Asteasu
| Asteasu | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Euskal Autonomia Erkidegoa | ||||||||||
| Lurraldea | Gipuzkoa | ||||||||||
| Eskualdea | Tolosaldea | ||||||||||
| Izen ofiziala | Asteasu | ||||||||||
| Alkatea | Pili Legarra Kortajarena | ||||||||||
| Posta kodea | 20159 | ||||||||||
| INE kodea | 20014 | ||||||||||
| Herritarra | asteasuar | ||||||||||
| Ezizena | tranpazuluak | ||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Koordenatuak | 43°11′34″N 2°05′43″W / 43.1928°N 2.0954°W | ||||||||||
![]() | |||||||||||
| Azalera | 16,76 km² | ||||||||||
| Altitudea | 142 m | ||||||||||
| Distantzia | 22 km Donostiara | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 1.566 (2025: | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 0,93 bizt/km² | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Euskaldunak[1] | % 82.13 + % 7.37 hartzaile (2021) | ||||||||||
| Etxeko erabilera[2] | % 71.08 (2021) | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera | 1375 | ||||||||||
| Webgunea | http://www.asteasu.eus | ||||||||||
Asteasu Gipuzkoako erdialdeko udalerri bat da, Tolosaldekoa. 2025an, 1.527 biztanle zituen. Ekialderantz begira dagoen haran batean dago, Oria ibaiaren adar Asteasu errekaren haranean hain zuzen, eta irteera naturala Amasa-Villabonarantz du. Errepidez, Tolosatik 10,5 kilometrora eta Donostiatik 23 kilometrora dago.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ingurune naturala
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Asteasu ekialdera begira dagoen haran batean dago, Hernio (1.070 m) mendiaren magalean. Udalerriaren topografia oso malkartsua da, gorabehera askorekin. Punturik baxuena (70 metro inguru) ekialdeko muturrean dago, Asteasu Amasa-Villabonarekin lotzen duen errepidean; punturik altuena, berriz, hego-mendebaldeko muturrean dago (700 metro).
Hernion mendigunearen lepoetako batek erditik udalerria zeharkatzen du, hego-mendebaldetik ipar-ekialdera garaiera galduz. 400-600 metro inguruko garaieraraino iristen den lepo horretako muino nagusiak Mañaka, Aranburuko gaina, Irumuno, Bulanomendi (550 m), Saskarate-aitza, Upazaingaña (300 m), Santa Maiña (400 m) eta Aitzondo dira. Bere garaian, Larrazkos eta Azkonobietako basoak famatuak izan ziren, bi baso-lur horiek luze-zabalean 5.000 area izateraino iritsi baitziren. Herria bera udalerriaren ekialdean dago.
Oriaren adar Asteasu erreka udalerriaren hegoaldetik igarotzen da. Usarrabi errekak (Oriaren beste adarra) eta beste Opin erreka eta Erreka Illunaren urek ere zeharkatzen dute.
GI-2631 errepidea —Tolosaldea Zarautzekin lotzen du— Asteasutik pasatzen da, Andazarrate gainetik barrena.
Udalerri mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Asteasuk mugakideok ditu: Aia, iparraldean; Zizurkil, ekialdean; Larraul, Alkiza eta Anoeta, hegoaldean; eta Errezil eta Aia, mendebaldean.
| Aia | Aia eta Zizurkil | Zizurkil | ||
| Errezil eta Aia | Zizurkil | |||
| ||||
| Errezil | Anoeta, Alkiza eta Larraul | Anoeta |
Auzoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Asteasu (herrigunea), bertako hizkeran "Astiasu" edo Kalea ("kalia") ere deitua.
- Beballara, bertako hizkeran, Beballa.
- Elizmendi, bertako hizkeran, Elemendi.
- Errekaballara.
- Goiballara.
- Upazan.
Azpiegiturak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Kultur etxea. Bertan daude liburutegia, KZ gunea...[3]
- Usarrabi kiroldegia[4], Lege Zaharren enparantzan.
- Igerilekua[5]
- Asteasuko aireko bideoa drone bidez, 2023.
