Arkitektura
Arkitektura giza habitataren espazioaren diseinuaz —bereziki eraikin eta egituren diseinuaz— arduratzen den zientzia eta artea da. Gaur egun arkitekturaren diziplinatik kanpo jo arren, bai hirigintza bai obra zibilen ingeniaritza oso estuki lotuta daude arkitektoen zereginarekin. Izan ere, arkitektura oso diziplina zabala da, artea eta teknika batzen dituena.
Gizakiak bere lehen etxebizitzak eraiki zituenean sortu zen arkitektura, eta atal desberdinak ditu eraikuntza bakoitzaren erabilpenaren arabera:
- arkitektura zibila, eraikin eta monumentu publiko edo pribatuak eraikitzeko artea
- arkitektura militarra, harresi eta gotorlekuak egiteko artea
- arkitektura hidraulikoa, ura garraiatu eta erabiltzeko edo horren azpian eraikitzeko artea
- ontzi arkitektura, itsasontziak egiteko artea;
- arkitektura erlijiozkoa, tenplu, monasterio, hilobi eta bestelako erlijiozko eraikinak eraikitzeko artea.
Eduki-taula
- 1 Etimologia
- 2 Historia
- 3 Arkitekturaren teoria
- 4 Euskal Herriko arkitektoak
- 5 XX. eta XXI. mendeko arkitekto garrantzitsu batzuk
- 6 XX. mendea baino lehenagoko Arkitekto Garrantzitsu batzuk
- 7 Sariak
- 8 Euskal Herriko Arkitektura Eskolak
- 9 Erreferentziak
- 10 Bibliografia
- 11 Ikus, gainera
- 12 Kanpo loturak
Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Arkitektura terminoa latineko architectura terminotik omen dator, eta hau, era berean, arkitekton (αρχιτεκτων) izen grekeratik. Azken honek eraikitzaile nagusi edo esan nahi du.
Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hainbat garai eta estilo bereizi izan dira historian zehar Europan eta honen kultura-eremuan. Antzinako Egipto eta Mesopotamiako eraikuntzak handiak eta sendoak ziren. Piramideak, mastabak eta zigurat izeneko eraikuntza motak izan ziren ohargarrienak garai hartan. Antzinako Grezian neurri txikiagoko eraikuntzak altxatu ziren. Harmonia bilatzen zuten bai eraikin bateko atalen artean eta bai eraikuntza moten artean. Gainerako arteetan bezala honetan ere logika erabili zuten eta garrantzi handia eman zioten eraikuntza bakoitzaren erabilpenari. Tenplua eta jauregiak izan ziren eraikuntza mota nagusiak eta ubideak, estolderia, etab. asmatu zituzten hartarako. Erromatarren garaian eraikuntza handiak egin ziren, baina ordura arteko joerak bateratuz erabilpena ere kontutan hartu zuten eta hainbat behar desberdin betetzeko eraikuntza mota asko altxatu zuten (termak, anfiteatroak, ubideak, etxeak, jauregiak…). Oso garrantzitsuak dira eraikuntza publikoak eta administraziorakoak. Erdi Aroan, eraikuntza erromanikoa azaldu zen; erlijiozko erabilera zuten eraikuntza sendoak dira horren ezaugarri. Haren lekua estilo gotikoak hartu zuen gero, haren ezaugarria zen astuntasuna arinduz, eta eraikuntzan argiari leku handia emanez. Eraikuntza estilo berezia da arabiarrek hedatu zutena ere, apaindura aberatsez hornitutako meskita eta jauregi ederretan islatu zutena batez ere. Pizkunde garaian efektuari eman zitzaion garrantzia, ikuspuntua landu baitzuten batez ere. Barroko estiloan, sentimenduen isla zen arkitekturaren xedea. Argiaren eta kolorearen trataera berezia azaltzen da orduko eraikuntzetan. Ondoren garai klasikoko, erromanikoko eta gotikoko ezaugarriak nagusitu ziren berriro. Aurrerago, XIX. mendearen bukaeran estilo modernista agertu zen. Burdina da estilo horretako eraikuntzan ekai nagusia. XX. mendearen hasieran, arrazionalismoaren garaian teknologiazko aurrerapenak hartu ziren kontutan batez ere, eta funtzioaren aldetik baliagarriak izango ziren eraikuntzak altxatu ziren. Bigarren Mundu Gerraren ondoren arrazionalismoaren eta horri kontrajartzen zaizkion zenbait estiloren arteko borroka piztu zen.
Gaur egun[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Gaur egun teknologia eta erabilpena da arkitekturan gehien lantzen diren alderdiak.
Azkeneko urteak iraultza digitalaren urteak izan dira arkitekturaren esparruan. Ordenagailu bidezko diseinua erabat hedatu da, eta konputagailua adierazpen-tresna izateaz gain forma berrien sortzaile ere bihurtzen ari da. Honen adibide aipagarrienetako bat Frank Gehryren Bilboko Guggenheim Museoa da.
