Edukira joan

Aterosklerosi

Wikipedia, Entziklopedia askea
Ohar medikoa
Ohar medikoa
Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Aterosklerosi
Deskribapena
Motaarteriosclerotic cardiovascular disease (en) Itzuli, Arteriosklerosia
eritasuna
EspezialitateaKardiologia
Sintoma(k)Ateroma
Asoziazio genetikoa
Tratamendua
Erabil daitezkeen botikakfluvastatin (en) Itzuli, Klopidogrel eta rosuvastatin (en) Itzuli
Identifikatzaileak
GNS-10-MKI70 eta I25.1
GNS-9-MK440
DiseasesDB1039
MedlinePlus000171
eMedicine000171
MeSHD050197
Disease Ontology IDDOID:1936

Aterosklerosia[1] sindrome bat da, kalibre ertain eta lodiko arterien hormetako geruza intimoan substantzia lipidikoak gordetzeagatik eta iragazteagatik bereizten dena.[2] Arteriosklerosiaren modurik ohikoena da.

Hanturazko erreakzioa eragiten du, eta hormako muskulu-zelula lisoen ugalketa eta migrazioa, argi arteriala estutuz doazenak. Loditze zehatzei ateroma-plaka esaten zaie.

Etimologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aterosklerosi terminoa grekozko bi hitz hauetatik dator: ἀθήρα athéra (‘ur-ahi’) y σκληρός sklerós (‘gogorra’). Ez dator ἀρτηρία artería (‘arteria’).

Orokortasunak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aterosklerosia bihotza odoleztatzen dituen arterietan (arteria koronarioak), entzefaloan (karotida, ornoetako eta garunako arteriak) eta behe gorputz-adarretan (arteria iliakoak eta izterrreko arteriak) kokatzerantz jotzen du. Gaixotasun honek eragiten dituen sintomak nagusiki kaltetutako arterien menpe dago.

Alde batetik, arteria koronarioak buxatzen direnean kardiopatia iskemikoa, miokardioko infartu akutua edo bat-bateko heriotza gertatzen da. Bestetik, entzefaloak odoleztatzen dituen arteriak kaltetuta egotekotan, istripu zerebrobaskular akutua edo istripu iskemiko iragankorra gerta daiteke. Horrez gain, azken hauen errepikapenak dementzia multiinfartua eragiten dute. Bukatzeko, behe gorputz-adarretako arteriak kaltetuta egotekotan, noizbehinkako klaudikazioak edo behe gorputz-adarretako iskemia akutuak gertatzea litekeena da.

Sintomak direla eta, kronikoak eta denboran asko luzatu daitezke, edo bat-batean has daitezke, plaka hautsi eta tronbo bat sortu delako argi arterialaren bat-bateko estenosiagatik.[3]

Ateroma-plakak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ateroma-plakak edo ateromak arteria baten geruza intimoan hasten diren lesio fokalak dira.

Morfologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Arteria normal eta kaltetu baten arteko desberdinatasuna

Erdiko nukleoa biguna, pikortsua eta horixka da, lipidoz osatua (kolesterola eta haren esterrak), eta zuntz-geruza batez estalia dago. Normalean, arteria-paretaren zirkunferentziaren zati bat hartuta baino ez dira agertzen, hala ere, odol-hodien zehar aldakorrak dira. Hasieran sakabanatuta ageretzen dira, baina gaixotasunak aurrera egin ahala, gero eta ateroma-plaka gehiago agertzen dira.

Aurreratutako kasuetan, plaken kaltzifikazio-prozesu bat ikus daiteke, eta horrek handitu egiten du plakan aldaketa akutua izateko arriskua. Plaka hautsi, ultzeratu edo narriatu daiteke, eta horren ondorioz, tronbo bat ager daiteke. Horrek arteriak irrigatutako zonaldean odoleztapenik ez izatea edo gutxituta egotea eragiten du (iskemia), eta hori hilgarria izan daiteke buxadura arteria koronario batean edo garuneko arteria batean gertatzen bada. Batzuetan, odoljarioa gertatzen da plakaren barruan, eta horrek hematoma bat eragin dezake, horrela plaka haustea lagunduz.

Ateroesklerosiaren funtsezko prozesuak geruza intimaren loditzea eta lipidoen pilaketa dira.