- Usarrabi kiroldegia
- Kultur etxea
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Erdi Aroan sortutako herria da, jatorria erabat argi ez badago ere. Diotenez Alfonso VIII.a, 1203an, izan omen zen Asteasuri armarria eman ziona. Mendearen hasierako testu batek honela dio: "Zilarrezko atzealdean hiru makila gorri daude; hauetan, suge gorri bat kiribiltzen da; goialdean, alde banatan, gora begira dauden giltza beltzekin eratutako bi ikoroski daude, eta hauen erdian pontifize tiara bat dago. Kanpoaldeko ertzean inskripzio hau ageri da: Asteasu, Aiztondoko Alkatetza Nagusiko buru". Aiztondoko Alkatetza Nagusia osatzen zuen Larraul eta Sorabillarekin, Gipuzkoako hiru alkatetza handienetakoa, eta bertako hiriburua zen. 1397an Probintziako Ermandadetako Ordenantzetan espresuki aipatzen da Aiztondoko Alkatetza. Asteasu 1386an Tolosari itsatsi zitzaion Alkiza eta Adunarekin batera. Handik urte gutxira berriro bereizi zen. 1457an Gipuzkoako lurraldean gertatu ziren Ahaide Nagusien kontrako borrokan, haiei babesa ematen zien Asteasuko etxe nagusia suntsitua izan zen. 1760an udaletxea inauguratu zen. 1813an bere artxibategia erre zen soldadu frantziarrek sortutako sute baten ondorioz. Bitxikeria gisa aipa daiteke bigarren karlistaldian Santa Kruz apaiza azken aldiz Asteasun ikusia izan zela, erbestera joan aurretik.
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritzak munta izan bazuen ere, gaur egun industria nagusi da: hainbat lantegi ditu (lehen hirurok 50 langiletik gorakoak dituzte):
- Bost Machine Tools Company
- Gamesa
- Urbar Ingenieros
- Omicron
2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak: lehena, BEGaren % 1,6; bigarrena, % 70,7; eta hirugarrena, % 25,7.[6]
Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2023. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 18.095 euro-koa zen[7], eta etxegune bakoitzeko 43.914 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (19.616 euro) azpitik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.036 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 24.850 euro zen. Errenta gordina 21.633 euro-koa izan zen pertsonako.
Eustaten datuen arabera, 2023. urtean udalerriko 18 urteko eta gehiagoko biztanleen errenta pertsonalaren mediana —biztanleen erdiek baino gutxiago eta beste erdiek baino gehiago jasotzen duten zenbatekoa— 23.430 eurokoa zen[8][oh 1]: gizonena 29.373 eurokoa eta emakumeena 17.608 eurokoa; hau da, emakumeena gizonena baino % 40,1 txikiagoa. Gipuzkoa osoan, mediana 23.258 eurokoa zen. Familia-errentari dagokionez, udalerriko familien erdiek 47.301 euro baino gutxiago jaso zuten urtean; familien % 10ek 17.238 euro baino gutxiago jaso zuten, eta beste % 10ek 111.382 euro baino gehiago[9].
Diru-sarrera guztien artean % 63,4 soldatak dira[10].
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[11][oh 2]. Udalerrian indizea 26,4 da, probintziakoaren (27,3;
Gipuzkoako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (32,1) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,3 da, probintziakoaren (2,3;
Gipuzkoako mapa) parean eta Espainiakoaren (2,8) azpitik.
Eustatek beste adierazle bat ematen du[oh 1]: diru-sarrera txikienak dituzten familien % 20ren batez besteko errenta, handienak dituztenen % 20renaren ehuneko gisa adierazita; zenbat eta handiagoa izan, orduan eta berdinagoa da banaketa. 2023. urtean, udalerrian lehenengoek 16.325 euro jaso zuten batez beste, eta bigarrenek 119.907 euro; hau da, lehenengoen errenta bigarrenen % 13,6 zen[12] (Gipuzkoa osoan, % 11,1; udalerriko banaketa berdinagoa da). Pertsonen errentari dagokionez, diru-sarrera txikienak dituzten biztanleen erdiak batez beste 9.795 euro jaso zuen, eta handienak dituzten erdiak 42.891 euro; lehenengoen errenta bigarrenen % 22,8 zen[13] (Gipuzkoa osoan, % 21,2).
