Artikulu hau "Kalitatezko 2.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Artistaren gaztetako portreta

Wikipedia, Entziklopedia askea


1917ko edizioa

Artistaren gaztetako portreta James Joyce idazle irlandarraren lehen nobela da. Estilo modernistan idatzita dagoen Künstlerroman bat da (artista baten bizitzari, lanari eta sormenari buruzko eleberria). Stephen Dedalusen, Joyceren alter ego fikzionalaren, iratzartze erlijioso eta intelektuala kontatzen du. Joyceren alter egoaren abizenak erreferentzia egiten dio greziar mitologiako Dedalo artisau bikainari. Stephenek zalantzan jartzen ditu berak bizitako konbentzio katoliko eta irlandarrak eta horien aurka matxinatzen da. Azkenean, Europa kontinentean bere burua erbesteratzen bukatzen du. Ondorioz, Joycek bere lehen liburu honetan erabiliko ditu etorkizunean Ulises (1922) eta Finnegans Wake (1939) lanetan garatuko dituen teknika batzuk.

1904an hasi zen liburua idazten. Garai hartan, Stephen Hero izena jarri nahi zion, eta hasieran 63 kapituluko nobela autobiografikoa izango zen, estilo errealistan idatzita. Baina, 25 kapitulu idatzi eta gero, Joycek alde batera utzi zuen ordura arte egindakoa, eta 1907an lana berridazten hasi zen. Liburuko gaiak eta protagonista moldatu zituen bost kapituluko nobela trinkoa izan zedin. Errealismo zorrotza alde batera utzi eta zeharkako estilo librea maiz erabili zuen, irakurleak Stephen garatzen ari zen kontzientzia ikus zezan. Ezra Pound poeta amerikar modernistak serie moduan argitaratzea lortu zuen The Egoist literaturazko aldizkari ingelesean 1914an eta 1915ean. Azkenik, 1916an B.W. Huebschek New Yorken liburu moduan argitaratu zuen. Artistaren gaztetako portreta nobelari eta Dublindarrak (1914) istorio bildumari esker lortu zuen Joycek bere burua modernismo literarioaren abangoardian kokatzea.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

James Joyce (1882 – 1941) Dublinen, Irlandan, jaio zen, erdi-mailako klaseko familia batean. Ikasle aparta izan zen, eta 1902 urtean Dublingo University College unibertsitatean graduatu zen. Hurren, Parisera joan zen medikuntza ikastera, baina denbora laburrean utzi egin zuen. Haren familiak eskatuta, Irlandara bueltatu zen, ama hiltzen ari baitzen minbiziak jota. Amak hala erregutu arren, Joyce eta bere anaia Stanislaus-ek konfesioa egiteari edo jaunartzea egiteari uko egin zioten, fedegabeak baitziren. Era berean, ama koman sartu zenean ere, ez ziren belauniko jarri errezatzeko.[1] Bere liburuak argitaratzen saiatu ondoren, bai eta (arrakastarik gabe) egunkari propioa sortzen saiatu ondoren ere, Joycek irakasle, abeslari eta kritikari moduan egin zuen lan.[1]

James Joyce 1915ean.

Joyce 1904. urtean saiatu zen lehenengo nobela, Stephen Hero, idazten.[1] Urte bereko ekainean Nora Barnacle ikusi zuen Nassau Street kaletik paseatzen.[1] Ekainaren 16ean hasi ziren elkarrekin ibiltzen, Ulises nobela gertatzen den egun berean.[1] Joyce eta Nora berehala maitemindu ziren bata besteaz, eta biek Irlandari eta Elizari buruz partekatzen zituzten kritikek harremana sakondu zuten.[1] Hala, Joycek eta Norak Europa kontinentalera ihes egin zuten ezkontzeko. Hasiera batean Zürichen geratu ziren, baina gero Triestera (garai hartan Austro-Hungariako Inperioaren parte) joan ziren. Bertan hamar urtez bizi ziren, eta denbora horretan Joyce ingeleseko irakaslea izan zen. Ondoren, 1905eko martxoan, Triesteko Berlitz Eskolara lekualdatu zuten, Austriako espioitza-giroa oso mehatxagarria baitzen.[1] Norak seme-alabak izan zituen: George 1905ean eta Lucia 1907an. Joycek bitartean fikzioa idazten zuen, eta bere lehenengo saiakera eta istorioak «Stephen Daedalus» goitizenarekin sinatu zituen. Istorio labur horiek Dublindarrak (1914) bilduma osatu zuten. Liburu horrek zortzi urte behar izan zituen argitaratua izan arte, haren inguruan eztabaida baitzegoen.[1] Dublindarrak argitaratu arte itxaroten zuen bitartean, Joycek Irlandan 1904ean hasi eta 1907an utzi zuen Stephen Hero nobelako gai nagusiak landu zituen. Eraldaketa horren bidez, Artistaren gaztetako portreta sortu zuen, 1916an argitaratu zena (Lehen Mundu Gerraren erdian Zürichera itzuli eta urtebete geroago).[1]

