Arbizu
| Arbizu | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Udaletxea. | |||||||||||
| |||||||||||
![]() | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea | |||||||||||
| Lurraldea | |||||||||||
| Merindadea | |||||||||||
| Eskualdea | Sakana | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | |||||||||||
| Erkidegoa | |||||||||||
| Izen ofiziala | |||||||||||
| Alkatea | Francisco Javier Razkin (EH Bildu) | ||||||||||
| Posta kodea | 31839 | ||||||||||
| INE kodea | 31027 | ||||||||||
| Herritarra | arbizuar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°54′53″N 2°02′22″W / 42.9147°N 2.0394°W | ||||||||||
| Azalera | 14 km² | ||||||||||
| Garaiera | 496 metro | ||||||||||
| Distantzia | 34 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 1.107 (2025: | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 79,07 bizt/km² | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Euskaldunak[1] | % 78.5 + % 8.8 hartzaile (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera [2] | % 78.9 (2021) | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Webgunea | http://www.arbizu.eus | ||||||||||
Arbizu[3] Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Sakana eskualdekoa, Iruñeko merindadekoa. 1.107 biztanle zituen 2025. urtean. Iruñetik 38 kilometro mendebaldera dago, eta Gasteiztik 59 km ekialdera.
Izena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Izenaren ahoskera [aɾβis̻u] da.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Leziza ibaiaren ertzean dago kokatuta, ibai horrek bere urak Arakil ibaian isuri baino pixka bat gorago. Arakil eta Leziza ibaiez gain, Arbizun erreka batzuk daude: Ezkiete (Lizarrusti ibaiaren adarra), Sandindegi, Aldabea, Zubiarte, Beldarrain (Arakil ibaiaren adarrak), Sorgin erreka eta Zizkarte (Lezizaren adarrak).
Udalerriko altuera handieneko tokia Aitzegigaña da, 1.247 metrotan, Aralar mendian. Udal-mugartearen erdia Aralar mendian dago, Arakil ibaiak ezartzen duen mugaraino, eta beste erdia haranean eta Beriain mendiaren azpiko lurretan, non altuera berriz handitzen baita, 740 metroraino.
Klima subatlantikoa du: negu hotzak, prezipitazio ugari eta erregularrak eta udako lehorte arina.
Herria zeharkatzen du N-240 errepideak (Iruñea-Gasteiz).
Arbizuk mugakide du Aralarko Elkartea iparraldean; Lakuntza eta Uharte Arakil, ekialdean; Etxarri Aranatz eta Ergoiena, mendebaldean; eta Ergoiena, hegoaldean.
Udalerri mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Honako udalerri hauek ditu mugakide: Etxarri Aranatz, Ergoiena eta Lakuntza.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historiaurreari dagokionez, Arbizuko dermioan, Aralar aldeko basoan, bi trikuharri daude, Artabakarkoa eta Fagatxabalgoa, eta artzainen kulturaren aztarnak ere nabariak dira zenbait tokitan.
Arbizu Aranazko lurraldearen parte zen XIII. mendean. Goi Erdi Aroan Aranazko lurretan herri ugari zeuden, gaur egun baino askoz gehiago; gaur egungo Arbizuko udalerriaren barruan, Araña, Maiza, Arrospide, Mundiñano eta Sarria. Nafarroaren eta Gaztelaren arteko mugan gelditu zirenean arriskuak areagotu zirenez, herrixka horiek desagertzen joan ziren, eta bertako biztanleek herri handiagoetara jo zuten segurtasun bila, batez ere Etxarri Aranatzera eta Uharte Arakilera. Zenbaitek dioenez, Arrospide eta Arañako bizilagunak Arbizura jaitsi ziren; eta Mundiñano eta Maizakoak, berriz, Etxarrira.
