Asteasu

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Asteasu
 Gipuzkoa, Euskal Herria
Asteasuko Elizmendiko San Pedro eliza 2011-4-29.jpg
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Gipuzkoa
Eskualdea Tolosaldea
Izen ofiziala Asteasu
Alkatea Maria Pilar Legarra Cortajarena (en) Itzuli
Posta kodea 20159
INE kodea 20014
Herritarra asteasuar
Kokapena
Koordenatuak 43° 11′ 34″ N, 2° 05′ 43″ W / 43.1928°N,2.0954°W / 43.1928; -2.0954Koordenatuak: 43° 11′ 34″ N, 2° 05′ 43″ W / 43.1928°N,2.0954°W / 43.1928; -2.0954
Azalera 16,76 km2
Garaiera 142 metro
Distantzia 22 km Donostiara
Demografia
Biztanleria 1.493 biztanle (2016)
(Red Arrow Down.svg -20)
Twemoji 1f6b9.svg
52,85 / 100
Dentsitatea 89,08 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 14,88
Zahartze tasa[1] % 20,28
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 50
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 83,33 (2011)
Genero desoreka[1] % 2,35 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 9,31 (2013)
Kultura
Euskaldunak[1] % 77,98 (2010)
Euskararen erabilera[2] % 52,8 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera 1375. urtea
Webgunea http://www.asteasu.eus/
Santa Gurutze ermita

Asteasu Gipuzkoako erdialdeko udalerri bat da, Tolosaldea eskualdekoa. 2016. urtean 1.493 biztanle zituen. Ekialderantz begira dagoen haran batean dago, Oria ibaiaren adar Asteasu errekaren haranean hain zuzen, eta irteera naturala Amasa-Villabonarantz du. Tolosatik 10,5 kilometrora eta Donostiatik 23 kilometrora dago errepidez.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ingurune naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Asteasu ekialdera begira dagoen haran batean kokaturik dago, Hernio (1.070 m) mendiaren magalean. Udalerriaren topografia oso malkartsua da, gorabehera askorekin. Punturik baxuena (70 metro inguru) ekialdeko muturrean dago, Asteasu Amasa-Villabonarekin lotzen duen errepidean; punturik altuena, berriz, hego-mendebaldeko muturrean dago (700 metro).

Hernion mendigunearen lepoetako batek udalerria zeharkatzen du erditik, hego-mendebaldetik ipar-ekialdera garaiera galduz. 400-600 metro inguruko garaieraraino iristen den lepo honetako muino nagusiak Mañaka, Aranburuko gaina, Irumuno, Bulanomendi (550 m), Saskarate-aitza, Upazaingaña (300 m), Santa Maiña (400 m) eta Aitzondo dira. Bere garaian Larrazkos eta Azkonobietako basoak famatuak izan ziren, bi baso-lur horiek luze-zabalean 5000 area izateraino iritsi baitziren. Herria bera udalerriaren ekialdean dago.

Oriaren adarra den Asteasu erreka udalerriaren hegoaldetik igarotzen da. Usarrabi errekak (Oriaren beste adarra) eta beste bi ibaixken urek ere (Opin-erreka eta Erreka Illuna) zeharkatzen dute haren lurraldea.

Asteasutik pasatzen da GI-2631 errepidea, Tolosaldea Zarautzekin lotzen duena, Andazarrate gainetik barrena.

Udalerri mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Asteasuk mugakide ditu Aia iparraldean, Zizurkil ekialdean, Larraul, Alkiza eta Anoeta hegoaldean, eta Errezil eta Aia mendebaldean.


Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Kultur etxea. Bertan daude liburutegia, KZ gunea...[3]
  • Usarrabi kiroldegia[4]
  • Igerilekua[5]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdi Aroan sortutako herria da, jatorria erabat argi ez badago ere. Diotenez Alfonso VIII.a, 1203an, izan omen zen Asteasuri armarria eman ziona. Mendearen hasierako testu batek honela dio: "Zilarrezko atzealdean hiru makila gorri daude; hauetan, suge gorri bat kiribiltzen da; goialdean, alde banatan, gora begira dauden giltza beltzekin eratutako bi ikoroski daude, eta hauen erdian pontifize tiara bat dago. Kanpoaldeko ertzean inskripzio hau ageri da: Asteasu, Aiztondoko Alkatetza Nagusiko buru". Aiztondoko Alkatetza Nagusia osatzen zuen Larraul eta Sorabillarekin, Gipuzkoako hiru alkatetza handienetakoa, eta bertako hiriburua zen. 1397an Probintziako Ermandadetako Ordenantzetan espresuki aipatzen da Aiztondoko Alkatetza. Asteasu 1386an Tolosari itsatsi zitzaion Alkiza eta Adunarekin batera. Handik urte gutxira berriro bereizi zen. 1457an Gipuzkoako lurraldean gertatu ziren Ahaide Nagusien kontrako borrokan, haiei babesa ematen zien Asteasuko etxe nagusia suntsitua izan zen. 1760an udaletxea inauguratu zen. 1813an bere artxibategia erre zen soldadu frantziarrek sortutako sute baten ondorioz. Bitxikeria gisa aipa daiteke bigarren karlistaldian Santa Kruz apaiza azken aldiz Asteasun ikusia izan zela, erbestera joan aurretik.