Kokapena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ateroma-plakak funtsean arteria handietan agertzen dira, odol-fluxu zurrunbilotsuko guneetan, batez ere aorta abdominalean eta aorta torazikoan, arteria-adar nagusien jatorrizko zuloetan (ostium), arteria koronarioetan, barne-karotidetan, Willis poligonoaren odol-hodietan (garunari odola ematen dioten arterien multzoa). Pertsona berean hainbat lesio izaten dira eboluzio-fase desberdinetan.

Arrisku faktoreak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaixotasun hau heriotza kausa nagusia da Mendebaldeko edo lehen munduko gizarteetan, Ipar Amerika, Europa edo Australian kasu, bizimodu ez oso osasuntsuari lotuta. Aterosklerosia garatzeko arrisku-faktoreak bitan sailka daitezke, haietan eragiteko aukeraren arabera.[4]

Ez-aldagarriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Adina. Eragile nagusi bat da. Bihotzeko gaixotasun iskemikoengatiko (adibidez, miokardioko infartuagatiko) heriotza-tasak handitu egiten dira bizitzan zehar, baita adinean aurrera egin ahala ere. Ateroesklerosia normalean ez da nabaria bizitza erdira arte edo ondoren, lesio arterialek organoetan kalteak eragiten dituztenean. 40 eta 60 urte bitartean, bost aldiz biderkatzen da miokardioko infartuaren intzidentzia.
  • Gizonezkoen sexua. Gaixotasun arteriosklerotikoa izateko arrisku erlatiboa handiagoa da gizonezkoetan emakumezkoetan baino. Horrez gain, gaixotasunaren hasiera goiztiarragoa eta larriagoa da.[5]
  • Familia-aurrekariak eta alterazio genetikoak. Familiak ateroesklerosia eta bihotzeko gaixotasun iskemikoak izateko duen joera ongi definituta dago, eta segur aski poligenikoa (hainbat genek parte hartzen dute) da. Normalean, joera genetikoa beste arrisku-faktore batzuekin lotuta egoten da, hala nola, hipertentsioarekin edo diabetesarekin; eta gutxiagotan lipoproteinen metabolismoan gertatzen diren alterazioekin, zeinek lipido-maila handiak eragiten baitituzte odolean, familiako hiperkolesterolemian gertatzen den bezala.

Aldagarriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Hiperlipidemia edo odoleko lipido-mailaren igoera. Aterosklerosiaren arrisku-faktore nagusia da. Odoleko kolesterol-maila handiak gaixotasun kardiobaskular gehiagorekin erlazionatzen dira. Kolesterola garraiatzeko bide nagusiak dentsitate baxuko lipoproteinak (LDL) dira. LDL maila altuek erlazio oso argia dute aterioesklerosiarekin eta haren konplikazioekin, besteak beste, miokardioko infartu akutuarekin. Horregatik, LDLek garraiatutako kolesterolari kolesterol txarra deitzen zaio. Hala ere, dentsitate handiko lipoproteinek edo HDLek kolesterola ere garraiatzen dute, nahiz eta maila txikiagoan. Hauek aterosklerosiatik babesten dute, kolesterola ehunetatik kentzen baitute gibelera eramateko eta han behazunarekin iraizten da. Hori dela eta, HDLek garraiatutako kolesterolari kolesterol ona deitzen zaio. Zenbat eta HDL maila altuagoa izan, orduan eta txikiagoa da gaixotasun kardiobaskularra izateko arriskua. [6] Gantz-azido aseak eta kolesterol (animali-gantzetan eta gurinetan) ugariko dietak LDL kolesterola areagotu egiten du. Horrez gain, arrain-olioetan ugari diren omega-3 motako gantz-azidoak segur aski mesedegarriak dira. Bestalde, landare-olioen hidrogenazio artifizialak sorturiko gantz-transaseak kolesterol mailan ondorio kaltegarriak eragin ditzakete.[7][8][9]
  • Hipertentsio arteriala (HTA), edozein adinetako arrisku-faktore nagusietako bat eta gaixotasun kardiobaskularrak izateko arriskua % 60 handitzen duena. Bentrikulu-hipertrofiaren kausa nagusia HTA da, bihotz-hutsegitearekin lotua. 45 eta 62 urte bitarteko gizonezkoek berain presio-arteriala (Pa) 169/95 mmHg gorakoa dena, bost aldiz arrisku handiagoa dute istripu kardiobaskularrak izateko, 140/90 mmHg-ko edo gutxiagoko Pa dutenek baino. Horrez gain, bai presio sistolikoa bai diastolikoa handitzea arriskua areagotzen dute. Bestalde, hipertentsioaren kontrako tratamenduek aterosklerosiarekin lotutako gaixotasunen intzidentzia murrizten dute, besteak beste, istripu zerebrobaskularrak.
  • Tabakismoa. Tabakoak dituen substantzia toxikoek, hala nola, nikotinak, arterien horman eragin toxiko zuzena dute, hanturazko erantzuna eraginez. Gaixotasun kardiobaskularren ondoriozko heriotza-tasa bikoizten da egunean zigarro-pakete bat edo gehiago erretzean, horregatik erretzeari uzteak nabarmen gutxitzen du arriskua.
  • Diabetes mellitusa. Hiperkolesterolemia eragiten du, eta aterosklerosia izateko joera areagotzen du. Miokardio-infartuaren intzidentzia bikoitza da diabetikoengan, eta aterosklerosiak eragindako beheko gorputz-adarretako gangrena maiztasuna 100 aldiz handitzen dela ikusten da.
  • Obesitatea. Erlazio lineala dago kausa guztien ondoriozko hilkortasunaren eta obesitatearen artean. Pertsona obesoetan gaixotasun aterosklerotikoa garatzeko probabilitatea handiagoa da, gorputz-masaren indizea zein gerri-zirkunferentzia kontuan hartuta. Arrazoi guztien ondoriozko heriotza-tasa txikiagoa da gorputz-masaren indizea 20 eta 25 bitartekoa denean.[10]