XVI. mendean hiri titulua izateko mesedea bereganatu zuen Arbizuk, eta alkatez Aranaztik bereizi zen. 1599ko irailean Izurri Atlantikoa sartu zen: egun gutxitan 37 pertsona hil ziren, eta herritarrek mendira jo zuten.[4]
Aranazko Lurraldearen batasunak edo elkarteak, halere, 1882. urtera arte iraun zuen, eta orduan banatu ziren kideak eta lurrak (Etxarri Aranatz, Lizarragabengoa, Lizarraga, Dorrau, Unanu eta Arbizu).
1813ko gertaerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Espainiako Independentzia gerran kalte handiak jasan zituen herriak, Gasteizko bataila galdu ondoren (1813) frantses soldaduek, etxerako bidean zihoazela, aurkitu zuten guztia arpilatu eta suntsitu zutenean. XIX. mendearen erdialdean nabarmenak ziren oraindik ondorioak, herriari su eman eta etxeen erdiak erre baitzituzten.
Garai hartan 100 familia inguru eta 600 biztanle baino gehiago zituen Arbizuk. Herritarrek Gasteizko gertaeren berri eta Sakanako beste herri batzuk ere sutan zeudela jakitean, mendira ihesi joan ziren basoko borda eta txaboletan aterpetzera. 45 etxe erre zituzten soldaduek, eta uzta osoa galdu zen.
2013an, gertaera haien 200. urteurrena zela eta, zenbait ekitaldi antolatu ziren, besteak beste hitzaldiak, argitalpenak, eta herri antzezpen bat, Pello Reparaz arbizuarrak konposatutako musikaz lagundua, non arbizuarren ihesa, armadaren etorrera, erreketa eta itzulera antzeztu baitziren.[5]
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XX. mende osoan 900 biztanleren bueltan egon zen Arbizuko populazioa, baina XXI. mendearen lehen hamarkadan hazkunde esanguratsua gertatu zen eta 1.100 biztanle inguru izatera iritsi zen; alegia, % 15eko hazkundea izan zuen hamar urtean.
1.104 biztanle ditu, 2019ko urtarrilaren 1eko datuen arabera.
| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 572 gizon, 534 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 39,7 udalerri berean jaioak ziren[8], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) gainetik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 12,8 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 9,9 —probintzian % 19,8—.
Biztanleria atzerritarra
Espainiar estatutik kanpo jaiotako 109 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 49,5)[9]. Jaiotza herrialde nagusiak Maroko, Mali, Ekuador dira.
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 628 etxebizitza zeuden: 391 (% 62,3) nagusiak eta 237 (% 37,7) ez-nagusiak.[10] Kontsumo elektrikoaren arabera, 47 (% 7,5) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 130 (% 20,7) hutsik zeuden.[11] INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 4 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 34 plazarekin (8,5 plaza etxebizitzako).[12]
Tasazio-datuen arabera, 2023an udalerrian tasatutako etxebizitzen batez besteko prezioa 1.037 €/m²-koa zen (desbideratze tipikoa: 375 €/m²), eta prezio-tarte ohikoena 600-800 €/m² artekoa. Tasatutako etxebizitzen batez besteko azalera 237 m²-koa zen. 2022tik 2023ra % 24,0 igo zen (836 €/m²). Balio hori Nafarroako udalerrien medianaren (891 €/m²) % 16,4 gainetik zegoen.[13]
Etxebizitza multzoa
Nafarroako mapa
Erabilera-intentsitatea (kontsumo elektrikoa)
Nafarroako mapa
Guztira 391 etxegune zeuden, eta horietatik 94 (% 24,0) pertsona bakarrekoak ziren.[14]
Etxeguneak tamainaren arabera
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 920 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 37,4 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 24,0; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 26,0; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 12,6.[15] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 35,3 zen 2021ean eta % 37,4 2024an; beraz, 2,1 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 16,6 izatetik % 12,6 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 42,8 ziren, eta gizonen artean % 32,6; 10,2 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 11,8 eta gizonen % 13,3 ziren.
Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 55,8 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 44,2 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 8 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 31,2 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 68,8. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 0,8 ziren.[15]
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 344 | % 37,4 | 159 | % 32,6 | 185 | % 42,8 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 221 | % 24,0 | 133 | % 27,3 | 88 | % 20,4 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 239 | % 26,0 | 131 | % 26,8 | 108 | % 25,0 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 116 | % 12,6 | 65 | % 13,3 | 51 | % 11,8 |
| Guztira | 920 | % 100,0 | 488 | % 100,0 | 432 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 35,3 | % 23,0 | % 25,0 | % 16,6 | 920 |
| 2022 | % 35,6 | % 24,0 | % 26,3 | % 14,0 | 919 |
| 2023 | % 36,2 | % 24,0 | % 26,6 | % 13,2 | 919 |
| 2024 | % 37,4 | % 24,0 | % 26,0 | % 12,6 | 920 |
Ikasten ari direnak
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 12,3 ikasten ari zen (113 pertsona).[16] Ikasten ari zirenetatik, % 50,4 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 27,4 batxilergoan eta % 18,6 erdi-mailako lanbide-heziketan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 45,5 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 55,2; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 24,1 eta emakumeen % 12,7. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 96,9 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 48,3 eta 25–29 urtekoen % 10,6; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 2,3 baino ez.[17] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 56,5 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 43,2.
Jaiolekuaren arabera
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 88,8 estatuan jaio zen, eta % 11,2 atzerrian.[15] Ikasketa-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 35,5 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 9,4; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 12,7 eta % 39,7, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 44,4 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 9,4; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 27,5 eta % 35,0, hurrenez hurren.
Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 13,2 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 4,9.[16] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 50,9 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 40,0 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 18.515 euro-koa zen[18], eta etxegune bakoitzeko 51.323 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 26.444 euro zen. Errenta gordina 22.975 euro-koa izan zen pertsonako.
Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 57,1[19]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 19,8), beste diru-sarrerak (% 17,2), langabezia-prestazioak (% 1,2), beste prestazioak (% 4,7).
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[20][oh 1]. Udalerrian indizea 25,5 da, probintziakoaren (30,4;
Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (31,9) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2 da, probintziakoaren (2,6;
Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,6) azpitik.
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Arbizu udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 532 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 58,6; gainerako % 41,4 inaktibo zeuden (erretiratuak % 52,4, beste inaktiboak % 30,1 eta ikasleak % 17,6).[21] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 4,1 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 59,5 zen eta emakumezkoena % 57,5; langabezia-tasa, aldiz, % 2,4 eta % 6,1 zen, hurrenez hurren.[21]
Okupatuen kopurua 501 zen 2023ean, 2021eko 499etik gora.[22] Emakumeek okupatuen % 45,1 osatzen dute, eta gizonek % 54,9.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 510 | % 56,2 | 280 | % 58,1 | 230 | % 54,0 |
| Langabeak | 22 | % 2,4 | 7 | % 1,5 | 15 | % 3,5 |
| Inaktiboak | 376 | % 41,4 | 195 | % 40,5 | 181 | % 42,5 |
| Guztira | 908 | % 100,0 | 482 | % 100,0 | 426 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 57,7), industria (% 30,9), eraikuntza (% 8,0) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 3,4).[22] Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 29,5), ondoren hezkuntza (% 13,0) eta merkataritza (% 10,0) datoz.