Asteasuko herrigunea Elizmendi auzotik. Goian, hondoan, Larraul.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazaritzak pisua izan bazuen ere, gaur egun industriak garrantzi handiagoa du. Hainbat lantegi ditu 50 langiletik gorakoak ondoko lehen hirurak:

  • Bost Machine Tools Company
  • Gamesa
  • Urbar Ingenieros
  • Omicron

2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak: Lehen sektorea BEGaren %1,6. Bigarren sektorea %70,7. Hirugarren sektorea %25,7.[6]

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Asteasuko Rufina Irazuren[7] testigantza, aita gerran hil zuteneko kontakizuna. Euskal Herriko Ahotsak[8][9] proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.

Asteasuko euskara gipuzkeraren[10] aldaera bat da, Tolosaldekoa[11], Gipuzkoako erdiguneko[12] euskararen barne dagoena, Beterrikoarekin batera. 2016an herritarren %83,41 euskalduna zen.[13]

Muskerraren bidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bernardo Atxagaren mundu literarioa inspiratu zuten lekuetatik bi kilometroko ibilbidea, 2015ean sortua.[14]

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2019an herriak 1.550 biztanle zituen. Horietatik %17,35ak 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak %7,23 ziren.[6]

Asteasuko biztanleria

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2003tik 2011ra Iñaki Amenabar izan zen alkatea.[15]

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, Asteasu Batuz plataformako Pili Legarra hautatu zuten alkate.[16]

Asteasuko udalbatza 2011ko hauteskundeen ondoren

Izena Zinegotziak Boto kopurua[17]
Asteasu Batuz
6
495 (%62,82)
Bai Asteasuri
2
211 (%26,78)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
1
76 (%9,64)
Alderdi Popularra (PP)
-
6 (%0,76)

2015eko hauteskundeetan Asteasu Batuzek 468 boto eta 7 zinegotzi lortu zituen, Pili Legarra zuela zerrenda-buru, eta EAJk 184 boto eta 2 zinegotzi.[18] Pili Legarra izendatu zuten alkate beste behin.[19]

2019ko hauteskundeetan Asteasu Batuz-ek 499 boto lortu zituen. EAJk 158. Eta PSE-EEk 19.[20] Pili Legarra aukeratu zuten alkate hirugarrenez.[21][22]

