Arte (zuhaitza)

Wikipedia, Entziklopedia askea
Arte (zuhaitza)
Mendaza, Navarra Spanien-Steineiche.jpg
Iraute egoera

Arrisku txikia (IUCN 3.1)
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaPlantae
OrdenaFagales
FamiliaFagaceae
GeneroaQuercus
Espeziea Quercus ilex
Banaketa mapa
Quercus ilex range.svg
Subespezieen banaketa: Quercus ilex ilex (berdez), Quercus ilex rotundifolia (arrosaz).
Datu orokorrak
Gizakiak ateratzen dizkion produktuak artearen zur
Quercus ilex

Artea (Quercus ilex) Quercus generoko zuhaitz espezie bat da, Mediterraneo ingurukoa. Oro har, leku lehorretan hazten dira. Euskal Herrian, zuhaitz nagusietako bat da hegoaldean, mediterranear klimako lur lehorretan. Euskal Herriko klima ozeanikoko lurretan, berriz, zati batzuetan soilik izaten da, kareharrizko lurretan, kosta inguruan; oinaldeko plaketan eta muinoen azpialdean izaten dira.

Erdi mailako garaiera du. Enbor gogorra eta azal beltza eta zartatua ditu. Adaburua zabala du. Hosto iraunkorrak ditu, berde ilunak goitik eta gris antzekoak azpitik. Gehienetan lantza itxura duten arren, asko aldatzen da batetik bestera. Gazteek arantzadun ingurua izaten dute, baina hori ere aldakorra izaten da.

Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hosto iraunkorreko zuhaitza da, eta 20 metro garai izan daiteke.

Subespezieak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bi subespezie daude:

  • Quercus ilex subsp. ilex. Berezkoa da espeziearen eremuaren ipar eta ekialdean, Iberiar penintsularen iparraldetik hasi eta Greziaraino (Euskal Herriaren klima ozeanikoko lurrak eta Pirinio ingurukoak barne). Hosto estuak; ezkurrak 2 cm luze, zapore mingotsa.
  • Quercus ilex subsp. rotundifolia (sinonimoak: Quercus rotundifolia, Quercus ballota). Berezkoa da espeziearen banaketa eremuaren hego-mendebaldean, Iberiar penintsularen erdialdean (Euskal Herriaren isurialde mediterraneoa barne) eta hegoaldean, eta Afrika ipar-mendebaldean. Hosto zabalagoak; ezkurrak 2,5 cm luze, zapore gozoa.

Zurtoina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zurtoinean azal marroi iluna eta zartatua du.

Hostoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olarizun neguan egindako argazkia. Artearen orriak eta ezkur bat antzigarrez edo lantzurdaz estalita.

Bakunak, txandakatuak, obalak eta horzdunak dira hostoak; larrukarak eta distiratsuak dira gainaldetik, eta argiagoak eta ile ugarikoak, berriz, azpialdetik.

Fruituak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artearen fruituak, ezkurrak, udazkenean heltzen dira.

Habitata[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mediterraneoko zuhaitz tipikoa da. Euskal Herrian ere autoktonoa da, eta klima mediterraneoa duten aldeetan aurkitzen da batez ere. Bestalde, arte arbolaz osatutako gunea artadia da.

Erabilera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Egurretarako eta ikatza egiteko erabiltzen zen artearen zura Euskal Herrian. Lurzorua sortzeko eta babesteko balio du. Babeslekua eta janaria ematen die hainbat animaliari.

Mitologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Arteh»

Zuhaitz sakratutzat hartzen da artea hainbat tradiziotan; besteak beste, euskal mitologian. Sendotasunaren eta bizitza luzearen sinboloa da: 1.000 urte baino gehiago bizi daiteke.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]