Argitaratu baino lehen[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bere editoreek hala eskatuta, Joycek «Artistaren portreta» izeneko filosofia-fikziozko obra bat bidali zuen Irlandako Dana literatura-aldizkarira 1904ko urtarrilaren 7an. Dana-ko editoreak, W. K. Magee-k, lana errefusatu zuen, eta Joyceri esan zion «ezin zuela argitaratu ulertzen ez zuen zerbait.»[ 1904ko otsailaren 2an, bere 22. urtebetetzean, Joyce Stephen Hero izeneko nobela biografiko bat idazten hasi zen, eta Artistaren gaztetako portreta-n ageri ziren filosofia estetikoaren zenbait ezaugarri baliatu zituen. 1905eko erdialdera arte ibili zen liburuan lanean, eta, urte horretan bertan, eskuizkribua Triestera eramatea erabaki zuen, bertara bizitzera joan zenean. Dublindarrak nobelako istorioetara aldatu zuen arreta Joycek, baina, hala ere, jarraitu egin zuen Stephen Hero idazten. Hala,  914 orrialde idatzi eta gero, hasieran pentsatutako 63 kapituluetatik 25 bat inguru amaituta, Joycek erdi-bukatutzat jo zuen liburua.  Baina, 1907ko irailean, istorioa idazteari utzi zion, eta ordura arte egindako testua eta haren egitura berrikusteari ekin zion. Berrikuspen horretatik sortu zen Artistaren gaztetako portreta. 1909rako obrak bazuen itxura ona, eta Joycek zenbait kapitulu erakutsi zizkion Ettore Schmitz izeneko bere ikasleetako bati, ariketa gisa. Schmitz bera, idazle bikaina baitzen, harrituta geratu zen lanarekin, eta horrek Joyceri bultzada eman zion obra idazten jarraitzeko.

1911n, Joyceri haserre bizia piztu zitzaion, inork ez baitzuen bere Dublindarrak liburua argitaratu nahi, eta haserre bizi horren ondorioz Artistaren gaztetako portreta-ren eskuizkribua sutara bota zuen. «Familia suhiltzaileak», Eileen arrebak barne, lana salbatzea lortu zuen. 1907an Chamber Music argitaratu zen, Joycen poema-sorta bat.

Joycek berak zioenez, «mizkinkeria arduratsua» erakutsi zuen nobelarako erabili zituen materialei dagokienez. Arreta handiz egindako 5 kapituluetan bildu zituen bere estiloa eta gaztetasuna azaltzeko erabili zituen aurreko bi obrak, Artistaren portreta eta Stephen Hero, bai eta Triesten idatzitako koadernoak ere, Tomas Akinokoaren filosofiari buruzkoak.

Stephen Hero hirugarren pertsonako narratzaile orojakilearen ikuspuntutik idatzita dago, baina Portreta-n Joycek zeharkako estilo librea darabil. Aldaketa horrek  Stephen narrazioaren erdigunean kokatzen du argi eta garbi. Pertsonaiek eta gertaerek Stephenen arabera hartzen dute garrantzia, eta bere ikuspuntuaren arabera hautematen ditugu. Bertan agertzen diren toki eta pertsonaiak ez dira soilik Joycek noizbait ezagutu zituelako agertzen. Xehetasunak arreta handiz aukeratu eta txertatzen ditu, nobelaren estiloarekin bat etor daitezen.

Behin argitaratuta[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1913an W.B Yeats poeta irlandarrak Joycen lana gomendatu zion Ezra Pound poeta amerikar abangoardistari. Garai hartan, Pound poema antologia bat prestatzen ari zen. Poundek Joyci idatzi zion[2], eta 1914an Joycek liburuaren lehen kapitulua eman zion Poundi. Horrenbeste gustatu zitzaion, non Londresko The Egoist aldizkari literarioan serie moduan argitaratzeko presioa egin baitzion. Joycek presaka bukatu zuen nobela[1], eta 25 ataletan agertu zen 1914ko otsailaren 2tik 1915eko irailaren 1era arte.[3]

Ezin zuten argitaletxe britainiarrik aurkitu obra bukatua argitaratzeko, eta, beraz, Poundek B.W Huebsch argitaletxe amerikarrarekin adostu zuen argitalpena. 1916aren abenduaren 29an argitaratu zuten[1]. Britainia Handian The Egoist Pressek berrargitaratu zuen 1917ko otsailaren 12an, eta Jonathan Capek argitaratzeko ardura hartu zuen 1924tik aurrera. Viking Pressek Chester Andersonek zuzendutako berrikusketa bat argitaratu zuen. Zuzenketa horrek oinarri hartu zituen eskruizkibu orijinala, zuzenketa zerrenda eta zirriborroetan egindako zuzenketa txikiak. Edizio hori «izen handikotzat eta “estandartzat” hartzen da»[4]. 2004an, testu hori bera erabili zuten Everyman´s Libraryren laugarren edizioak, Bedforden edizioak, bai eta Oxford World's Classicsen edizioak ere. Garland argitaletxeak edizio kritiko bat argitaratu zuen 1993an, Hans Walter Gabler-ek editatua.[3]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e f g h i j k Bowker, Gordon. (2012). James Joyce : a new biography. (1st American ed. argitaraldia) Farrar, Straus and Giroux ISBN 978-0-374-17872-7. PMC 759174980. Noiz kontsultatua: 2021-04-27. Aipuaren errorea: Invalid <ref> tag; name ":0" defined multiple times with different content
  2. Pound, Ezra. (1967). Pound/Joyce : the letters of Ezra Pound to James Joyce, with Pound's essays on Joyce. ISBN 0-8112-0159-7. PMC 188480. Noiz kontsultatua: 2021-04-27.
  3. a b James Joyce in context. Cambridge University Press 2009 ISBN 978-0-511-48099-7. PMC 320854991. Noiz kontsultatua: 2021-04-27.
  4. Brockman, William S.. (2004-06-01). «"A Portrait of the Artist as a Young Man" in the Public Domain» The Papers of the Bibliographical Society of America 98 (2): 191–207. doi:10.1086/pbsa.98.2.24295781. ISSN 0006-128X. Noiz kontsultatua: 2021-04-27.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]