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 49,3; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 33,7), eta oinarrizko okupazioak % 12,6.[23] Sexuaren arabera, gizonen artean langile kualifikatuak dira nagusi (% 54,2), eta emakumeen artean goi eta erdi maila (% 44,2).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 169 | % 33,7 | 69 | % 25,1 | 100 | % 44,2 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 247 | % 49,3 | 149 | % 54,2 | 98 | % 43,4 |
| Oinarrizko okupazioak | 63 | % 12,6 | 41 | % 14,9 | 22 | % 9,7 |
| Ez dago jasota | 22 | % 4,4 | 16 | % 5,8 | 6 | % 2,7 |
| Guztira | 501 | % 100,0 | 275 | % 100,0 | 226 | % 100,0 |
Okupatuen % 77,4 besteren konturako langileak dira, eta % 22,6 norberaren konturakoak.[24]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 113 | % 22,6 | 74 | % 26,9 | 39 | % 17,3 |
| Besteren kontura | 388 | % 77,4 | 201 | % 73,1 | 187 | % 82,7 |
| Guztira | 501 | % 100,0 | 275 | % 100,0 | 226 | % 100,0 |
Jaiolekuaren arabera
Jarduera
16 urte edo gehiagokoen % 89,0 estatuan jaio zen, eta % 11,0 atzerrian.[21] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 56,2 okupatuak dira, % 30,9 erretiratuak, % 8,9 ikasleak eta % 2,6 bestelako inaktiboak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 59,3 okupatuak dira, % 27,1 bestelako inaktiboak, % 6,8 langabeak, % 3,4 erretiratuak eta % 3,4 ikasleak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 55,0 okupatuak dira, % 18,3 erretiratuak, % 16,1 bestelako inaktiboak, % 6,1 ikasleak eta % 4,5 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 47,5 bestelako inaktiboak dira, % 45,0 okupatuak eta % 7,5 langabeak.
Okupazioa
Okupatuen % 89,4 estatuan jaio zen, eta % 10,6 atzerrian.[23] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 54,6 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 27,5 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 12,1 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 51,4 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 34,3 oinarrizko okupazioetakoak eta % 8,6 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 47,1 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari dira, % 43,3 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial eta % 7,2 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 44,4 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 38,9 oinarrizko okupazioetakoak eta % 11,1 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.
Jarduera-sektoreak
Jarduera-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera.[25] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 44,2 industrian ari dira, % 37,5 zerbitzuetan, % 14,6 eraikuntzan eta % 3,8 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 71,4 industrian ari dira, % 14,3 zerbitzuetan, % 8,6 nekazaritzan eta % 5,7 eraikuntzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 87,0 zerbitzuetan ari dira, % 9,6 industrian; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 72,2 zerbitzuetan ari dira, % 22,2 industrian eta % 5,6 nekazaritzan.
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 238 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[26][oh 2]. Udalerriaren azalera 14 km² denez, NAE lurraldearen % 17 da[27]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 84,5 larre iraunkorrak (201 ha, 11 ustiategitan), % 14,3 lur goldagarria (34,1 ha, 11 ustiategitan), % 1,1 arbolak (2,7 ha, 3 ustiategitan) eta norberaren kontsumorako baratzeak (0,04 ha, ustiategi batean)[oh 3].
Abeltzaintza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 1.682 ardi eta ahuntz zeuden[28][oh 4].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 728 gidari zeuden erroldatuta: 416 gizon (% 57,1) eta 312 emakume (% 42,9)[29]. Biztanleen % 65,8 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 1.040 ibilgailuk osatzen zuten: 664 turismo, 115 furgoneta, 106 kamioi, 51 motozikleta eta 16 ziklomotor[29]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 600 turismokoa zen, probintziako (512) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.
Turismoen batez besteko adina 13 urtekoa zen; turismoen % 7,5k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 10,4k 25 urte baino gehiago[29]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 71,7 diesel zen eta % 26,5 gasolinazko; 16 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 1,6; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 3,5k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 28,1k ez zuen etiketarik[oh 5].
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udal hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2011n bi zerrenda aurkeztu ziren; Bilduk berea erretiratu zuen,[30] eta Mendinueta alkatea buru zuen Arbizuarron Hitza espainiar epaitegiek legez kanpo utzi zuten.[31] Hortaz, Mendinuetak jarduneko alkate segitu zuen.
2015eko udal hauteskundeetan, Euskal Herria Bilduk botoen % 75,10 (392 boto) eta zinegotzi guztiak (9) eskuratu zituen.