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Asteasu udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 821 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 61,8; gainerako % 38,2 inaktibo zeuden (erretiratuak % 52,0, beste inaktiboak % 27,2 eta ikasleak % 20,9).[14] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 4,9 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 63,5 zen eta emakumezkoena % 59,9; langabezia-tasa, aldiz, % 4,1 eta % 5,8 zen, hurrenez hurren.[14]
Okupatuen kopurua 745 zen 2023ean, 2021eko 704etik gora.[15] Emakumeek okupatuen % 45,6 osatzen dute, eta gizonek % 54,4.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 781 | % 58,8 | 422 | % 60,9 | 359 | % 56,4 |
| Langabeak | 40 | % 3,0 | 18 | % 2,6 | 22 | % 3,5 |
| Inaktiboak | 508 | % 38,2 | 253 | % 36,5 | 255 | % 40,1 |
| Guztira | 1.329 | % 100,0 | 693 | % 100,0 | 636 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 60,5), industria (% 25,2), eraikuntza (% 7,9) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 6,3).[15] Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 23,8), ondoren merkataritza (% 11,0) eta osasuna eta gizarte-zerbitzuak (% 9,7) datoz.
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 52,2; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 31,8), eta oinarrizko okupazioak % 10,1.[16] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 58,3 eta emakumeen % 45,0).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 237 | % 31,8 | 108 | % 26,7 | 129 | % 37,9 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 389 | % 52,2 | 236 | % 58,3 | 153 | % 45,0 |
| Oinarrizko okupazioak | 75 | % 10,1 | 36 | % 8,9 | 39 | % 11,5 |
| Ez dago jasota | 44 | % 5,9 | 25 | % 6,2 | 19 | % 5,6 |
| Guztira | 745 | % 100,0 | 405 | % 100,0 | 340 | % 100,0 |
Okupatuen % 77,4 besteren konturako langileak dira, eta % 22,6 norberaren konturakoak.[17]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 168 | % 22,6 | 96 | % 23,7 | 72 | % 21,2 |
| Besteren kontura | 577 | % 77,4 | 309 | % 76,3 | 268 | % 78,8 |
| Guztira | 745 | % 100,0 | 405 | % 100,0 | 340 | % 100,0 |
Jaiolekuaren arabera
Jarduera
16 urte edo gehiagokoen % 90,7 estatuan jaio zen, eta % 9,3 atzerrian.[14] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 60,6 okupatuak dira, % 26,7 erretiratuak, % 6,9 ikasleak, % 3,1 bestelako inaktiboak eta % 2,6 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 62,3 okupatuak dira, % 27,9 bestelako inaktiboak eta % 8,2 langabeak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 55,5 okupatuak dira, % 17,1 erretiratuak, % 14,4 bestelako inaktiboak, % 10,2 ikasleak eta % 2,8 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 42,4 okupatuak dira, % 39,0 bestelako inaktiboak, % 11,9 ikasleak eta % 5,1 langabeak.
Okupazioa
Okupatuen % 91,5 estatuan jaio zen, eta % 8,5 atzerrian.[16] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 56,7 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 28,6 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 8,4 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 73,7 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 13,2 oinarrizko okupazioetakoak eta % 7,9 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 44,4 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 40,0 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 10,8 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 52,0 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 20,0 oinarrizko okupazioetakoak eta % 12,0 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.
Jarduera-sektoreak
Jarduera-egituran badira aldeak jatorriaren arabera.[18] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 44,4 zerbitzuetan ari dira, % 37,3 industrian, % 13,1 eraikuntzan eta % 5,2 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 44,7 zerbitzuetan ari dira, % 39,5 industrian, % 10,5 eraikuntzan eta % 5,3 nekazaritzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 79,7 zerbitzuetan ari dira, % 9,8 industrian, % 8,3 nekazaritzan eta % 2,2 eraikuntzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 80,0 zerbitzuetan ari dira, % 20,0 industrian.
