Arkitektura

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Misc.png
Wikiproiektu bat abian da
Arkitektura gaiari buruz.
Antzinako arkitektura: Filae tenplu egiptoarra
Oraingo arkitektura: Guggenheim Bilbao Museoa

Arkitektura giza habitataren espazioaren diseinuaz —bereziki eraikin eta egituren diseinuaz— arduratzen den zientzia eta artea da. Gaur egun arkitekturaren diziplinatik kanpo jo arren, bai hirigintza bai obra zibilen ingeniaritza oso estuki lotuta daude arkitektoen zereginarekin. Izan ere, arkitektura oso diziplina zabala da, artea eta teknika batzen dituena.

Gizakiak bere lehen etxebizitzak eraiki zituenean sortu zen arkitektura, eta atal desberdinak ditu eraikuntza bakoitzaren erabilpenaren arabera:

  • arkitektura zibila, eraikin eta monumentu publiko edo pribatuak eraikitzeko artea
  • arkitektura militarra, harresi eta gotorlekuak egiteko artea
  • arkitektura hidraulikoa, ura garraiatu eta erabiltzeko edo horren azpian eraikitzeko artea
  • ontzi arkitektura, itsasontziak egiteko artea;
  • arkitektura erlijiozkoa, tenplu, monasterio, hilobi eta bestelako erlijiozko eraikinak eraikitzeko artea.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arkitektura terminoa latineko architectura terminotik omen dator, eta hau, era berean, arkitekton (αρχιτεκτων) izen grekeratik. Azken honek eraikitzaile nagusi edo esan nahi du.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hainbat garai eta estilo bereizi izan dira historian zehar Europan eta honen kultura-eremuan. Antzinako Egipto eta Mesopotamiako eraikuntzak handiak eta sendoak ziren. Piramideak, mastabak eta zigurat izeneko eraikuntza motak izan ziren ohargarrienak garai hartan. Antzinako Grezian neurri txikiagoko eraikuntzak altxatu ziren. Harmonia bilatzen zuten bai eraikin bateko atalen artean eta bai eraikuntza moten artean. Gainerako arteetan bezala honetan ere logika erabili zuten eta garrantzi handia eman zioten eraikuntza bakoitzaren erabilpenari. Tenplua eta jJauregiak izan ziren eraikuntza mota nagusiak eta ubideak, estolderia, etab. asmatu zituzten hartarako. Erromatarren garaian eraikuntza handiak egin ziren, baina ordura arteko joerak bateratuz erabilpena ere kontutan hartu zuten eta hainbat behar desberdin betetzeko eraikuntza mota asko altxatu zuten (termak, anfiteatroak, ubideak, etxeak, jauregiak…). Oso garrantzitsuak dira eraikuntza publikoak eta administraziorakoak. Erdi Aroan, eraikuntza erromanikoa azaldu zen; erlijiozko erabilera zuten eraikuntza sendoak dira horren ezaugarri. Haren lekua estilo gotikoak hartu zuen gero, haren ezaugarria zen astuntasuna arinduz, eta eraikuntzan argiari leku handia emanez. Eraikuntza estilo berezia da arabiarrek hedatu zutena ere, apaindura aberatsez hornitutako meskita eta jauregi ederretan islatu zutena batez ere. Pizkunde garaian efektuari eman zitzaion garrantzia, ikuspuntua landu baitzuten batez ere. Barroko estiloan, sentimenduen isla zen arkitekturaren xedea. Argiaren eta kolorearen trataera berezia azaltzen da orduko eraikuntzetan. Ondoren garai klasikoko, erromanikoko eta gotikoko ezaugarriak nagusitu ziren berriro. Aurrerago, XIX. mendearen bukaeran estilo modernista agertu zen. Burdina da estilo horretako eraikuntzan ekai nagusia. XX. mendearen hasieran, arrazionalismoaren garaian teknologiazko aurrerapenak hartu ziren kontutan batez ere, eta funtzioaren aldetik baliagarriak izango ziren eraikuntzak altxatu ziren. Bigarren Mundu Gerraren ondoren arrazionalismoaren eta horri kontrajartzen zaizkion zenbait estiloren arteko borroka piztu zen.

Gaur egun[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun teknologia eta erabilpena da arkitekturan gehien lantzen diren alderdiak.

Azkeneko urteak iraultza digitalaren urteak izan dira arkitekturaren esparruan. Ordenagailu bidezko diseinua erabat hedatu da, eta konputagailua adierazpen-tresna izateaz gain forma berrien sortzaile ere bihurtzen ari da. Honen adibide aipagarrienetako bat Frank Gehryren Bilboko Guggenheim Museoa da.

Gaur egun arkitektura kontzeptua beste jarduera batzuetan ere erabiltzen da, batik bat, sistema konplexuen diseinuaz hitz egitean: Konputagailuen arkitektura esaterako.

Arkitekturaren teoria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Vitruvio antzinako arkitektoak (I. mendea K.a.) "De Architectura" liburuan dioenez, arkitektura hiru printzipio nagusitan oinarritzen da: Firmitas, Utilitas, Venustas (Sendotasuna, Erabilgarritasuna, Edertasuna). Arkitektura, beraz, hiru osagai hauen orekan aurki daiteke eta oreka honetatik kanpo ez litzateke egongo "benetako arkitekturarik".

Pizkundean, Leon Battista Albertik hamar liburuz osatutako "De Re Aedificatoria" arkitektura-tratatu ezaguna idazten du, Vitruvioren ideiak birmoldatuz, eta proportzioaren garrantzia azpimarratuz.

XIX. mendearen hasieran, Jean-Nicolas-Louis Durand frantziarrak eragin handiko "Precis des lecons d'architecture données à l'ecole polythechnique" argitaratzen du, arkitektura konposatzeko errezeta-liburu bat dena. Bertan, Durandek eraikin bat zati ezberdinen batuketa gisa azaltzen du.

1923an, XX. mendeko arkitektorik famatuena den Le Corbusierrek arkitekturaren beste definizio hau eman zuen: "Arkitektura zera da, bolumenen joko zuhurra argipean". Horrela, argiaren eta eraikinen bolumetriaren garrantzia azpimarratu nahi izan zuen.

Le Corbusier bera Mugimendu Moderno izeneko korrontearen teorikoetako bat izan zen, beste arkitekto batzuekin batera. Mugimendu horrek XX. mendean arkitekturaren hizkuntzan izugarrizko aldaketa ekarri zuen, material eta teknika berrien eskutik (hormigoi armatua, altzairua, beira...).

Euskal Herriko arkitektoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klub Nautikoa, Jose Manuel Aizpurua

XX. eta XXI. mendeko arkitekto garrantzitsu batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendea baino lehenagoko Arkitekto Garrantzitsu batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Atenaseko Partenoia, Iktinos eta Kalikrates

Sariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Berlingo Schauspielhaus, Schinkel

Euskal Herriko Arkitektura Eskolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • CHING, FRANCIS D.K. Arkitektura-hiztegi irudiduna. 1. argitalpena. Bilbo: Euskal Herriko Unibertsitateko Argitalpen Zerbitzua, 2009. ISBN 978-84-9860-054-4

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Arkitektura Aldatu lotura Wikidatan
Wikiesanetan artikulu bat dago honi buruz:
Arkitektura