Beste faktore batzuk

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurretik aipatutako faktoreek gaixotasun kardiobaskularren % 80 eragiten dituzte. Gainerakoa hainbesteko eragina ez duten beste faktore batzuei egozten zaie:

Patogenia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kolesterola (LDL), dentsitate baxuko liproproteinen edo LDLen kontzentrazioak handiak direnean, ateroma-plaken barnean metatzen da. Arteria-paretako zelulek inbasiotzat hartzen dute metaketa hori, eta hantura eragiten duen immunitate-sistema kitzikatzen dute. Kitzikatutako zelula immunitarioak monozito zirkulatzaileak dira eta arteriaren paretan sartzen dira, makrofago bihurtzen dira eta LDL partikulak fagozitatzen hasten dira, zelula apartsu bihurtuz. Hanturak zuntzezko ehun kapsula bat ere eratzen du ateroma-plakaren eta arteriaren artean., horri fibroateroma deritzo. Ateroma-plakak aurrera egin ahala, arteriaren estutze edo estenosi bat gertatzen da, hasieran partziala, erabateko buxadura bihurtu arte. Gainera, ateroma-plaka hauskorra da, eta hautsi, odola atera eta tronbo bat bilakatu daiteke, edo arteriaren paretatik askatu eta enbolia bat eragin.

Endotelioaren kalte kronikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Endotelioko disfuntzioaren bi kausa nagusiak hiperkolesterolemia eta asaldura hemodinamikoak dira.

  • Asaldura hemodinamikoak. Askotan ikusten da ateroma-plakak odol-hodien sarrera-zuloetan (ostia), adarkatze-eremuetan eta aorta abdominalaren atzeko paretan metatzen direla, odol-fluxu zurrunbilotsua ikusten den lekuetan.
  • Hiperkolesterolemia. Lipidoak apoproteinei lotuta garraiatzen dira odolean, lipoproteina izeneko konplexu lipoproteikoak eratuz. Lipoproteinen ohiko alterazioak hauek dira: LDL kolesterol maila igotzea, HDL kolesterol maila jaistea edo lipoproteina(a) maila igotzea. Hiperkolesterolemiak endotelioaren disfuntzioa eragin dezake, oxigeno-espezie erreaktiboen (ERO) tokiko ekoizpena handitzen baitu; oxigenoaren erradikal askeek ehunak kalte ditzakete, eta oxido nitrikoaren desagerpena bizkortu. Hiperlipidemia kronikoan, liproteinak geruza intimaren barruan metatzen dira. Lipido horiek makrofagoek edo zelula endotelialek sortutako EROen eraginez oxidatzen dira. LDL oxidatuak fagozitoetan metatzen dira, eta horiek zelula apartsu izena hartzen dute. LDL oxidatuek, gainera, zelula endotelialek hazkunde-faktoreak, zitokinak eta kimiokinak askatzea estimulatzen dute, eta horiek monozito gehiago erakartzen dituzte lesiora. Azkenik, LDL oxidatuak toxikoak dira zelula endotelialentzat eta muskulu-zelula lauak, eta haien ez-ohiko funtzionamendua eragin dezakete.