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 69 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 711 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[19][oh 3]. Udalerriaren azalera 16,8 km² denez, NAE lurraldearen % 42,4 da[20]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 89,2 larre iraunkorrak (634 ha, 64 ustiategitan), % 5,7 lur goldagarria (40,2 ha, 39 ustiategitan), % 5 arbolak (35,4 ha, 44 ustiategitan), % 0,1 norberaren kontsumorako baratzeak (1 ha, 48 ustiategitan) eta berotegiak edo babes garai irisgarriak (0,06 ha, 2 ustiategitan)[oh 4].
Abeltzaintza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 1.984 behi, 2.696 ardi, 148 ahuntz, 2 txerri, 148 zaldi, 18.729 hegazti eta 2 untxi eme zeuden[21][22].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 1.075 gidari zeuden erroldatuta: 616 gizon (% 57,3) eta 459 emakume (% 42,7)[23]. Biztanleen % 68,7 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 1.780 ibilgailuk osatzen zuten: 938 turismo, 205 motozikleta, 186 furgoneta, 165 kamioi eta 48 ziklomotor[23]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 599 turismokoa zen, probintziako batez bestekoaren (455) gainetik.
Turismoen batez besteko adina 12,7 urtekoa zen; turismoen % 8,8k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 8,8k 25 urte baino gehiago[23]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 60,9 diesel zen eta % 37 gasolinazko; 25 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 1,5; probintzian % 0,8). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 4,9k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 29,3k ez zuen etiketarik[oh 5].
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2019an herriak 1.550 biztanle zituen. Horietatik % 17,35ek 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak % 7,23 ziren.[6]
| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 793 gizon, 772 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Eustat / Instituto Nacional de Estadística[24] | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Urtea | 1975 | 1976 | 1977 | 1978 | 1979 | 1980 | 1981 | 1982 | 1983 | 1984 | 1985 | 1986 | 1987 | 1988 | 1989 | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hazkunde begetatiboa | 11 | 31 | 12 | 5 | 8 | 7 | −2 | 4 | 4 | 3 | −4 | 3 | −6 | −2 | −1 | 2 | 3 | 4 | 4 | −3 | 3 | −1 | 5 | −5 | −1 | 8 | 8 | 12 | 4 | 18 | 12 | 15 | 14 | 6 | 10 | 6 | 18 | 5 | 4 | −5 | −4 | −2 | 2 | 5 | 1 | −4 | −3 | −3 | 0 | −7 | −1 |
| Urtea | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Bizirik jaiotakoak | 9 | 12 | 5 | 10 | 19 | 19 | 21 | 18 | 28 | 21 | 26 | 21 | 26 | 20 | 21 | 24 | 17 | 14 | 9 | 12 | 8 | 14 | 12 | 12 | 10 | 14 | 12 | 13 | 5 | 13 |
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 43,3 udalerri berean jaioak ziren[27], probintziako batez bestekoaren (% 46,1) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (Nafarroa barne) % 6,8 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 10 —probintzian % 13,9—.
Euskal Autonomia Erkidegoko probintziei dagokienez, biztanleen % 83,3 Gipuzkoan, % 0,9 Bizkaian, eta % 0,1 Araban jaio ziren[28].
Biztanleria atzerritarra
2025. urtean, biztanleen % 6,5k atzerriko nazionalitatea zuen[29]. Atzerritarren artean, talde nagusiak Hego Amerika (% 42,4), Mendebaldeko Europa (% 15,2), Erdialdeko eta Iparraldeko Amerika (% 15,2) ziren.