2019ko udal hauteskundeetan, Euskal Herria Bilduk botoen % 79,89 (425 boto) eta zinegotzi guztiak (9) eskuratu zituen.
| Arbizuko udalbatza | |||||
| Alderdia | 2019ko maiatzaren 26a | ||||
| Zinegotziak | Boto kopurua | ||||
| Euskal Herria Bildu* | 9 / 9 |
425 (% 79,8) | |||
| Datuen iturria: | |||||
2023ko udal hauteskundeetan EH Bilduk 353 boto eta 9 zinegotzi lortu zituen.[32]
Alkateak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
| 1999-2003 | Francisco Javier Razkin Flores | |
| 2003-2007 | Jesus Mari Mendinueta | |
| 2007-2011 | Jesús Mari Mendinueta | EAE |
| 2011-2015 | Jesús Mari Mendinueta | Alderdirik gabea[33] |
| 2015-2019 | Carmen Marañon Chasco | EH Bildu |
| 2019-2023 | Francisco Javier Razkin Flores | EH Bildu |
| 2023-2027 | Francisco Javier Razkin Flores | EH Bildu |
Udaletxea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- HELBIDEA: Kale Nagusia, 7
Azpiegitura eta garraioak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Arbizuko Udala Etxarri Aranazko Gizarte Zerbitzuen Mankomunitateko eta Sakanako Mankomunitateko (MANK) kidea da.
La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak elkartzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:
- Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea
Euskara
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Arbizuko hizkera[35] nafarreraren[36] aldaera bat da, hego-sartaldeko azpieuskalkiari[37] dagokiona. Zehatzago esanda, Sakanako euskara[38] da bertakoa, ekialdean dauden beste herrien multzo berekoa.
Gaur egun, arbizuarren % 80tik gora dira euskaldunak; horregatik, udalerria UEMA elkartean sarturik dugu.
Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mariaren Natibitatearen parrokia.
XVII. mendean eraiki zen Martin Galartzaren bitartez. Eraikinak nabe bakarra dauka eta erdi puntuko leihoak. 1813an, armada frantsesa Gasteizko batailatik erretiradan zihoala, herriko hainbat etxe erre zituzten soldaduek, bai eta elizaren zati bat ere, Pedro Otxoa Arinek eta Martin Ataunek eginiko erretaulak barne. Gaur egun elementu gutxi batzuk baino ez dira gordetzen (Ama Birjina haurrarekin irudikatzen duen tailla errenazentista bat, XVI. mendekoa; San Pedroren beste tailla bat, jarrita, estilo erromanistakoa, XVII. mendekoa; eta kalbario bat, mende horren hasierakoa).
Ebanjelioaren aldean beste erretaula bat dago, Errosarioko Ama Birjinarena, barrokoa, XVII. mendekoa, eta, Epistolaren aldean, Gurutziltzatuaren erretaula, barrokoa hori ere, XVII. mendekoa, biak moldatuak, frantsesen kontrako gerra ondoko kalteak konpontzeko, seguraski. Gurutziltzatuaren tailla nabarmentzen da, barrokoa, eta bertako irudi bat, XIX. mendekoa, Andre Maria Doloretakoa. Organoa 1846koa da eta bataio-harria, azkenik, Erdi Arokoa.
Dorretxea edo Jakaren etxea
Elizatik herrira aldera, eraikin nabarmen bat dago, Erdi Aroko dorretxe bat. Oin karratuko bloke bat da, lau solairurekin eta lau isuriko teilatuarekin, harlanduez egina. Hainbat ezaugarri direla eta (ateko arkua, lehio geminatua, leiho ondoko jarlekuak, gezileihoak...), pentsatzekoa da XV. mendekoa dela. Dorretxe hau Arbizuko “cabo de armería” izan zen, eta halaxe dago erregistratuta Nafarroako Erreinuko Armarrien Liburuan, armarri honekin: bi otso eta ertz aspaduna.
San Juan ermitan urtero, ekainaren 23an, erromeria ospatzen dute arbizuarrek, sanjuan festen hasieran. Iluntzean ermitatik jaitsi eta herriko kaleetan barna ibiltzen dira arbizuarrak suen gainean saltatzen. Hurrengo egunean, ekainak 24, meza egiten da bertan.
