Araknido

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Araknido
Devoniar-gaur egun

Haeckel Arachnida.jpg
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
AzpierreinuaBilateria
FilumaArthropoda
Klasea Arachnida
Cuvier, 1812
Ordenak
Datu orokorrak
Elikadura iturri nagusia Intsektu

Arachnida edo araknidoak artropodoen barruko klase nagusietako bat da, Chelicerata azpifilumaren barruan. Arakniko guztiek zortzi hanka dituzte, nahiz eta horietako batzuek aurrealdeko bi pareei funtzio sentsorialak eman dizkieten. Hitza grezieratik dator, ἀράχνη (aráchnē) hitzatik, armiarma.

Ia araknido guztiak lur-lehorrekoak dira. Hala ere badira batzuk batzuk ur gezan bizi direnak eta ingurune pelagikoetan kenduta itsasoan bizi direnak. 100.000 espezie ezagutzen dira eta bere barruan armiarma, eskorpioi eta akaroak daude.

Dibertsitatea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Araknidoen taldea oso zaharra da. Fosilak Devoniarretik ezagutzen dira, eta arrakasta handiz konkistatu zuten lur lehorra harrezkeroztik. Konkista horretarako, ur-galerak murrizteko ezkodun kanpo-kutikula bat, eta airearen oxigenoa arnasteko liburu-birikak edo filotrakeak lortu zituzten. Araknidoen artean agertu diren beste lorpen ebolutibo batzuk zeta eskuratzea eta erabiltzea —armiarma-taldeak, batez ere— edo pozoi-guruinak edukitzea lirateke. Elikadura-erregimen zaharrena haragijalea da, baina hainbat espeziek aldatu dute, moldaketa bereziak dituztelako. Adibide gisa, aipagarriak dira akaro odol-xurgatzaileen eta saprofagoen edo onddo-jaleen moldapenak. Ugalketa gehienbat sexuala da eta espermatozoideen transferentzia espermatoforoen bidez izaten da, edota talde berezietan, organo sartzaile edo zakilen bidez. Gehienak erruleak dira eta bizi-zikloetan helduarekiko oso antz handia duten heldu aurreko aleak edo gazteak agertzen dira[1].

Morfologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Armiarmen ordenak aipamen berezia merezi du, 35.000 espezie hartzen dituelako, batetik, eta lur osoan zehar sakabanatuta daudelako, bestetik. Ordena honetan talde hauek sartzen dira: mesoteleak primitiboenak dira, abdomena segmentatuta agertzen da jadanik eta irun-organoak abdomenaren erdialdean dituzte. Armiarma migalomorfoak edo Hego Amerikako tarantulak tropiko inguruko banaketa erakusten dute eta normalean handiak eta iletsuak dira. Gainontzeko armiarmak araneomorfo taldean sartzen dira eta armiarma arruntak dira; lur osoan sakabanatuta daude.

Akaroen ordenak ere aipamen berezia merezi du; ez bakarrik espezie-kopuruagatik —45.000 espezie baino gehiago dira—, araknidoen artean gehien dibertsifikatuta daudelako baizik. Dibertsifikatuta daude bai alde morfologikotik begiratuta, eta baita beren ohitura, ugalketa edo habitatarekiko moldapen-ikuspegitik begiratuta ere. Animalia-taldeen artean zaharrenetarikoak izango dira ordena honetako fosilak, orain dela 400 milioi urtetik, Devoniar hasieratik, ezagutzen baitira. Gaur egungo espezie berrien aurkikuntzen kopuru handia dela eta, uste da espezie asko ezagutzeke daudela oraindik. Toki guztietan bizi dira, edozein biotopo kolonizatu baitute: hasi itsaso sakonetatik eta mendi altuetaraino, eta poloetatik ekuatoreraino. Badaude akaro harrapatzaile direnak edo bestelako elikatze-ohitura batzuk dituztenak, baita fitoparasitoak eta zooparasitoak ere. Kaparrek, adibidez, ugaztunen eta hegaztien odola xurgatzen dute. Beste akaro batzuek alergiak sorrarazten dituzte, euren gorotzek edo gorputz-zatiek eraginda. Akaroak harrapatzen dituzten beste akaro batzuk daude, eta zoruko landare-materia organikoa deskonposatzera laguntzen dutenak ere bai. Gizakiarentzat aldi berean alderdi onak eta txarrak dituzten akaroek talderik handiena osatzen dute.

Klasikoki araknidoen artean tratatu izan diren eskorpioiak sailkapen honetatik kanpo uzten dira gaur egun, eta merostomatuen klase barruan sartzen dira. Datu guztien arabera, eskorpioiak, filogenetikoki, desagertuen euripteridoetatik eta gaur egungo fosil bizidunen limulidoetatik (ferra-karramarroak) oso hurbil agertzen dira.

Sailkapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Intsektuen atzetik araknidoena bigarren taldea da, espezien kopuruari dagokionez. Gaur egun, 90.000 espezie inguru ezagutzen dira eta hamaika ordenatan sailkatzen dira; armiarmen eta akaroen ordenak dira garrantzitsuenak. Ordena batzuk, gainera, euren fosilengatik bakarrik ezagutzen dira. Gutxi gorabehera, sailkapen klasiko batean hurrengo ordenak sartuko lirateke: anblipigoek lehen hanka-parea zentzumen-zarta luze bat bilakatuta dute; opilioiek prosoma eta opistosoma elkartuta dituzte; palpigradoek azken aldean flagelo luze bat dute eta pedipalpo oso argalak; pseudoeskorpioiek matxarda-itxurako pedipalpoak dituzte; errizinulidoak gogorrak dira eta armiarmen antz handia dute; eskizomidoek azken aldean flagelo labur bat dute; solifugoek kelizero handiak dituzte; uripigioak azken aldean flagelo luze bat dute eta pedipalpo oso sendoak[1].

Honakoa, sailkapen proposamen bat da[2]:

Arachnida

Acariformes Trombidium holosericeum (aka).jpg




Opiliones Harvestman opilio canestrinii male.jpg




Ricinulei Cryptocellus goodnighti.jpg



Solifugae Galeodes.jpg





Parasitiformes




Pseudoscorpiones Ar 1.jpg



Scorpiones SCORPIO MAURUS PALMATUS.jpg 


Tetrapulmonata

Araneae Araneus diadematus (aka).jpg 




Amblypygi Amblypigid.jpg 



Thelyphonida (Uropygi) Whipscorpion.jpg 






Arachnopulmonata

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b   «ZT Hiztegi Berria» zthiztegia.elhuyar.eus . Noiz kontsultatua: 2019-04-12 .
  2. (Ingelesez)  Giribet, Gonzalo; Wheeler, Ward C.; Hormiga, Gustavo; González, Vanessa L.; Pérez-Porro, Alicia R.; Kaluziak, Stefan T.; Sharma, Prashant P. (2014-11-01) «Phylogenomic Interrogation of Arachnida Reveals Systemic Conflicts in Phylogenetic Signal» Molecular Biology and Evolution (11): 2963–2984 doi:10.1093/molbev/msu235 ISSN 0737-4038 . Noiz kontsultatua: 2019-04-12 .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Araknido Aldatu lotura Wikidatan