Jaiotza herrialde nagusiak Kolonbia, Ekuador, Portugal dira.[30]
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Eustaten 2024ko Biztanleriaren eta Etxebizitzen Erroldaren arabera, udalerrian 695 etxebizitza zeuden: 587 (% 84,5) nagusiak eta 108 (% 15,5) gainerakoak (bigarren egoitzak edo hutsik).[31] 2021eko Zentsuaren kontsumo elektrikoaren arabera, 65 (% 9,4) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 54 (% 7,8) hutsik zeuden.[32] Etxebizitza nagusien % 85,0 jabetzan zegoen eta % 12,4 alokairuan.[31] INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 3 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 16 plazarekin (5,33 plaza etxebizitzako).[33]
Etxebizitza multzoa
Gipuzkoako mapa (2024)
Erabilera-intentsitatea (kontsumo elektrikoa, 2021)
Gipuzkoako mapa (2021)
Jabetza egoera (etxebizitza nagusiak)
Gipuzkoako mapa (2024)
Guztira 587 etxegune zeuden, batez beste 2,7 egoiliarrekoak; horietatik 166 (% 28,3) pertsona bakarrekoak ziren.[31]
Etxeguneak egoiliar kopuruaren arabera
Gipuzkoako mapa (2024)
Etxebizitzen batez besteko azalera erabilgarria 110,8 m²-koa zen eta batez besteko antzinatasuna 48 urtekoa.[31] Etxebizitzen % 37,8 etxebizitza bakarreko eraikinetan zeuden eta % 0,0 21 etxebizitza edo gehiagoko eraikinetan.[31] Etxebizitzen % 18,3 igogailua zuten.
Eraikineko etxebizitza kopurua
Gela kopurua
Bainugela kopurua
Berokuntzari dagokionez, etxebizitza nagusien % 2,4 berokuntza zentrala zuten, % 69,5 banakakoa eta % 25,2 noizean behingoa.[31] Horrez gain, % 10,6 hodien bidezko gasa zuten eta % 20,3 igogailua.
Berogailu mota
Bestelako ekipamenduak (etxebizitza nagusiak)
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 1.356 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 38,9 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 20,1; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 26,7; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 14,3.[34] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 34,3 zen 2021ean eta % 38,9 2024an; beraz, 4,7 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 16,6 izatetik % 14,3 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 42,0 ziren, eta gizonen artean % 36,1; 5,9 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 15,5 eta gizonen % 13,3 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.
Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 49,6 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 50,4 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 13 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 43,0 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 57,0. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 0,9 ziren.[34]
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 528 | % 38,9 | 256 | % 36,1 | 272 | % 42,0 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 272 | % 20,1 | 146 | % 20,6 | 126 | % 19,5 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 362 | % 26,7 | 213 | % 30,0 | 149 | % 23,0 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 194 | % 14,3 | 94 | % 13,3 | 100 | % 15,5 |
| Guztira | 1.356 | % 100,0 | 709 | % 100,0 | 647 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 34,3 | % 20,4 | % 28,7 | % 16,6 | 1.307 |
| 2022 | % 35,7 | % 20,0 | % 28,3 | % 16,0 | 1.315 |
| 2023 | % 37,0 | % 20,4 | % 27,6 | % 15,0 | 1.315 |
| 2024 | % 38,9 | % 20,1 | % 26,7 | % 14,3 | 1.356 |
Ikasten ari direnak
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 13,9 ikasten ari zen (188 pertsona).[35] Ikasten ari zirenetatik, % 51,6 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 27,1 batxilergoan, % 14,9 erdi-mailako lanbide-heziketan eta % 5,3 DBHn edo antzekoetan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 57,3 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 44,7; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 20,0 eta emakumeen % 10,7. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 94,2 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 41,8 eta 25–29 urtekoen % 12,5; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 1,8 baino ez.[36] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 56,9 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 20,3.
Jaiolekuaren arabera
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 89,9 estatuan jaio zen, eta % 10,1 atzerrian.[34] Ikasketa-egituran badira aldeak jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 37,1 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 12,7; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 27,4 eta % 17,8, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 43,2 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 15,1; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 31,3 eta % 18,8, hurrenez hurren.
Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 14,2 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 10,9.[35] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 52,6 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 40,0 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
2003tik 2011ra Iñaki Amenabar izan zen alkatea.[37]
2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, Asteasu Batuz plataformako Pili Legarra hautatu zuten alkate.[38]
Asteasuko udalbatza 2011ko hauteskundeen ondoren | ||||
| Izena | Zinegotziak | Boto kopurua[39] | ||
| Asteasu Batuz | ||||
| Bai Asteasuri | ||||
| Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ) | ||||
| Alderdi Popularra (PP) | ||||
2015eko hauteskundeetan Asteasu Batuzek 468 boto eta 7 zinegotzi lortu zituen, Pili Legarra zuela zerrenda-buru, eta EAJk 184 boto eta 2 zinegotzi.[40] Pili Legarra izendatu zuten alkate beste behin.[41]
2019ko hauteskundeetan Asteasu Batuz-ek 499 boto lortu zituen. EAJk 158. Eta PSE-EEk 19.[40] Pili Legarra aukeratu zuten alkate hirugarrenez.[42][43]
2023ko hauteskundeetan Asteasu Batuzek 511 boto lortu zituen, EAJk 126 eta PSE-EEk 16.[44]
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Euskara
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Asteasuko euskara gipuzkeraren[48] aldaera bat da, Tolosaldekoa[49], Gipuzkoako erdiguneko[50] euskararen barne dagoena, Beterrikoarekin batera. 2016an herritarren % 83,41 euskalduna zen.[51]
Muskerraren bidea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bernardo Atxagaren mundu literarioa inspiratu zuten lekuetatik bi kilometroko ibilbidea, 2015ean sortua.[52]
Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Udaletxea, Jose Lizardi arkitektoak egina, herriko eraikuntza ikusgarrienetakoa da. Udaletxearen eraikuntza korapilatsua izan zen, izan ere, lurrak erosi eta 1752an, hiriko semea zen Jose Lizardiren traza baten arabera abiatu eraikin lanak abiatu zirenean, Jose Lizardi bera hil baitzen. Baina, Asteasun ez zen hargin‑maisu onik falta, eta zenbait enkanteren ondoren, Usandizaga maisuak eskuratu zuen egitekoa; baina lanen hasiera urte batzuetara atzeratu zen. Eraikin lanak 1754an hasita ere, zenbait alditan eten beharra gertatu zen, arazo batzuen kontsulta bideratzeko: aurreikusitako harlangaitzaren ordez mutxardaturiko harlandua hautatu zen, zenbait puntutako okerdurak zuzendu beharra izan zen eta abar. Bukatutzat eman zen eraikin lana 1760an, teilatuetako arotz‑lanak, eskailera eta zoladurakoak barne.[53]
- Asteasuko Udaletxeak barroko kutsu handitxoagoa du Lizardik trazaturiko beste kontzeju eraikuntzek baino.[53] Frontoi triangeluarra du, profil berezia duena. Frontoi triangeluarreko beste udaletxetan ez bezala, eutsi egingo zaio Asteasun hiru arku besterik ez duen arkupeari, alboetan leiho soilak dituela, Legazpiko udaletxearen antzera.
- Eskubanden batasuna deigarria gertatzen da, lehenengo solairuan erdiko hiru balkoiak eta goieneko solairuko bostak elkartzen dituena. Baoak uztaitzen dituzten plakak, zura taillatua duen teilatu‑hegal zabalaren azpiko erlaitz molduratuak eta hormapikoaren ardatz bertikala azpimarratzen duen armarriaren erliebe handiak alaitzen dute gainazala.[53]

Elizmendi auzoa 1940an
- Elizmendiko San Pedro eliza XVI. mendean eraikia da, gotiko euskaldun estilokoa; baina aurreko elizaren aztarnak ikusten dira. Balio berezikoak ditu ponte-harria eta jatorrian 1572 eta 1575 bitartean Juan Antxieta eskultoreak egindako errataulu nagusia, ondorengo urteetan Intxaurrandiagak eraldatua. Korua ere azken horrena da.
- Santa Krutz baseliza eta Santa Marina baseliza.
- Etxe ederren ondarea ugaria da: Goikostatu, Zumargain, Etxeberritxo, Illobate, Elkeita, Saskarate, Irarretxe, Albistegi, Etxenagusia, Aginazpe, Ugarte, Matxine, Ugarte baserria eta Erreitzu baserria XVI. mendekoa.
- Zortzi errota omen ziren Asteasun, dokumentuek diotenez: Urmategi-errota, Karien-errota, Urniti-errota, Gorue-errota, Betezasti-errota, Beko-errota edo Soro-errota, eta Konporta-errota; azken hori ezaguna zen Goiko-errota izenaz ere, eta Pello Errota bertsolariaren jaiotetxea izan zen. Gehienak desagertuak daude.