Muskulu-zelula lauen ugalketa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Muskulu-zelula lauak ugaritzeak eta horiek zelulaz kanpoko matrize bat uzteak gantz-ildo bat (hasierako lesioa) ateroma heldu bihurtzen dute, eta horrek gaixotasunaren progresioan laguntzen du. Muskulu-zelula lauak arteriaren erdiko geruzatik etor daitezke, baina baita aitzindari zirkulatzaileetatik ere, ugaltze eta sintesi ahalmen desberdinekoak. Muskulu-zelula lauen ugaltzean eta zelulaz kanpoko matrizearen sintesian esku hartzen duten hazkuntza-faktoreak dira PDGF (endotelio-zelulek, makrofagoek eta muskulu-zelula lauek bitartez askatua), FGF eta TGF-α. Erakarritako muskulu-zelula lauek kolagenoa jariatzen dute batez ere, eta kolagenoak plaka egonkortzen du. Hala ere, aterometako hanturazko zelula aktibatuek muskulu-zelula lauen apoptosia eragin dezakete (horrela, barnean metatutako kaltzioa askatzen da, eta, horrela plaka kaltzifikatzea errazten da), eta zelulaz kanpoko matrizearen katabolismoa areagotu; horrek plakaren ezegonkortasuna handituko luke.

Gaixotasun aterosklerotikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aterosklerosia arterietan ateroma-plakek eragiten dute, eta, ondorioz, odol-fluxua buxatzen edo iskemia gertatzen da. Eragindako organoaren arabera, hainbat patologia bereizten dira:

  • Kardiopatia iskemikoa.
  • Istripu zerebrobaskularra.
  • Noizbehinkako klaudikazioa.
  • Zutitzearen disfuntzioa.
  • Kolitis iskemikoa.
  • Aortaren aneurisma.

Tratamendua

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tratamenduaren helburuak hauek dira: sintomak hobetzea, arrisku-faktoreak gutxitzea, haiekin lotutako gaixotasunak prebenitzea, arterien buxadura kentzea beharrezkoa denean, eta koaguluak sortzea saihestea.

Prebentzioa hiru mailatan sailkatzen da:

  • Lehen mailako prebentzioa: gaixotasuna ez agertzea ohitura osasungarrien bidez, hala nola, dieta mediterraneoa, ariketa fisikoa, gatza murriztea, ez erretzea eta pisua kontrolatzea.[15] Dieta mediterraneoko konposatu bioaktiboek osasun kardiobaskularrean duten onura ere aztertzen da.[16]
  • Bigarren mailako prebentzioa: gaixotasuna fase goiztiarretan detektatzea eta tratatzea. Bizitza-estiloan eta tratamendu farmakologikoan[17] aldaketak sartzen ditu, zenbait arrisku-faktore kontrolatzeko, hala nola, kolesterol altua (estatinak, fibratoak, azido nikotinikoa, ezetimiba, orlistat) [18] eta hipertentsioa (angiotentsinaren entzima bihurtzailearen inhibitzaileak eta angiotensina II-ren hartzaileen antagonistak).
  • Hirugarren mailako prebentzioa: lehendik ezarritako gaixotasuna tratatzea konplikazio larriak saihesteko, adibidez, gertaera kardiobaskular berriak, aspirina bezalako plaketa antiagregatzaileak erabiliz.