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Udaletxea, Jose Lizardi arkitektoak egina, herriko eraikuntza ikusgarrienetakoa da. Udaletxearen eraikuntza korapilatsua izan zen, izan ere, lurrak erosi eta 1752an, hiriko semea zen Jose Lizardiren traza baten arabera abiatu eraikin lanak abiatu zirenean, Jose Lizardi bera hil baitzen. Baina, Asteasun ez zen har­gin‑mai­su onik falta, eta zenbait enkanteren ondoren, Usandizaga maisuak eskuratu zuen egitekoa; baina lanen hasiera urte ba­tzuetara atzeratu zen. Eraikin lanak 1754an hasita ere, zenbait al­ditan eten beharra gertatu zen, arazo ba­tzuen kon­tsulta bidera­tzeko: aurreikusitako harlangai­tzaren ordez mu­txardaturiko harlandua hautatu zen, zenbait puntutako okerdurak zuzendu beharra izan zen eta abar. Bukatu­tzat eman zen eraikin lana 1760an, teilatuetako arotz‑lanak, eskailera eta zoladurakoak bar­ne.[23]
Asteasuko Udale­txeak barroko ku­tsu handi­txoagoa du Lizardik trazaturiko beste kon­tzeju eraikun­tzek baino.[23] Frontoi triangeluarra du, profil berezia duena. Frontoi triangeluarreko beste udaletxetan ez bezala, eu­tsi egingo zaio Asteasun hiru ar­ku besterik ez duen ar­kupeari, alboetan leiho soilak dituela, Legaz­piko udaletxearen antzera.
Eskubanden batasuna deigarria gerta­tzen da, lehenengo solairuan erdiko hiru bal­koiak eta goieneko solairuko bostak el­kar­tzen dituena. Baoak uztai­tzen dituzten plakak, zura taillatua duen teilatu‑hegal zabalaren az­piko erlaitz mol­duratuak eta hormapikoaren ardatz bertikala az­pimarra­tzen duen armarriaren erliebe handiak alai­tzen dute gainazala.[23]
Eizmendi auzoa 1940an
  • Eizmendiko San Pedro eliza XVI. mendean eraikia da, gotiko euskaldun estilokoa; baina aurreko elizaren aztarnak ikusten dira. Balio berezikoak ditu ponte-harria eta jatorrian 1572 eta 1575 bitartean Juan Antxieta eskultoreak egindako errataulu nagusia, ondorengo urteetan Intxaurrandiagak eraldatua. Korua ere azken horrena da.
  • Santa Krutz baseliza eta Santa Marina baseliza.
  • Etxe ederren ondarea ugaria da: Goikostatu, Zumargain, Etxeberritxo, Illobate, Elkeita, Saskarate, Irarretxe, Albistegi, Etxenagusia, Aginazpe, Ugarte, Matxine, Ugarte baserria eta Erreitzu baserria XVI. mendekoa.
  • Zortzi errota omen ziren Asteasun, dokumentuek diotenez: Urmategi-errota, Karien-errota, Urniti-errota, Gorue-errota, Betezasti-errota, Beko-errota edo Soro-errota, eta Konporta-errota; azken hori ezaguna zen Goiko-errota izenaz ere, eta Pello Errota bertsolariaren jaiotetxea izan zen. Gehienak desagertuak daude.

Asteasuar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bernardo Atxaga, asteasuarrik ospetsuena.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e f g Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. «UEMA-Atlasa» Euskararen erabilera (UEMA).
  3. «Kultur Etxea» Asteasu . Noiz kontsultatua: 2020-04-04.
  4. «Usarrabi Kiroldegia» Asteasu . Noiz kontsultatua: 2020-04-04.
  5. «Igerilekua» Asteasu . Noiz kontsultatua: 2020-04-04.
  6. a b «Web Eustat. Asteasuko datu estatistikoak» eu.eustat.eus . Noiz kontsultatua: 2020-04-04.
  7. «Irazu Amundarain, Rufina - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-24.
  8. «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» www.ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-24.
  9. «Aita hil egin zuten, gerra garaian - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-24.
  10. «Erdialdekoa - Gipuzkera - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-08-30.
  11. «Tolosaldekoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-08-30.
  12. «Erdigunekoa (G) - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-08-30.
  13. «Web Eustat. Asteasuko datu estatistikoak» eu.eustat.eus . Noiz kontsultatua: 2020-04-04.
  14. «Muskerraren bidea» Asteasu . Noiz kontsultatua: 2020-04-04.
  15. «Iñaki Amenabar Asteasuko alkatearekin solasean - Asteasu» Aiurri.eus . Noiz kontsultatua: 2020-04-04.
  16. «"Erraza izan da kontsentsuetara iristea; talde anitza da gurea" - Asteasu» Tolosaldeko ataria . Noiz kontsultatua: 2020-04-04.
  17. 2011ko udal hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean 2011/09/19an kontsultatua
  18. https://www.euskadi.eus/ab12aAREWar/resultado/maint
  19. «Asteasu Batuzeko Pili Legarra izango da alkate beste lau urtez - Asteasu» Tolosaldeko ataria . Noiz kontsultatua: 2020-04-04.
  20. https://www.euskadi.eus/ab12aAREWar/resultado/maint
  21. «Pili Legarrak jarraituko du Asteasuko alkate izaten - Asteasu» Aiurri.eus . Noiz kontsultatua: 2020-04-04.
  22. «"Etorkizuna gazteena da, zaindu behar ditugu" - Asteasu» Tolosaldeko ataria . Noiz kontsultatua: 2020-04-04.
  23. a b c Entziklopedia Enblematikoa. Euskal artearen historia (III): Barrokotik XIX. mendera liburukia. Etor-Ostoa. 2003. 138. orria.
  24. Agirre-Goia, Eñaut. (PDF) [http://www.ueu.eus/download/liburua/GIZAZIENTZIAKETAARTEA.pdf Hiru adibide berri, emakume bertsolariak beti plazan aritu diren adierazgarri.. ] . Noiz kontsultatua: 2019-05-28.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Gipuzkoa