Asteasuar ospetsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- Domingo Goroa, XVII. mendeko eskultorea.
- Pedro Zaldua , XVII. mendeko arkitektoa. Eztabaida dabil, ea Zizurkilen edo Asteasun jaio zen.
- Juan de Legarrola Flandesko kapitaina, 1686an Hondarribian sarjentu nagusia
- Pedro Irarreta (1673–?), teniente koronela eta Asteasuko alkatea.
- Julian Lizardi (1696-1735), Paraguain misiolari ibilitako martiri jesulaguna. Elizan ehortzia dago.
- Juan Bautista Agirre (1742-1823), euskal idazlea.
- Jazinta Arruti (1827-1899) bertsolaria.[54]
- Jose Inazio Etxaburua (1840-1900) bertsolaria, Asteasuko Itsua.
- Pello Errota (1840-1919), bertsolari eta errotaria.
- Joxepa Inaxi Elizegi (1864-2000), bertsolaria.
- Mikela Elizegi (1869-1967), idazle eta bertsolaria.
- Antonio Arrue (1903-1976), abokatua, Comunion Tradicionalista alderdiko politikaria, poeta, idazle, hoitorialari, kantugile eta antropologoa. Egan aldizkariaren sortzailea Koldo Mitxelenarekin eta Aingeru Irigarairekin batera.
- Juan Bautista Kortajarena Elizegi (1903-1992), bertsolaria.
- Juan Cabanas Erauskin (1907-1979), pintorea eta arte-kritikaria. Gu taldearen sortzailea, besteak beste, Aizpuruarekin. Falangekoa.
- Miren Uzkudun (1922–), aitzindaria pilotari emakumezkoetan. Ameriketako pilotalekuetan erraketarekin ibilia.
- Eleuterio Tapia (1926-1988), trikitilaria.
- Jesus Gaztañaga (1932-1992), idazlea.
- Javier Etxepare (1940)
- Bernardo Atxaga (1951-), Joseba Irazu, euskal idazle oparoa, Asteasun oinarritua den Obaba alegiazko herriarekin XX. mendearen bigarren erdialdeko herri-giroa aski modu literarioan islatu duena.
- Joxe Arregi Izagirre (1951-1981), kartzelan torturaz hila.
- Iñaki Irazu (1954), idazle eta hizkuntza irakasle
- Joxean Lopetegi Agerre (1961- ), pilotaria, hainbatetan erremonteko txapeldun izana.
- Julen Lopetegi (1966-), futbolari ohia eta entrenatzailea.
- Xabier Usabiaga (1969-), txirrindulari ohia eta telebistako esataria.
- Julen Urruzola (1990), pilotaria
- Haritz Mujika Lasa (1995), bertsolaria
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- 1 2 INEk eta Eustatek metodologia desberdinak erabiltzen dituzte errenta kalkulatzeko, eta, horregatik, haien zifrak ez dira zuzenean alderagarriak. INEren Etxeguneen Errentaren Banaketaren Atlasak etxegune bakoitzaren errenta haren kide guztien artean banatzen du, adingabeak barne, eta haren P80/P20 zatidura kontsumo-unitateko errentaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura da (zenbat eta handiagoa, orduan eta desberdintasun handiagoa). Eustatek, berriz, 18 urteko eta gehiagoko pertsona bakoitzaren errenta eta familia bakoitzarena neurtzen ditu, eta haren 20/80 ratioak diru-sarrera txikienak dituzten % 20ren batez besteko errenta handienak dituztenen % 20renarekin alderatzen du, ehunekotan (zenbat eta handiagoa, orduan eta berdintasun handiagoa).
- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
- ↑ «Kultur Etxea» Asteasu (kontsulta data: 2020-04-04).
- ↑ «Usarrabi Kiroldegia» Asteasu (kontsulta data: 2020-04-04).
- ↑ «Igerilekua» Asteasu (kontsulta data: 2020-04-04).
- 1 2 «Web Eustat. Asteasuko datu estatistikoak» eu.eustat.eus (kontsulta data: 2020-04-04).