Prozedura kirurgikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Stent

Buxatutako arteriak dilatatzea dute helburu, odol-fluxua leheneratzeko. Horien artean, ebakuntza koronario perkutaneoa, arteria koronarioetako batean stent bat jartzeko. Miokardioko birbaskularizazioko kirurgian edo bypassean, bular-paretako arteria normalak edo hanketako zainak erabiltzen dira, odol-fluxua bihotzeko eremu kritikoetan ahalbidetuko duen bide alternatibo bat sortzeko. Birbaskularizazio-kirurgiak (bypass) gorputzeko beste atal batzuetako arteria kaltetuak edo buxatuak tratatzeko ere balio du. Era berean, stentak jar daitezke organismoaren beste arteria batzuetan, hala nola karotida arterian eta giltzurrun-arterian.[19]

Bibliografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • AAP NewRoom. Periodontal Disease Linked to Cardiovascular Disease. American Academy of Periodontology supports statement from American Heart Association; additional studies needed to determine causality. CHICAGO—April 18, 2012
  • Alberico L. Catapano, M.J. Chapman, Guy de Backer, Marja-Riitta Taskinen, Željko Reiner, Olov Wiklund. An International Atherosclerosis Society Position Paper: Global recommendations for the management of dyslipidemia: Executive summary.Atherosclerosis. Volume 232, Issue 2, February 2014, Pages 410–413
  • Keramati, A. R., Chen, M. H., Rodriguez, B. A., Yanek, L. R., Bhan, A., Gaynor, B. J., ... & Johnson, A. D. (2021). Genome sequencing unveils a regulatory landscape of platelet reactivity. Nature Communications, 12(1), 1-13.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Gipuzkoako Sendagileen Elkargoa. Hiztegia. .
  2. ↑ Kumar et al.. (2013-5-24). Robbins Patología Humana. Elsevier, 335 or. ISBN 9788480869942..
  3. ↑ Lahoz, Carlos; Mostaza, José M.. (2007-02). «La Aterosclerosis como enfermedad sistémica» Revista Española de Cardiología 60 (2): 184–195.  doi:10.1157/13099465. ISSN 0300-8932. (kontsulta data: 2026-02-10).
  4. ↑ Kumar, Vinay, ed. (2010). Robbins and Cotran pathologic basis of disease: expertconsult, searchable full text online. (8. ed., professional ed. argitaraldia) Elsevier, Saunders ISBN 978-1-4160-3121-5. (kontsulta data: 2026-02-11).
  5. ↑ Jódar Gimeno, E.. (2016-01). «Hipertensión y riesgo vascular: editorial a raíz del original «Control de los principales factores de riesgo cardiovascular de la cardiopatía isquémica en prevención secundaria en Aragón: estudio COCINA». Impacto de la diabetes y su control en el riesgo cardiovascular» Hipertensión y Riesgo Vascular 33 (1): 4–6.  doi:10.1016/j.hipert.2015.10.002. ISSN 1889-1837. (kontsulta data: 2026-02-11).
  6. ↑ (Ingelesez) DiNicolantonio, James J; O’Keefe, James H. (2018-10). «Omega-6 vegetable oils as a driver of coronary heart disease: the oxidized linoleic acid hypothesis» Open Heart 5 (2): e000898.  doi:10.1136/openhrt-2018-000898. ISSN 2053-3624. (kontsulta data: 2026-02-11).
  7. ↑ Mozaffarian, Dariush; Rimm, Eric B; Herrington, David M. (2004-11). «Dietary fats, carbohydrate, and progression of coronary atherosclerosis in postmenopausal women» The American Journal of Clinical Nutrition 80 (5): 1175–1184.  doi:10.1093/ajcn/80.5.1175. ISSN 0002-9165. (kontsulta data: 2026-02-11).
  8. ↑ Hendriksen, Rosanne Barbra; van der Gaag, Ellen José. (2022-01-05). «Effect of a dietary intervention including minimal and unprocessed foods, high in natural saturated fats, on the lipid profile of children, pooled evidence from randomized controlled trials and a cohort study» PLOS ONE 17 (1): e0261446.  doi:10.1371/journal.pone.0261446. ISSN 1932-6203. (kontsulta data: 2026-02-11).