Festak eta ohiturak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Inguruko herri askotan bezala, urteko festa zikloa Urte Berri egunean hasten da. Goizean goiz kalez kale kantatzeko ohitura berreskuratu zen duela urte batzuk. Kopla hau kantatzen da:
Urgoiena, urbarrena
Urteberri egun ona
Fakearekin Osasuna
Onarekin ondasuna
Etxekoandre giltzariya
Ideki ezazu atariya
Emen dakat ur berriya
San Blas egunean (otsailaren 3an) erroskilak egin eta elizara bedeinkatzera eramateko ohitura mantentzen da oraindik zenbait etxetan.
Ihoteak (Inauteriak) ere ospatzen dira. Asteartea da egun nagusia, baina duela zenbait urte “hiri ihotea” ospatzen hasi zen larunbatarekin: koadrillak mozorrotzen dira eta herri bazkaria antolatzen da.
Igandean kintoak ateratzen dira eskean etxez etxe, garai batean jatekoa (piperropilak, urdaia, arraultzak) biltzeko, ondorengo afari-berendurako, eta gaur egun dirua. Izan ere, urtean 18 urte betetzen dituzten gazteak ihoteetan elkartu eta bost egunez festa egiten dute, herrian egun batzuetan, herritik kanpo beste batzuetan.
Asteartean, umeen eguna da eta ihote tradizionalarena: txatar-morroak, aittun haundiya eta amiñ txikiya protagonista dituen eguna. Txatarrez jantzita doaz txatar-morroak: zakua soinean, lastozko kapela buruan, aurpegia estalita oihal zuriaz, zatak oinetan eta zumezko edo lizarrezko makila eskuan, jendeari aztaletan jotzeko. Aittun haundiyaren eta amiñ txikiyaren panpinak plazan erre ondoren ateratzen dira jendea izutzera. Honela kantatzen zaie txatar-morroei:
Txatar-morro
begi-gorri
urtian behin etorri
Ez etorri, ez etorri
Begi-gorri, begi-gorri

Ohiturak aldatzen joan dira. Garai batean, gerra aurretik, egun nagusia igandea izaten zen, eta orduan erretzen zituzten panpinak. Gizonak txatarrez janzten ziren eta etxeetara sartzen ziren nesken eta umeen atzetik. Astelehenean haurrak "pixket" eskean ibiltzen ziren, eta asteartean gazteak[39].
Corpus Eguna edo Bestaberri Eguna ospakizun erlijioso handia zen garai batean, eta aztarna batzuek baizik ez dute iraun: ohiko prozesioaz gain, etxe batzuen atarien aurrean eta karriketan lorez eta oihalez apaindutako aldareak paratzen dira, eta karriketan lore petaloak eta adarrak zabaltzen dira. Etxe gutxi batzuetan bakarrik egiten da egun.
Sanjuanak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sanjuanak dira herriko festa nagusiak eta bakarrak, ekainaren 23tik 29ra. San Juan egunaren bezperan hasten dira: arratsaldean arbizuarrak San Juango ermitara igotzen dira txarangaren atzetik (herritik kilometro erdira baitago, muino batean), eta han merendatzen dute, koadrilatan. Lehenago bezperak ospatzen dira ermitan eta kintoek “Marilonbreren zaldiya” izeneko zortzikoa dantzatzen dute ermita aurrean. Udalak ardoa eta gazta banatzen ditu. Iluntzean herrirantz abiatzen dira berriz herritarrak, txarangaren atzetik, eta suak saltatzen hasten dira. Kale Nagusitik hasita herriko hainbat tokitan egiten diren su guztiak saltatu arte ez da kalejira bukatzen. Gero, plazara itzuli eta gaueko dantzaldia hasten da, udaletxeko balkoian ikurriña jartzen den bidenabar.