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Gipuzkoa.tab.
- ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta pertsonalaren pertzentilak EUSTAT.tab.
- ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta familiarraren pertzentilak EUSTAT Gipuzkoa.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Gipuzkoa.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta familiarraren adierazleak EUSTAT.tab.
- ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta pertsonalaren adierazleak EUSTAT.tab.
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Gipuzkoa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1619436.
- ↑ Eustat, «Nekazaritza-ustiategietako abelburuak, udalerriaren eta espeziearen arabera». Datuak: EUSTAT abeltzaintza.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Gipuzkoa.tab (Wikimedia Commons).
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Gipuzkoa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Población por sexo, edad (grupos quinquenales) y nacionalidad (española/extranjera). .
- ↑ «Euskal AEko hazkunde begetatiboa, lurralde eremuka. 1975 - 2023-PxWeb» PxWeb (kontsulta data: 2026-07-29).
- ↑ «Euskal AEko jaiotza biziak, lurralde-eremuen eta sexuaren arabera. 1996 - 2024-PxWeb» PxWeb (kontsulta data: 2026-07-30).
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Gipuzkoa.tab.
- ↑ Eustat, «Biztanleria jaioterriaren arabera», Jaioterria - Euskal Autonomia Erkidegoa - udalerriak.tab.
- ↑ Eustat, «Biztanleria nazionalitatearen herrialde-taldearen arabera», Nazionalitatea - Euskal Autonomia Erkidegoa - udalerriak.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Gipuzkoa.tab.
- 1 2 3 4 5 6 «Etxebizitzen parkea» Biztanleriaren eta etxebizitzen errolda. Etxebizitzak (Eustat).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak erabilera-intentsitatearen arabera (kontsumo elektrikoa)» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak» Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala) (Espainiako Estatistika Institutua).
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ «Iñaki Amenabar Asteasuko alkatearekin solasean - Asteasu» Aiurri.eus (kontsulta data: 2020-04-04).[Betiko hautsitako esteka]
- ↑ «"Erraza izan da kontsentsuetara iristea; talde anitza da gurea" - Asteasu» Tolosaldeko ataria (kontsulta data: 2020-04-04).
- ↑ 2011ko udal hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean 2011/09/19an kontsultatua
- 1 2 https://www.euskadi.eus/ab12aAREWar/resultado/maint
- ↑ «Asteasu Batuzeko Pili Legarra izango da alkate beste lau urtez - Asteasu» Tolosaldeko ataria (kontsulta data: 2020-04-04).
- ↑ «Pili Legarrak jarraituko du Asteasuko alkate izaten - Asteasu» Aiurri.eus (kontsulta data: 2020-04-04).
- ↑ «"Etorkizuna gazteena da, zaindu behar ditugu" - Asteasu» Tolosaldeko ataria (kontsulta data: 2020-04-04).
- ↑ «Udal hauteskundeak 2023 - Asteasu - Tolosaldeko ataria» ataria.eus (kontsulta data: 2024-03-17).
- ↑ «Irazu Amundarain, Rufina - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-09-24).
- ↑ «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» www.ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-09-24).
- ↑ «Aita hil egin zuten, gerra garaian - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-09-24).
- ↑ «Erdialdekoa - Gipuzkera - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-08-30).
- ↑ «Tolosaldekoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-08-30).
- ↑ «Erdigunekoa (G) - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-08-30).
- ↑ «Web Eustat. Asteasuko datu estatistikoak» eu.eustat.eus (kontsulta data: 2020-04-04).
- ↑ «Muskerraren bidea» Asteasu (kontsulta data: 2020-04-04).
- 1 2 3 Entziklopedia Enblematikoa. Euskal artearen historia (III): Barrokotik XIX. mendera liburukia. Etor-Ostoa. 2003. 138. orria.
- ↑ Agirre-Goia, Eñaut. (PDF) [http://www.ueu.eus/download/liburua/GIZAZIENTZIAKETAARTEA.pdf Hiru adibide berri, emakume bertsolariak beti plazan aritu diren adierazgarri.. ] (kontsulta data: 2019-05-28).