  9. ↑ González-Padilla, E.; Sonestedt, E.. (2020-12). «Association between added sugar intake and intima media thickness as a marker for atherosclerosis: A cross sectional study in the malmö diet and cancer study» Atherosclerosis 315: e274.  doi:10.1016/j.atherosclerosis.2020.10.864. ISSN 0021-9150. (kontsulta data: 2026-02-11).
  10. ↑ «Comentarios a la guía ESC 2021 sobre la prevención de la enfermedad cardiovascular en la práctica clínica» Revista Española de Cardiología 75 (5): 364–369. 2022-05  doi:10.1016/j.recesp.2021.10.015. ISSN 0300-8932. (kontsulta data: 2026-02-11).
  11. ↑ Pedro-Botet, Juan; Climent, Elisenda; Benaiges, David. (2020-09). «Atherosclerosis and inflammation. New therapeutic approaches» Medicina Clínica (English Edition) 155 (6): 256–262.  doi:10.1016/j.medcle.2020.04.020. ISSN 2387-0206. (kontsulta data: 2026-02-11).
  12. ↑ Arquer, Andreu; Elosua, Roberto; Marrugat, Jaume. (2010-01). «Actividad física y estrés oxidativo» Apunts. Medicina de l'Esport 45 (165): 31–40.  doi:10.1016/j.apunts.2009.12.002. ISSN 1886-6581. (kontsulta data: 2026-02-11).
  13. ↑ (Gaztelaniaz) «Infección, Chlamydia y arteriosclerosis» www.elsevier.es (kontsulta data: 2026-02-11).
  14. ↑ (Gaztelaniaz) Miranda-Anchundia, Andrea Katherine; Valbuena-Salazar, Gabriela Alejandra; Zambrano-Salazar, Denisse Francisca; Legrá-Terrero, Maryleydis. (2023). «Influencia de la enfermedad periodontal en la aterosclerosis» Revista Información Científica 102 (kontsulta data: 2026-02-11).
  15. ↑ Pérez-Jiménez, Francisco; Pascual, Vicente; Meco, José Félix; Pérez Martínez, Pablo; Delgado Lista, Javier; Domenech, Monica; Estruch, Ramon; León-Acuña, Ana et al.. (2018-11). «Documento de recomendaciones de la SEA 2018. El estilo de vida en la prevención cardiovascular» Clínica e Investigación en Arteriosclerosis 30 (6): 280–310.  doi:10.1016/j.arteri.2018.06.005. ISSN 0214-9168. (kontsulta data: 2026-02-11).
  16. ↑ Anguera-Tejedor, Mateu; Garrido, Gabino; Garrido-Suárez, Bárbara B.; Ardiles-Rivera, Alejandro; Bistué-Rovira, Àngel; Jiménez-Altayó, Francesc; Delgado-Hernández, René. (2024-12). «Exploring the therapeutic potential of bioactive compounds from selected plant extracts of Mediterranean diet constituents for cardiovascular diseases: A review of mechanisms of action, clinical evidence, and adverse effects» Food Bioscience 62: 105487.  doi:10.1016/j.fbio.2024.105487. ISSN 2212-4292. (kontsulta data: 2026-02-11).
  17. ↑ Katzung, Bertram G., ed. (2009). Basic & clinical pharmacology. (11th. ed. argitaraldia) McGraw-Hill Medical ISBN 978-0-07-160405-5. (kontsulta data: 2026-02-11).
  18. ↑ Sedding, Daniel G.; Boyle, Erin C.; Demandt, Jasper A. F.; Sluimer, Judith C.; Dutzmann, Jochen; Haverich, Axel; Bauersachs, Johann. (2018-04-17). «Vasa Vasorum Angiogenesis: Key Player in the Initiation and Progression of Atherosclerosis and Potential Target for the Treatment of Cardiovascular Disease» Frontiers in Immunology 9  doi:10.3389/fimmu.2018.00706. ISSN 1664-3224. (kontsulta data: 2026-02-11).
  19. ↑ Esplugas, Enrique; Alfonso, Fernando; Alonso, Joaquín J.; Asín, Enrique; Elizaga, Jaime; Íñiguez, Andrés; Manuel Revuelta, José. (2000-01). «Guías de práctica clínica de la Sociedad Española de Cardiología en cardiología intervencionista: angioplastia coronaria y otras técnicas» Revista Española de Cardiología 53 (2): 218–240.  doi:10.1016/s0300-8932(00)75087-1. ISSN 0300-8932. (kontsulta data: 2026-02-11).

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Medikuntza Artikulu hau medikuntzari buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz.
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Aterosklerosi&oldid=10542178"(e)tik eskuratuta