبَتِهِ رِسالةً عِشْقًا لَهَا	kataba li-ḥabībatih risālatan 'ishqan laha	^{[Maskulino hark]} Gutun bat idatzi zion maiteari, harenganako ^[femeninoa] maitasunagatik.

Leinua edo familia

Zenbait jende, batez ere Arabiako eskualdean, arbaso ospetsu baten ondorengoak direnean, deitura آل āl /ʔaːl/ izenaz hasten dute, "familia" edo "klan" esan nahi duena, Al Saud ("Saudtarrak", "Sauden familia") leinua bezala edo Al ash-Sheikh ("Xekearen familia"). آل āl /ʔaːl/ eta ال al- /al/ artikulu zehaztua desberdinak dira.

arabieraz	esanahia	transkripzioa	IPA	adibidez
ال	-a, -ak (artikuluak)	al-	/al/	Maytham al-Tammar
آل	inoren familia / klana	āl	/ʔaːl/	Bandar bin Abdulaziz Al Saud
أهل	inoren tribua / herria	ahl	/ʔahl/	Ahl al-Bayt

Bestelakoak

Objektu-izenordainak klitikoak dira eta aditzari atxikita doaz; adibidez, أَرَاهَا arā-hā ("Femenino hura) Ikusten dut". Izenordain posesiboak ere laguntzen duten izenondoari atxikita doaz; adibidez, كِتَابُهُ kitābu-hu ("^(Maskulino)Haren liburua"). Artikulu zehaztua (ال al-) klitikoa da, baita كَـ ka- ("bezala") eta فَـ fa- ("orduan", "beraz") juntagailuak ere.

Arabierazko tradizioaren erreforma

Arabierazko gramatikaren kategorizazio sistematiko natiboaren berrikuspena Erdi Aroko al-Jāḥiẓ filosofoak iradoki zuen lehen aldiz; hala ere, handik berrehun urtera Ibn Maḍā'-k bere Gramatikarien ezeztapena idatzi zuen arte, ez zen hitzen ordena eta hizkuntza-gobernantzari buruzko iradokizun zehatzik egin. Aro Modernoan, Shawqi Daif literato egiptoarrak arabierazko gramatikaren deskribapen arruntaren erreformaren deialdia berriz egin zuen, horren ordez Mendebaldeko hizkuntzalaritzaren joerak jarraitzea iradokiz.

Ikus, halaber

Arabiera
Arabiera atzerriko hizkuntza gisa irakasteko
Arabiar hiztegien zerrenda
ʾIʿrab (izen-, adjektibo eta aditz-atzizkien sistema)
Arabiera literarioa
Arabiar barietateak
Arabiar alfabetoa
Arabiar Korpus Quranikoa
Arabieraren erromanizazioa
Wiktionary: aditz arabiarrei buruzko eranskina
WikiLiburua: Arabiera ikasi
Sibawayh
Ibn Adjurrum
Ajārūmīya
Ibn Malik
Alfiya
Erro semitikoa

Oharrak

↑ Some grammarians classify the word مَعَ as a noun, not a preposition.^[4]^[5]

Erreferentziak

↑ ^a ^b Monique Bernards, "Pioneers of Arabic Linguistic Studies." Taken from In the Shadow of Arabic: The Centrality of Language to Arabic Culture, pg. 213. Ed. Bilal Orfali. Leiden: Brill Publishers, 2011. ISBN 9789004215375
↑ The Beginnings of Arabic Grammar | IlmGate. 6 May 2014.
↑ The Beginnings of Arabic Grammar | IlmGate. 6 May 2014.
↑ .
↑ ISBN 978-1517538385..
↑ The Beginnings of Arabic Grammar | IlmGate. 6 May 2014.
↑ (Ingelesez) Owens, Jonathan; Dodsworth, Robin; Rockwood, Trent. (March 2009). «Subject-verb order in spoken Arabic: Morpholexical and event-based factors» Language Variation and Change 21 (1): 39–67. doi:10.1017/S0954394509000027. ISSN 1469-8021..
↑ ^a ^b Aoun, Joseph; Benmamoun, Elabbas; Sportiche, Dominique. (1994). «Agreement, Word Order, and Conjunction in Some Varieties of Arabic» Linguistic Inquiry 25 (2): 195–220. ISSN 0024-3892..
↑ (Ingelesez) El-Yasin, Mohammed Khalid. (1985-01-01). «Basic word order in classical Arabic and Jordanian Arabic» Lingua 65 (1): 107–122. doi:10.1016/0024-3841(85)90022-1. ISSN 0024-3841..
↑ Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman :5 izeneko erreferentziarako
↑ The Beginnings of Arabic Grammar | IlmGate. 6 May 2014.

Kanpo estekak

Datuak: Q1866303

[6] Some grammarians classify the word مَعَ as a noun, not a preposition.^[4]^[5]

[mon-1] Monique Bernards, "Pioneers of Arabic Linguistic Studies." Taken from In the Shadow of Arabic: The Centrality of Language to Arabic Culture, pg. 213. Ed. Bilal Orfali. Leiden: Brill Publishers, 2011. ISBN 9789004215375

[2] The Beginnings of Arabic Grammar | IlmGate. 6 May 2014.

[3] The Beginnings of Arabic Grammar | IlmGate. 6 May 2014.

[4] .

[5] ISBN 978-1517538385..

[7] The Beginnings of Arabic Grammar | IlmGate. 6 May 2014.

[:1-8] (Ingelesez) Owens, Jonathan; Dodsworth, Robin; Rockwood, Trent. (March 2009). «Subject-verb order in spoken Arabic: Morpholexical and event-based factors» Language Variation and Change 21 (1): 39–67. doi:10.1017/S0954394509000027. ISSN 1469-8021..

[:4-9] Aoun, Joseph; Benmamoun, Elabbas; Sportiche, Dominique. (1994). «Agreement, Word Order, and Conjunction in Some Varieties of Arabic» Linguistic Inquiry 25 (2): 195–220. ISSN 0024-3892..

[:2-10] (Ingelesez) El-Yasin, Mohammed Khalid. (1985-01-01). «Basic word order in classical Arabic and Jordanian Arabic» Lingua 65 (1): 107–122. doi:10.1016/0024-3841(85)90022-1. ISSN 0024-3841..

[:5-11] Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman :5 izeneko erreferentziarako

[12] The Beginnings of Arabic Grammar | IlmGate. 6 May 2014.

[1]

[2]

[3]

[a]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[4]

[5]