Udalak aate eskaintzen du egunero plazan, arratseko 8ak aldera, ardoa eta gazta debalde emanez. Aate horiekin batera, sanjuanen beste ikurra “berendubek” dira: eguneroko elkartzen dira kuadrillak mahaiaren bueltan afari berendua egitera, eta plaza benetako ikuskizuna bihurtzen da.
Aateak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Aipatutako aatearen ohitura festetatik kanpo ere egiten da. Urtean lau egunetan (maiatzaren 13an, irailaren 8an, irailaren 15ean eta urriaren 12an) ardoa banatzen da plazan zilarrezko ontzi batzuetan (barkilloak), baita gazta eta ogia ere, eta aukera baliatzen dute askok afaria edo ospakizun txiki bat egiteko.
2008az geroztik, udazkeneko aate egunei beste festa egun bat gehitu zaie: Txistor Eguna. Udalak antolatzen du, herritarren eta bertako txistor egileen laguntzaz, urriaren 12aren aurreko edo ondoko igandean. Goiz osoan zehar azoka egoten da, txistor pintxoen lehiaketa, txistor dastaketa eta produktuaren inguruko lanen erakustaldiak, trikitixa saioak goiz eta arratsaldez, etab.
Urte bukaeran Olentzero da azken ospakizuna, Gabon Gauean. Beste herri askotan bezala Arbizun ere Olentzero basotik etortzen da astoarekin eta laguntzaileekin, eta opariak banatzen dizkie haurrei, herriko gazteek antolatzen duten ekitaldi batean.
Arbizuar ospetsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Fernando Urkia (1896-1959), apaiza, euskal idazlea, musikagilea.
- Felix Razkin (1947-), langile mugimenduko eta euskalgintzako eragilea.
- Garbiñe Petriati (1962-), euskalgintzako eragilea.
- Juanjo Olasagarre (1963-), euskal idazlea.
- Asun Berastegi Gartziandia (1973-), biologoa eta botanikoa.
- Hiart Leitza (1974-), abeslaria.
- Mikel Reparaz (1975-), kazetaria.
- Imanol Rayo (1984-), zinemagilea.
- Pello Reparaz (1990-), musikaria.
- Joseba Ezkurdia (1991-), esku huskako pilotaria.
- Nerea Reparaz (1991), kazetaria.
Musika taldeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Alerta Gorria
- Nafarroa 1512
- Beietz
- Zetak
Hiri senidetuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Beste abere mota batzuen datuak ez dira argitaratu, sekretu estatistikoa dela eta (ustiategi gutxi dagoenean, INEk ez ditu datuak zabaltzen, ustiategiak identifika ez daitezen).
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
- ↑ Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
- ↑ Azpiazu, José Antonio, 1944-. (2011). Esa enfermedad tan negra : la peste que asoló Euskal Herria (1597-1600). Ttarttalo ISBN 978-84-9843-316-6. PMC 743393897. (kontsulta data: 2021-01-24).
- ↑ Udala, Arbizuko. «Bideoak» Arbizu Udalaren webgune ofiziala (kontsulta data: 2020-12-30).
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak erabilera-intentsitatearen arabera (kontsumo elektrikoa)» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak» Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala) (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) Mapa interactivo de precios de la vivienda en España. CoHispania.
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1645754.
- ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ «Bildu, lehena», Guaixe, 2011-05-27.
- ↑ «Bilduren zerrendez gain, 18 hautesle elkarte inpugnatu ditu Fiskaltzak», Berria, 2011-04-29.
- ↑ «Udal hauteskundeak 2023 - Arbizu - Guaixe.eus» guaixe.eus (kontsulta data: 2026-03-29).
- ↑ EAE legez kanpo utzi zutenetik.
- ↑ «Razkin Flores, Manuel - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-01).
- ↑ «Arbizu - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-01).
- ↑ «Nafarra - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-01).
- ↑ «Hego-sartaldekoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-01).
- ↑ «Sakanakoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-01).
- ↑ Garmendia Larrañaga, Juan. (2007). Carnaval en Navarra. Eusko Ikaskuntza, 17 or..