Gaur egun arkitektura kontzeptua beste jarduera batzuetan ere erabiltzen da, batik bat, sistema konplexuen diseinuaz hitz egitean: Konputagailuen arkitektura esaterako.
Arkitekturaren teoria[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Vitruvio antzinako arkitektoak (I. mendea K.a.) "De Architectura" liburuan dioenez, arkitektura hiru printzipio nagusitan oinarritzen da: Firmitas, Utilitas, Venustas (Sendotasuna, Erabilgarritasuna, Edertasuna). Arkitektura, beraz, hiru osagai hauen orekan aurki daiteke eta oreka honetatik kanpo ez litzateke egongo "benetako arkitekturarik".
Pizkundean, Leon Battista Albertik hamar liburuz osatutako "De Re Aedificatoria" arkitektura-tratatu ezaguna idazten du, Vitruvioren ideiak birmoldatuz, eta proportzioaren garrantzia azpimarratuz.
XIX. mendearen hasieran, Jean-Nicolas-Louis Durand frantziarrak eragin handiko "Precis des lecons d'architecture données à l'ecole polythechnique" argitaratzen du, arkitektura konposatzeko errezeta-liburu bat dena. Bertan, Durandek eraikin bat zati ezberdinen batuketa gisa azaltzen du.
1923an, XX. mendeko arkitektorik famatuena den Le Corbusierrek arkitekturaren beste definizio hau eman zuen: "Arkitektura zera da, bolumenen joko zuhurra argipean". Horrela, argiaren eta eraikinen bolumetriaren garrantzia azpimarratu nahi izan zuen.
Le Corbusier bera Mugimendu Moderno izeneko korrontearen teorikoetako bat izan zen, beste arkitekto batzuekin batera. Mugimendu horrek XX. mendean arkitekturaren hizkuntzan izugarrizko aldaketa ekarri zuen, material eta teknika berrien eskutik (hormigoi armatua, altzairua, beira...).
Euskal Herriko arkitektoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]
XX. eta XXI. mendeko arkitekto garrantzitsu batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- Alvar Aalto
- Christopher Alexander
- Tadao Ando
- Erik Gunnar Asplund
- Oriol Bohigas
- Mario Botta
- Santiago Calatrava
- Jose Antonio Coderch
- Le Corbusier
- Lucio Costa
- Charles eta Ray Eames
- Peter Eisenman
- Sverre Fehn
- Norman Foster
- Buckminster Fuller
- Frank Gehry
- Arne Jacobsen
- Zaha Hadid
- Steven Holl
- Herzog eta de Meuron
- Louis Kahn
- Michel de Klerk
- Rem Koolhaas
- Ricardo Legorreta
- Daniel Libeskind
- Adolf Loos
- Ludwig Mies van der Rohe
- Pier Luigi Nervi
- Richard Neutra
- Jean Nouvel
- Renzo Piano
- Jože Plečnik
- Aldo Rossi
- Eero Saarinen
- Eliel Saarinen
- Carlo Scarpa
- Hans Scharoun
- Josep Lluis Sert
- Bruno Taut
- Giuseppe Terragni
- Bernard Tschumi
- Jorn Utzon
- Robert Venturi
- Frank Lloyd Wright
XX. mendea baino lehenagoko Arkitekto Garrantzitsu batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- Leon Battista Alberti
- Gianlorenzo Bernini
- Francesco Borromini
- Etienne-Louis Boullee
- Donato Bramante
- Filippo Brunelleschi
- Jean-Nicolas-Louis Durand
- Iktinos
- Antoni Gaudi
- Inigo Jones
- Nicholas Hawskmoor
- Juan de Herrera
- Victor Horta
- Claude Nicolas Ledoux
- Michelangelo
- Andrea Palladio
- Karl Friedrich Schinkel
- Sinan
- Jacques-Germain Soufflot
- Otto Wagner
- Christopher Wren
Sariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- Pritzker saria
- Arkitekturako Munibe Saria
Euskal Herriko Arkitektura Eskolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- EHU-ko Donostiako Arkitektura Goi Eskola Teknikoa
- Nafarroako Unibertsitateko Arkitektura Eskola
Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2012/11/25 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- CHING, FRANCIS D.K. Arkitektura-hiztegi irudiduna. 1. argitalpena. Bilbo: Euskal Herriko Unibertsitateko Argitalpen Zerbitzua, 2009. ISBN 978-84-9860-054-4
Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]
| Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Arkitektura |
| Wikiesanetan badira aipuak, gai hau dutenak: Arkitektura |
- (Ingelesez) Arkitekto eta obren datu basea
- (Ingelesez) Arkitektura obren datu basea
- (Gaztelaniaz) Donostiako Arkitektura Goi Eskola Teknikoaren ikasleen web orrialdea
- (Gaztelaniaz) Arkitektura Hiztegia
- (Gaztelaniaz) Arkitekturari buruzko wikia